صلح حدیبیه: تفاوت میان نسخه‌ها

صلح حدیبیه پیمان صلحی میان [[پیامبر(ص)|پیامبر]] و مشرکان [[قریش]] بود که در سال ششم هجری و در نزدیکی [[مکه]]، محلی به نام [[حدیبیه]] رخ داد. از این صلح به عنوان [[فتح المبین]] یادشده است. براساس این صلح جنگ به مدت ده سال منع شد و هر قبیله ای مختار بود تا با [[پیامبر(ص)|پیامبر]] و یا [[قریش]] هم‌پیمان شود. بنا بر مفاد این صلح اگر کسی بدون اجازه ولی خود به [[مدینه]] می‌رفت باید به [[مکه]] بازگردانده می‌شد و نیز مسلمانان به هنگام [[حج]] از امنیت برخوردار می‌شدند، کاروان های تجاری قریش نیز به هنگام گذر از [[مدینه]] در امان می‌ماندند.

[[حدیبیه]]، مصغّر «[[حدباء]]» محلي در 25کيلومتري [[مسجد الحرام|مسجدالحرام]]، در غرب [[مکه]]، و در مسير قديمي [[جده|جدّه]] است.<ref>. اخبار مکه، الفاکهي، ج5، ص70؛ معجم المعالم الجغرافيه، ج1، ص84.</ref> نام‌گذاري اين منطقه به حديبيه به جهت وجود چاه حديبيه يا درخت «حدباء» در آنجا بوده است.<ref>. معجم البلدان، ج2، ص229.</ref>  

[[پیامبر(ص)|پیامبر]] در سال 6 ق.، پس از شکست [[قریش]] در [[غزوه احزاب|جنگ احزاب]] و با هدف ایجاد صلح و تعامل با دشمن و فراهم ساختن زمینه برای دعوت خود، براي انجام دادن [[عمره]]، راهي [[مکه]] شد.<ref>المغازی، ج2، ص572</ref>  

پيامبر در اين سفر، قصد جنگ نداشت؛ از همين رو فرمان داد تا از حمل هر نوع سلاحي، جز شمشير غلاف شده '''-'''که برداشتن آن در سفر، معمول بود'''-''' خودداري کنند.<ref>المغازی، ج2، 572-573، طبقات الکبری، ج2، ص73</ref>  

[[پیامبر(ص)|پیامبر]] در روز دوشنبه، اول ذي‌قعده از ماه‏‌هاي حرام، همراه [[مهاجران]] و [[انصار]]، روانه [[مکه]] شدند.<ref>المغازی، ج2، ص573-574، طبقات الکبری، ج2، ص 73</ref> برخی منابع تعداد مسلمانان را در اين سفر، 1400 نفر ذکرکرده اند .<ref>تاریخ طبری، ج2، ص621</ref> چهار زن  از جمله [[ام سلمه]]، همسر پيامبر(ص)، در اين جمع حضور داشتند.<ref>المغازی، ج2، ص574</ref> پيامبر ، [[عبدالله بن ام مکتوم]]<ref>المغازی، ج2، ص 573</ref> و به نقلي [[نميلةابن عبدالله ليثي]] را به جانشينی خود در [[مدینه]] برگزید .<ref>السیره النبویه، ج2، ص774</ref>  

پيامبر و همراهانش، در [[ذوالحلیفه]]([[مسجد شجره (حدیبیه)|مسجد شجره]])، [[لباس احرام|جامه احرام]] پوشيدند و کوهان 70 شتر را، به نشان [[قربانی]]، خون‌آلود ([[اشعار و تقلید|اشعار]]) کردند.<ref>المغازی، ج2، ص 573، الطبقات الکبری، ج2، ص 73</ref> [[تلبیه|لبيک]] پيامبر اکرم مقارن با [[احرام]]، چنين گزارش شده است: «'''لبيك، اللهم لبيك، لبيك لا شريك لك لبيك، انّ الحمد والنّعمة لك والملك لا شريك لك'''».<ref>المغازی، ج2، ص 574</ref>  

[[پیامبر(ص)|پیامبر]]، در راه، از بادي ه‏نشينان خواست تا او را همراهي کنند. ولي آنان، با بهانه ‏هاي مختلف، از پذيرش دعوت ايشان خودداری کردند. <ref>. المغازي، ج2، ص574-575.</ref>  

