آداب و رسوم حج ایرانیان: تفاوت میان نسخه‌ها

'''آداب و رسوم حج ایرانیان''' مجموعه‌ای از آیین‌ها، سنت‌ها و رفتارهای [[ایران|ایرانیان]] در ارتباط با [[حج|سفر حج]] است که در منابع تاریخی و [[سفرنامه‌های فارسی حج|سفرنامه‌ها]] گزارش شده است. احترام اجتماعی حاجیان، دشواری سفر و آیین‌هایی مانند حلالیت‌طلبی و استخاره، از ویژگی‌های آداب مرتبط به حج نزد ایرانیان است.  

در گذشته، حج سفری پرهزینه و عمدتاً ویژه توانگران بود و [[زیارت عتبات عراق]] و گاه [[حرم امام رضا(ع)]] نیز بخشی از سنت سفر حج ایرانیان محسوب می‌شد. [[بدرقه]] و [[استقبال حاجی|استقبال حاجیان]]، همراه با جشن، [[ولیمه]]، سوغات و آیین‌هایی مانند قربانی، از رسوم دیرینه این سفر بوده است. همچنین شور فراوان در [[مناسک]]، اهتمام به [[زیارت‌نامه امامان بقیع|زیارت بقیع]] و [[برگزاری دعای کمیل در بقیع|برگزاری دعای کمیل]]، از ویژگی‌های ایرانیان در آیین حج به‌شمار آمده است.

سفر حج نزد [[ایران|ایرانیان]] از اهمیت فراوان برخوردار بوده و [[حاجی|حاجیان]] پس از بازگشت، در جامعه از احترام و اعتماد زیادی برخوردار بوده‌اند.<ref>سفرنامه کازاما، ص113.</ref> از سوی دیگر، به دلیل خطر مرگ‌ومیر، حاجیان پیش از سفر حلالیت می‌طلبیدند و برای تعیین زمان حرکت و حتی مسیر میانه‌ی راه، [[استخاره]] و طالع‌بینی می‌کردند.<ref>سفرنامه فرهاد میرزا، ص19؛ خاطرات سفر مکه، ص5؛ پنجاه سفرنامه، ج7، ص165؛ سفرنامه میرزا داود میروظایف، ص23.</ref>

همچنین امروزه اشتیاق ایرانیان به [[حج]]، ثبت‌نام میلیون‌نفری و انتظار چندساله برای سفر را رقم زده، درحالی‌که در گذشته با وجود احترام این سفر، مهم‌ترین ویژگی آن دوری و دشواری راه بود.<ref>فرهنگ امثال سخن، ج1، ص273، 328.</ref> این دشواری در ادبیات فارسی بازتاب گسترده یافته و سفر حج را به نمادی برای تحمل سختی در راه رسیدن به معشوق تبدیل کرده است.<ref>فرهنگ امثال سخن، ج1، ص273، 328.</ref>

== هزینه‌های سفر ==

سفر حج امروزه همگانی شده؛<ref>تاریخ بیهق، ص188-189.</ref> اما در گذشته هزینه‌ی سنگینی داشت و ویژه‌ی توانگران بود؛ ازاین‌رو حاجی باید هزینه‌ی یک‌سال خانواده را تأمین می‌کرد.<ref>قابوس نامه، ص16.</ref> این نابرابری اقتصادی، به رواج ضرب‌المثل‌های اعتراضی و کنایه‌آمیز درباره‌ی حاجیان انجامید.<ref>فرهنگ امثال سخن، ج1، ص16، 85، 119، 346، 682.</ref> در میراث مکتوب، از حج طبقات فرودست گزارشی نیست، جز داستان‌های صوفیان که با توکل و بی‌زادوتوشه سفر می‌کردند.<ref>نک: گلستان سعدی، ص58، 124.</ref>

کاروان‌ها در گذشته در [[مسیر زمینی حج]]، مزار بزرگان را [[زیارت]] می‌کردند و این آیین، بخشی از فرهنگ سفر حج به شمار می‌رفت.<ref>تاریخ بیهق، ص188-189.</ref> از همین رو، ایرانیان شیعه نیز زیارت قبور امامان در [[عراق]] را در همین سفر به جا می‌آوردند<ref>تاریخ حج‌گزاری ایرانیان، ص178، 318.</ref> و برخی نیز پیش یا پس از سفر حج به [[زیارت امام رضا(ع)]] در [[مشهد|خراسان]] می‌رفتند.<ref>نک: زبور آل داود، ص136-137.</ref>

