کاربر:Gholampour/صفحه تمرین3: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-==حج‌گزاری ایرانیان==
+[[پرونده:عکس سازمان حج و زیارت.jpg|بندانگشتی|نمایی از سازمان حج و زیارت]]
-حج‌گزاری ایرانیان در دوران مختلف، شیوه‌ها و آداب خاصی داشته است.
+'''سازمان‌دهی حج و حج‌گزاری ایرانیان'''، در دوران مختلف، شیوه‌ها و آداب خاصی داشته است. در گذشته، حج ایرانیان در قالب کاروان‌های محلی به سرپرستی [[حمله‌داران]] انجام می‌شد و نقش حکومت‌ها بیشتر به تأمین امنیت و تعیین [[امارت حج|امیرالحاج]] محدود بود. در [[قاجاریان|دوره قاجار]] نیز کنسولگری ایران در [[جده]]، با وجود برخی خدمات، به‌سبب سوء‌مدیریت و دریافت وجوه غیرقانونی مورد انتقاد بود.
-===سازمان‌دهی حج در گذشته===
+در دوران معاصر، از سال ۱۳۲۷ش و در دوره پهلوی دوم، دولت نقش فعال‌تری یافت، ولی تا ۱۳۵۱ش مشکلات مدیریتی و خدماتی باقی بود تا اینکه [[سازمان اوقاف و امور خیریه|سازمان اوقاف]] مدیریت متمرکز کاروان‌ها و امور اجرایی را ایجاد کرد. پس از انقلاب اسلامی ایران در ۱۳۵۷ش نیز [[سازمان حج و زیارت]] مسئول اجرای امور [[حج]] شد و [[بعثه|بعثه رهبری]] مسئولیت برنامه‌ریزی مذهبی، فرهنگی و آموزشی، انتخاب و آموزش روحانیان و نظارت بر امور معنوی [[زائر|زائران]] را بر عهده گرفت.
-سفر حج ایرانیان تا پیش از رواج وسایل حمل و نقل جدید، در قالب کاروان‌های محلی صورت می‌گرفت. در این کاروان‌ها، معمولاً شماری از اهالی یک شهر و روستا گرد می‌آمدند و به راهنمایی یک ساربان و قافله‌دار که به آن «حمله‌دار» گفته می‌شد، به سوی سرزمین حجاز راهی می‌شدند. حمله‌داران کسانی بودند که به سازمان‌دهی کاروان‌های حج در شهرهای ایران می‌پرداختند و راهنمایی حاجیان، تهیه محل اسکان، فراهم نمودن مرکب، و مذاکره و ارتباط با امیران و حاکمان محلی را در برابر پولی که از حاجیان می‌گرفتند، بر عهده داشتند.<ref>نک: مقالات تاریخی، دفتر9، ص16-17؛ لغت‌نامه، ج6، ص8084، «حمل‌دار.</ref> گاه نیز یک کاروان حج تنها از برخی دوستان و بستگان و با اسباب سفر محدود تشکیل می‌شد.<ref>نک: حیات یحیی، ج1، ص68.</ref>
-مرکب اصلی سفر در کاروان حج به ویژه در صحراهای شبه جزیره عربی شتر بود. کاروانیان معمولاً شتر را از شترداران (جمّال‌ها) اجاره می‌کردند. کسانی که پولی بیشتر داشتند، بر کجاوه می‌نشستند. معمولاً هر فرد یک شتر برای آب و یک شتر برای بار کرایه می‌کرد. برخی حاجیان نیز به صورت پیاده و بدون شتر سفر می‌نمودند؛ چنان‌که در سفرنامه‌های دوران قاجار آمده است. افزون بر کاروان‌دار و شتردار، عکام‌ها که خدمت‌گزاران حاجیان بودند، آنان را در برابر گرفتن پولی همراهی می‌کردند و برخی کارها را از جمله گذاردن بار بر شتر، گردآوری هیزم برای آتش، گرفتن افسار شتر، گردآوری آب در منازل سفر، پختن نان و… بر عهده داشتند.<ref>روزنامه خاطرات عین السلطنه، ج2، ص1509؛ سفرنامه فرهاد میرزا، ص160؛ حدیث قافله‌ها، ص202؛ به سوی‌ام القری، ص241، 279؛ پنجاه سفرنامه، ج5، ص436.</ref>
-کاروان‌های حج بیشتر شکل محلی داشت. اهالی یک شهر کاروانی جداگانه داشتند که در کاروان شام یا عراق ادغام می‌شد. شماری از اهل محل یا بستگان و دوستان، هسته اصلی کاروان‌های یک شهر را تشکیل می‌دادند. این شکل از همراهی افراد آشنا و بستگان تا دوران معاصر نیز ادامه داشت و حتی امروزه نیز حاجیان معمولاً با بستگان خود مسافرت می‌کنند. کاروان هر شهر در مکه و مدینه به‌طور متحد حرکت می‌کردند و حتی در مکه نیز در طول سال‌ها مطوفانی ویژه داشتند. برای نمونه، مطوف حاجیان شیراز با مطوف حاجیان [[اصفهان]] متفاوت بود.<ref>پنجاه سفرنامه، ج5، ص412؛ ج6، ص78.</ref>