[[قريش]] پس از آگاهي از عزيمت پيامبر، تصمیم گرفتند از ورود او به [[مکه]] جلوگيري کنند. آنها از احابيش و هم‌پيمان‌هاي خود در ثقيف درخواست کمک کردند. همچنین [[خالد بن وليد]] را با سپاهی به منطقه کراع الغميم، فرستادند. [[قریش]] به همراه زنان و فرزندان، از شهر خارج شده، در منطقه «[[بَلْدح]]» اردو زدند.<ref>. المغازي، ج2، ص579؛ الطبقات الکبری، ج2، ص73.</ref>آن‌ها براي جذب قبايل عرب، در نقاط مختلف مکه، به اطعام پرداختند<ref>. امتاع الاسماع، ج1، ص280.</ref> و از همه امکانات خود بهره گرفتند تا مانع ورود مسلمانان به [[مکه]] شوند.

پيامبر در منطقه [[عُسْفان]]، از آمادگي [[قريش]] براي رويارويي آگاه شد و براي روبه‌‏رو نشدن با آنان، مسیر خود را تغییر داد و با عبور از بیراهه به [[حدیبیه]] رسيد.<ref>. المغازي، ج2، ص583-585.</ref>

[[خالد بن وليد]] و سوارانش در [[حدیبیه]] مقابل مسلمانان صف کشيدند. <ref>المغازی، ج2، ص 582</ref>

'''فرستادگان قریش''': [[عروه بن مسعود ثقفی|عروة بن مسعود ثقفي]]، <ref>. المغازي، ج2، ص598.</ref>[[مکرز بن حفص]]<ref>. المغازي، ص599؛ الطبقات الکبری، ج2، ص74.</ref>[[حليس بن علقمه]]<ref>. المغازي، ج2، ص599؛ الطبقات الکبری، ج2، ص74.</ref>

'''فرستادگان پیامبر''': [[خراش بن اميه]] ، <ref>. السيرة النبويه، ج2، ص314؛ سبل الهدي، ج5، ص46.</ref> [[عثمان بن عفان|عثمان]]<ref>. المغازي، ج2، ص600-602.</ref>  

[[عثمان بن عفان|عثمان]] فرستاده [[پیامبر(ص)|پیامبر]] نزد [[قریش]]، سه روز در [[مکه]] ماند.<ref>المغازی، ج2، ص600-602</ref> تأخير در مراجعت عثمان، باعث پخش شدن شایعه کشته شدن او شد.  در این هنگام پیامبر که زير درختی نشسته بود از مسلمانان، براي دفاع از [[اسلام]] بيعت گرفت. از آنجا که [[پيامبر(ص)|پيامبر]] با مردم زير درخت بيعت کرد، اين بيعت را «[[بیعت رضوان|بیعت شجره]]» خوانده‌‏اند.<ref>المغازی، ج2، ص 619-620، انساب الاشراف، ج1، 439-440، السیره النبویه، ج2، ص315</ref> همچنین خدا در آيه 18 فتح/48 رضايت خود را از بيعت‏ کنندگان اعلام کرد. از اين ‏رو اين بيعت را «[[بیعت رضوان|بيعت رضوان]]» نيز ناميده‏‌اند.

درخت سمره يا اراک، که بيعت شجره زير آن واقع شد،<ref>. بحارالانوار، ج38، ص217.</ref> محل نماز و عبادت برخی از مسلمانان شد. [[عمربن خطاب|عمر]]، خلیفه دوم آنان را منع کرد و آن را نوعی بت پرستی قلمداد نمود. <ref>. الطبقات الکبری، ج2، ص76؛ عيون الاثر، ج2، ص125.</ref> بعدها مسلمانان، در جاي اين درخت، مسجدي به نام [[مسجد شجره (حدیبیه)|مسجد شجره]] بنا کردند.<ref>. ارشاد الساري، ج6، ص349.</ref>  

* [[قريش]]، خود را متولي [[بیت‌الله|کعبه]] و خادم زائران [[بیت‌الله|بيت الله]] می‌دانست و اگر مانع [[عمره|عمره‌گزاری]] پیامبر می‌شد با اختلاف داخلي و مخالفت هم‌پيمانان مواجه مي‌شد.  