== بدرقه و استقبال ==

[[بدرقه]] و [[استقبال حاجی|استقبال حاجیان]] از آداب کهن سفر حج در ایران است که امروزه نیز کم‌وبیش اجرا می‌شود. در گذشته بستگان، حاجی را تا بیرون شهر یا حتی شهرهای دورتر بدرقه می‌کردند<ref>خاطرات سفر مکه، ص6.</ref> و شمار زیاد بدرقه‌کنندگان گاه حاجی را خسته می‌کرد.<ref>پنجاه سفرنامه، ج8، ص760-761.</ref> هنگام استقبال، مردم گاهی به بیرون شهر و برخی تا شهرهای مرزی می‌رفتند.<ref>پنجاه سفرنامه، ج6، ص137؛ ج8، ص822؛ میراث شهاب، ش41-42، ص21-22، «روزنگار استقبال از حجاج؛ سفرنامه مکه معظمه، ص259.</ref>

مراسم استقبال با شادی و جشن همراه بود؛ چنان‌که در گلستان سعدی آمده، والیان به پاس ورود حاجیان، زندانیان را آزاد می‌کردند.<ref>گلستان سعدی، ص42.</ref> مردم شهرهای سرراه نیز به [[کاروان حج]]، شادی می‌کردند و خوش‌آمد می‌گفتند.<ref>سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی، ص180.</ref> امروزه بستگان تا فرودگاه به بدرقه یا استقبال می‌روند<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص129.</ref> و با پارچه‌نوشته و قربانی، ورود حاجی را تبریک می‌گویند. حاجی نیز پس از بازگشت، مهمانی [[ولیمه]] می‌دهد و برای آشنایان سوغاتی‌هایی مانند [[آب زمزم]] و هدایای مذهبی از [[مکه]] و [[مدینه]] می‌آورد.<ref>‌ای قوم به حج رفته، ص11، 18-21؛ آداب سفر حج، ص227؛ زمزم، ص108؛ سفرهای زیارتی در فرهنگ مردم، ص176.</ref>

== ویژگی‌های ایرانیان در اعمال حج ==

کهن‌ترین گزارش درباره ایرانیان در حج، متعلق به [[ابن جبیر]] است که از شور و ازدحام فراوان آنان در [[مکه]] خبر داده و به روشن‌کردن شب‌های مکه و مدینه خصوصا [[مسجد الحرام|مسجدالحرام]] با شمع‌های بزرگ توسط ایرانیان اشاره کرده است.<ref>رحلة ابن جبیر، ص107-108، 128-129، 139، 141.</ref> پنج قرن بعد، نویسنده‌ای روسی در ۱۸۹۸م، حاجیان ایرانی را از نظر ابراز احساسات فراوان، گریه و بوسیدن در و دیوار مسجدالحرام ممتاز دانسته است.<ref>الرحلة السریه، ص124، 297.</ref>

از [[صفویان|دوران صفویه]]، پایبندی ایرانیان به زیارت قبور بقیع و [[برگزاری دعای کمیل در بقیع|برگزاری دعای کمیل]] در شب جمعه در کنار آن، آنان را از دیگر حاجیان متمایز کرده و امروزه از ویژگی‌های زیارت ایرانیان است.<ref>نک: با کاروان ابراهیم، ص146-147؛ با کاروان عشق، ص297-298؛ حج25، ص63.</ref> برگزاری [[مراسم عزاداری محرم]] توسط ایرانیان حاجی مقیم تا پس از [[ذی‌الحجه (ماه قمری)|ذی‌الحجه]] از دیگر ویژگی‌های متمایز آنان بوده که در سفرنامه‌های قاجار بازتاب یافته است.<ref>پنجاه سفرنامه، ج5، ص480؛ نک: تذکرة الطریق، ص123.</ref> ایرانیان همچنین از [[قاجاریان|دوران قاجار]] ارتباط ویژه‌ای با [[شیعیان نخاوله مدینه]] داشته، در خانه‌های آنان ساکن می‌شدند و به آنان یاری مالی می‌رساندند.<ref>سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی، ص147-148؛ پنجاه سفرنامه، ج4، ص154؛ ج5، ص482؛ سفرنامه میرزا داود میروظایف، ص157.</ref>