* قريش پس از حدود 20 سال دشمني و مبارزه با [[پيامبر(ص)|پيامبر]] به اين نتيجه رسيده بود که بسياری از امکانات خود را هدر داده و توان بر‌اندازي [[اسلام]] را ندارد.<ref>. المغازي، ج2، ص593؛ الطبقات الکبری، ج2، ص74؛ امتاع الاسماع، ج1، ص286.</ref>

* پيمان مسلمانان بر جهاد تا سر حدّ مرگ ([[بیعت رضوان|بيعت رضوان]])<ref>. انساب الاشراف، ج1، ص440.</ref> ، بيانگر آمادگي رزمي بالاي آنان بود.

* رونق اقتصادي [[مکه]] و [[قريش]] در گرو امنيت راه تجارتي به شام بود؛ راهي که از [[مدینه]] مي‌گذشت و طبعاً اين امنيت، در صورت صلح محقق مي‌شد.

* جنگ با مسلمانان، [[قريش]] را در برابر مردان جنگي [[خزاعه]] قرار مي‌داد که هم‌پيمان [[پيامبر(ص)|پيامبر]] در اطراف [[مکه]] بودند<ref>. سيره رسول خدا، ص582.</ref>

پس از توافق برای صلح، و مذاکرات شفاهي و توافق بر آزادي اسيراني که طی اين چند روز از يکديگر گرفته بودند، قرار شد تا عهدنامه نوشته شود. [[امام علي(ع)]] مأمور نوشتن صلح‌نامه شد. <ref>المصنف، ج5، ص343، البدایه النهایه، ج4، ص 192، مکاتیب الرسول، ج3، ص 84-85</ref> موقع نوشتن [[سهیل بن عمر]]، به نوشتن بسم الله الرحمن الرحیم، و [[پیامبر(ص)|رسول الله]] اعتراض کرد که به جای آن‌ها باسمک اللهم <ref>المغازی، ج2، ص 610، تفسیر الثعلبی، ج5، ص 291</ref>و محمد بن عبدالله نوشته شد.<ref>المغازی، ج2، ص610-611</ref>

شروطی که بر آن‏ها توافق شد، چنين بودند:

* تا ده سال جنگ نباشد و مردم در امنيت باشند و هيچ سرقت پنهاني و خيانتي رخ ندهد.

* هر طايفه‌‏اي مي‏‌تواند با [[محمد(ص)|محمد]] يا با [[قريش]] هم‌پيمان شود.

* اگر کسي بدون ‏اجازه وليّ خود نزد [[محمد(ص)|محمد]] رفت، بايد به [[مکه]] بازگردانده شود و چنانچه کسي از اصحاب محمد به سوي [[قريش]] بازگردد، به سوي محمد بازگردانده نمي‏شود.

* [[محمد(ص)|محمد]] و اصحابش امسال را بازگردند و سال آينده، براي سه روز، در [[مکه]] مي‏‌مانند و جز سلاح مسافر، که شمشير غلاف شده است، نبايد سلاح ديگر داشته باشند.<ref>. تاريخ الطبري، ج2، ص281؛ انساب الاشراف، ج1، ص439-440؛ الطبقات الکبری، ج2، ص77.</ref>

* هريک از اصحاب محمد که براي [[حج]] يا [[عمره]] به [[مکه]] می‌آیند، امنيت خواهد داشت؛ چنان‌که هر نفر قريشي که براي رفتن به [[شام]] يا [[مصر]] از [[مدینه]] بگذرد، جان و مالش در امان خواهد بود.<ref>. انساب الاشراف، ج1، ص441.</ref>

در پي قرارداد صلح، قبيله [[خزاعه]] با پیامبر و قبيله [[بني‌بکر]] از [[بنی‌کنانه|کنانه]] با قريش هم‌پيمان شدند. چندي بعد، تعرض قبيله [[بني‌بکر]] به [[خزاعه]] و حمايت [[قريش]] از بني‌بکر، مقدمات نقض قرارداد و [[فتح مکه]] را در سال 8 ق. فراهم آورد.<ref>. المغازي، ج2، ص612، 781، 785-786؛ الطبقات الکبری، ج2، ص75؛ فتوح البلدان، ص46-47.</ref>

پس از پيمان حديبيه، زني از [[مکه]] گريخت و به مسلمانان پناه آورد. خويشاوندانش بازگشت او را مطالبه کردند، اما [[پیامبر(ص)|پیامبر]] گفت این پيمان، شامل زنان نمی‏‌شود.

مشکل مردان [[مهاجر]] نيز پس از مدتی حل شد. تعدادی از مسلمانان که از [[مکه]] فرار کرده بودند در مکانی به نام [[عیص]] به کاروان های تجاری [[قریش]] آسیب می‌زدند. این وضیعت موجب شد تا قریش از امتیاز خود چشم پوشی کرده و از [[پیامبر(ص)|پیامبر]] خواستند این افراد را به [[مدینه]] فرابخواند.<ref>تاریخ الطبری، ج2، ص 284-285</ref>

از ديدگاه بيشتر مفسران، پيروزي آشکار که آيات نخستين فتح/48 از آن سخن گفته‌‏اند، پيروزي مسلمانان در صلح حديبيه است.<ref>جامع البیان، ج26، ص89-90، روح المعانی، ج13، ص239، المیزان، ج18، ص251-252</ref>

[[پيامبر(ص)]] در ماجراي [[حدیبیه]]، از [[ذوالحليفه]] به نيت [[عمره]] محرم شد. از اين رو فقها، اقدامات آن حضرت را در اين واقعه، مستند احکام شرعي فراواني قرار داده‌اند؛ از جمله اقدامات پيامبر، همراه آوردن 70 شتر براي [[قربانی]]<ref>. تاريخ اليعقوبي، ج2، ص54؛ امتاع الاسماع، ج1، ص276.</ref> و [[اشعار و تقلید]] در [[ذوالحليفه]] بود.<ref>. المصنّف، ج8، ص367؛ جامع الخلاف، ص216؛ امتاع الاسماع، ج1، ص275.</ref> از اين رو فقهاي اسلام، اشعار و تقليد را در [[عمره]] مستحب دانسته‌اند.<ref>. المغني، ج3، ص575؛ المجموع، ج8، ص357-358؛ مستند الشيعه، ج13، ص105.</ref> همچنين فقها با استناد به عمل پيامبر، به خواندن دو رکعت نماز پيش از [[احرام]] در [[میقات|ميقات]] فتوا داده‌اند.<ref>الموطا، ج1، ص332؛ البحر الرائق، ج2، ص563.</ref>  

بيشترين استناد به عمل پيامبر در [[حدیبیه]]، موضوع ممانعت دشمن از انجام [[حج]] يا [[عمره]]، پس از [[احرام]] است<ref>. المبسوط في فقه الاماميه، ج1، ص332؛ المهذب، ج1، ص270؛ المعتمد، ج5، ص449.</ref> که [[اهل سنت]] آن را به «[[احصار و صد|احصار]]» و [[شيعه]] به «[[احصار و صد|صد]]» تعبير کرده‌اند.

فقها، با استناد به عمل پيامبر، بر تحلل و خروج از [[احرام]] اتفاق نظر دارند<ref>. المبسوط، سرخسي، ج4، ص106؛ المجموع، ج8، ص294؛ مسالک الافهام، ج2، ص388.</ref> و به استثناي فقيهان [[مالکی|مالکي]]<ref>. الموطا، ج1، ص360-361.</ref>، همه فقهاي مسلمان، براي [[تحلل]]، [[قربانی|قرباني]] را لازم دانسته‌اند<ref>. الام، ج2، ص180؛ الخلاف، ج2، ص423-424؛ المغني، ج3، ص371.</ref> و مکان قرباني را همان محل [[احصار و صد]] ذکرکرده‌اند<ref>. المقنع، ص244؛ المغني، ج2، ص373.</ref>؛ چنان‌که به وجوب [[حلق و تقصیر|حلق]] در احصار و صد<ref>. الکافي، ص218؛ المجموع، ج8، ص299؛ کشاف القناع، ج2، ص610.</ref>يا ترجيح آن بر [[حلق و تقصیر|تقصير]]<ref>. المبسوط، سرخسي، ج4، ص107؛ شرائع الاسلام، ج1، ص211؛ مواهب الجليل، ج4، ص294.</ref>، نظر داده‌اند. همچنین به اتفاق همه فقهاي اسلامي قضاي [[حج]] يا [[عمره|عمره‌اي]] که به واسطه [[احصار يا صد]] ناتمام مانده، واجب است.<ref>. مختصر المزني، ص72؛ الدروس الشرعيه، ج1، ص482؛  حاشية الدسوقي، ج2، ص95.</ref>

• اخبار مکة في قديم الدهر و حديثه، محمد بن اسحق الفاکهي، به کوشش عبدالملک بن عبدالله بن دهيش، بيروت، دارخضر، 1414ق

• اخبار مکة و ما جاء فيها من الآثار، محمد بن عبدالله الازرقي، به کوشش رشدي الصالح ملحس، مکه، دار الثقافه، 1415ق

• ارشاد الساري، احمد بن محمد القسطلاني، قاهره، مطبعه الکبري الاميريه 1323ق

• الام، محمد بن ادريس الشافعي ،  بيروت، دار الفکر، 1403ق

• امتاع الاسماع بما للنبي من الاحوال و الاموال و الحفدة و المتاع، احمد بن علي المقريزي، به کوشش محمد عبدالحميد النميسي، بيروت، دار الکتب العلميه، 1420ق

• انساب الاشراف، احمد بن يحيي البلاذري ، تحقيق سهيل صادق زکار و رياض زرکلي، بيروت، دار الفکر، 1417‌ق

• آثار اسلامي مکه و مدينه، رسول جعفريان، تهران، انتشارات مشعر، 1386ش

• بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، محمد باقر المجلسي، تصحيح محمد باقر بهبودي و سيد ابراهيم ميانجي و سيد محمد مهدي موسوي خرسان، بيروت، داراحياء التراث العربي و مؤسسة الوفاء، 1403ق

• البحر الرائق(شرح کنز الدقائق)،  زين‌الدين بن ابراهيم بن نجيم ،  به کوشش زکريا عميرات، بيروت، دار الکتب العلميه، 1418ق

• البداية و النهاية في التاريخ، اسماعيل بن عمر بن کثير، به کوشش علي شيري، بيروت، دار احياء التراث العربي، 1408ق

• تاريخ الاسلام و وفيات المشاهير، شمس‌الدين محمد بن احمد الذهبي، به کوشش عمر عبدالسلام، بيروت، دار الکتاب العربي، 1410ق

• تاريخ الطبري (تاريخ الامم والملوک): محمد بن جرير الطبري، بيروت، مؤسسة الاعلمي، 1403ق

• تاريخ اليعقوبي، احمد بن ابي‌يعقوب اليعقوبي ، بيروت، دار صادر، 1415ق

• تفسير الثعلبي (الکشف و البيان)، احمد بن محمد الثعلبي، به کوشش محمد بن عاشور و نظير الساعدي، بيروت، دار احياء التراث العربي، 1422ق

• تفسير القمي، علي بن ابراهيم قمي، به کوشش سيد طيب موسوي جزائري، قم، انتشارات دار الکتاب، 1404ق

• تفسير راهنما، هاشمي رفسنجاني و ديگران، قم، دفتر تبليغات، 1373ش

• تفسير نمونه، مکارم شيرازي و ديگران، تهران، دار الکتب الاسلاميه، 1375ش.

• جامع البيان عن تأويل آي القرآن (تفسير الطبري)، محمد بن جرير الطبري، به کوشش صدقي جميل العطار، بيروت، دار الفکر، 1415ق

• جامع الخلاف و الوفاق بين الاماميه وبين ائمّه الحجاز والعراق، علي بن محمد القمي السبزواري، به کوشش حسين حسني بيرجندي، قم، زمينه سازان ظهور امام عصر، 1379ش

• جواهر الکلام في شرح شرائع الاسلام: محمد حسين نجفي، بيروت، دار احياء التراث العربي، بي‏تا؛

• حاشية الدسوقي، محمد بن احمد الدسوقي، احياء الکتب العربيه

• الخلاف في الاحکام، محمد بن حسن الطوسي، قم، دفتر انتشارات اسلامي، 1407ق

• الدروس الشرعية في فقه الاماميه: محمد بن مکي، قم، دفتر انتشارات اسلامي، 1412ق

• دلائل النبوة و معرفة احوال صاحب الشريعه، احمد بن الحسين البيهقي، به کوشش عبدالمعطي امين قلعه‏جي، بيروت، دار الکتب العلميه، 1405ق؛

• روح المعاني في تفسير القرآن العظيم و السبع المثاني، محمود بن عبدالله الآلوسي (م.1270ق.)، به کوشش علي عبدالباري عطيه، بيروت، دار الکتب العلميه، 1415ق

• سبل الهدي و الرشاد في سيرة خير العباد، محمد بن يوسف الشمس الشامي، به کوشش عادل احمد عبدالموجود و علي محمد معوض، بيروت، دار الکتب العلميه، 1414ق

• السيرة النبويه، عبدالملک بن هشام، به کوشش محمد محيي الدين، قاهره، مکتبة محمد علي صبيح و اولاده، 1383ق

• سيره رسول خدا، رسول جعفريان، قم، دليل ما، 1382ش

• شرائع الاسلام في مسائل الحلال و الحرام، جعفر بن حسن محقق حلي، به کوشش سيد صادق شيرازي، تهران، انتشارات استقلال، 1409ق

• صحيح البخاري، محمد بن اسماعيل البخاري (م.‌256‌ق.)، به کوشش عبدالعزيز بن عبدالله ‌بن ‌باز، بيروت، دار الفکر، 1401ق

• الطبقات الکبري، محمد بن سعد، به کوشش محمد عبدالقادر عطا، بيروت، دار الکتب العلميه، 1410ق

• عيون الاثر في فنون المغازي و الشمائل و السير (السيرة النبويه)، ابن ‏سيد الناس (م.734ق.)، بيروت، مؤسسه عزالدين، 1406ق

• فتوح البلدان، احمد بن يحيي البلاذري ، بيروت، دار و مکتبه الهلال، 1988م

• الکافي في الفقه، ابوالصلاح تقي‌الدين الحلبي ، به کوشش استادي، اصفهان، مکتبة اميرالمؤمنين (ع)، 1403ق

• کشاف القناع عن متن الاقناع، منصور بن يونس البهوتي ، به کوشش محمد حسن محمد اسماعيل شافعي، بيروت، دار الکتب العلميه، 1418ق

• المبسوط في فقه الاماميه: محمد بن حسن الطوسي، به کوشش محمد باقر بهبودي و سيد محمد تقي کشفي، تهران، مکتبة المرتضويه، 1351ش

• المبسوط، محمد بن احمد السرخسي.، بيروت، دار المعرفه، 1406ق

• المجموع شرح المهذب، يحيي بن شرف النووي ، بيروت، دار الفکر

• مختصر المزني، اسماعيل بن يحيي المزني، بيروت، دار المعرفه، بي‌تا

• مسالک الافهام الي تنقيح شرائع الاسلام: زين‌الدين بن علي، شهيد ثاني، قم، انتشارات معارف اسلامي، 1416ق

• مستند الشيعه في احکام الشريعه، احمد بن محمدمهدي النراقي ، قم، مؤسسة آل البيت لاحياء التراث، 1415ق

• المصنف في الاحاديث و الآثار، عبدالرزاق الصنعاني، به کوشش حبيب الرحمن الاعظمي، بيروت، المجلس العلمي، 1390ق

• المصنّف في الاحاديث و الآثار، عبدالله بن محمد بن ابي‌شيبه، به کوشش سعيد محمد اللحام، دار الفکر، 1409ق

• المعتمد في شرح المناسک، (کتاب الحج، محاضرات الخويي)، به کوشش محمد رضا موسوي خلخالي، قم، انتشارات دار العلم/ مؤسسة احياء آثار الامام الخويي، 1410ق

• معجم البلدان، ياقوت بن عبدالله الحموي (م.626ق.)، بيروت، دار صادر، 1995م

• معجم المعالم الجغرافية في السيرة النبويه، عاتق بن صالح البلادي، مکة المکرمه، دار مکه، 1402ق

• المغازي، محمد بن عمر الواقدي (م.207ق.)، به کوشش مارسدن جونس، بيروت، مؤسسة الاعلمي، 1409ق

• المغني، عبدالله بن قدامه، بيروت، دار الکتب العلميه؛

• المقنع، محمد بن علي بن بابويه (شيخ صدوق) ، قم، انتشارات مؤسسه الامام الهادي، 1415ق

• مکاتيب الرسول، علي احمدي ميانجي، تهران، دار الحديث، 1419ق

• مناقب آل ابي‌طالب، ابن شهر آشوب، به کوشش گروهي از اساتيد، نجف، المکتبة الحيدريه، 1376ق

• مواهب الجليل، محمد بن محمد الحطاب الرعيني ، به کوشش زکريا عميرات، بيروت، دار الکتب العلميه، 1416ق؛

• الموطّأ، مالک بن انس به کوشش محمد فؤاد عبدالباقي، بيروت، دار احياء التراث العربي، 1406ق؛

• المهذب: عبدالعزيز بن نحرير البراج ، قم، دفتر انتشارات اسلامي، 1406ق؛

• الميزان في تفسير القرآن، سيد محمد حسين طباطبايي ، بيروت، مؤسسة الاعلمي، 1393ق؛