-درباره این‌که حرکت کاروان‌ها از چه نقطه‌ای در یک سرزمین آغاز می‌شده و محل جمع شدن افراد محلی برای تشکیل یک کاروان بزرگ کجا بوده و با هر کاروان چند تن همراه بوده‌اند، آگاهی‌های دقیق در دست نیست. به درستی نمی‌دانیم که آیا کاروان‌های هر منطقه، زیر نظر حاکم بوده است یا نه؟ اما پیدا است که در موارد بسیار، به دلیل اشتغال شاهان به امور دیگر، سامان‌دهی حاجیان در قالب کاروان‌ها زیر نظر پادشاه نبوده و کاروان حج نیز مانند دیگر کاروان‌ها با جمع شدن خود مردم سامان می‌یافته است. اما گاه سامان‌دهی کاروان حج زیر نظر حکمرانان انجام می‌شد که گزارش‌های آن در کتاب‌های تاریخ آمده است. مردم از شهرها و روستاهای پیرامون به این کاروان می‌پیوستند یا با رسیدن کاروان به هر یک از شهرها، دلبستگان حج با آن همراه می‌شدند. این کاروان‌ها معمولاً با نظامیانی همراهی می‌شد تا در برابر راهزنان از حاجیان محافظت کنند. در کاروان‌های دولتی، معمولاً فردی به عنوان امیرالحاج (در [[تاریخ بیهقی]]: «سالار حاجیان» و در سفرنامه به جا مانده از دوره صفویه: «عجم آقاسی») که از بزرگان حکومت بود، انتخاب می‌شد.<ref>تاریخ بیهقی، ج3، ص1151؛ احسن التواریخ، ج2، ص748؛ روضات الجنات، ج1، ص513-516؛ سفرنامه منظوم حج، ص45.</ref>
-پادشاهان چون تصمیم به آماده‌سازی و راهی کردن کاروان حج می‌گرفتند، جارچیان را به سراسر مملکت می‌فرستادند و اعلان می‌کردند که پادشاه قصد دارد کاروان حج را با ساز و برگ راهی حجاز کند و هرکس می‌خواهد، می‌تواند خود را آماده سفر نماید. منشیان نیز نامه‌هایی به والیان شهرها می‌فرستادند و این موضوع را خبر می‌دادند.<ref>تاریخ عالم‌آرای امینی، ص222-223.</ref> معمولاً این‌گونه دستورها با این وعده همراه بود که به فرمان پادشاه، والیان و راهداران از حاجیان هیچ مالیات و باج و خراج نخواهند گرفت.<ref>تاریخ عالم‌آرای امینی، ص222-224.</ref>
-آماده‌سازی و راه‌اندازی کاروان‌های حج و بازگشایی راه آن، برای پادشاهان مایه فخر و نشانه‌ای از اسلام‌دوستی و وسیله کسب مشروعیت بود. از این‌رو، آن‌گاه که در دوران محمود غزنوی (۳۸۸–۴۲۱ق) سفر حج مدتی تعطیل شد، برخی بزرگان حکومت نزد سلطان رفتند و لزوم بازگشایی راه حج را به «پادشاه اسلام» گوشزد کردند. سلطان اعلان سفر حج کرد و سی هزار دینار برای هزینه سفر و پرداختن به راهزنان اختصاص داد. مردم بسیار که از نقاط گوناگون جمع شده بودند، با کاروان حج به سرپرستی قاضی‌القضات محمد ناصحی راهی مکه شدند و به سال ۴۱۲ق. [[حج]] گزاردند.<ref>الکامل، ج9، ص325؛ دستور الکاتب، ج1، ص374.</ref>
-حضور بزرگان حکومت در کاروان حج برای حاجیان نعمت‌های بسیار داشت. بزرگان دولت به بهبود وضع حاجیان می‌پرداختند و به شکایات و نارضایتی‌های مردم رسیدگی می‌کردند. نیز به دلیل حضور آنان، امکانات امنیتی بهتری آماده می‌شد و همچنین حکمرانان سرزمین‌های میان راه به کاروانیان احترامی بیشتر می‌نهادند. برای نمونه، بسیاری از مشکلات مذهبی که ایرانیان شیعه در دوران قاجار با مردم و حاکمان حجاز داشتند، به دلیل همراهی اشراف‌زادگان و بزرگان دولت قاجار از میان می‌رفت.<ref>نک: به سوی‌ام القری، ص240؛ مقالات تاریخی، دفتر8، ص210-212.</ref>
-حکمرانان همچنین در تسهیل کارهای حاجیان و کاستن از بار مالیات‌ها و مشکلات کاروان‌های حج و نیز در مبارزه با راهزنان می‌کوشیدند. بدر بن حسنویه کُرد که در کردستان حکومت داشت (۳۷۰–۴۰۵ق) با پرداخت پنج هزار دینار به راهزنان، آسایش کاروانیان حج را تضمین کرد. او همچنین مالی فراوان را به اشراف مکه و مدینه بخشید و تا آن‌گاه که زنده بود، به این روش ادامه داد.<ref>تجارب الامم، ج7، ص339؛ تاریخ ابن خلدون، ج4، ص687-688.</ref> ابوسعید ایلخان نیز یک بار که کاروان حج مورد غارت قبایل عرب قرار گرفت، دو برابر خسارت را به کاروانیان پرداخت کرد.
-با وجود اهمیتی که پادشاهان برای حج باور داشتند، جز اندکی از پادشاهان و حاکمان ایران، مانند خلف بن احمد لیثی حاکم سیستان (حک: ۳۵۲–۳۹۳ق)، غیاث‌الدین از حاکمان آل‌کرت (حک: ۷۰۷–۷۲۹ق)، و محمدرضا شاه پهلوی فرصت حج‌گزاری نیافتند. چنین برمی‌آید که مهم‌ترین دلیل حج نرفتن شاهان ایران، دوری راه و احتمال شورش مخالفان و مدعیان سلطنت در نبودِ پادشاه و نیز اشتغال همیشگی پادشاهان به نبرد بود که فرصت حج‌گزاری را از آنان می‌گرفت.<ref>نک: تاریخ طبری، ج9، ص221؛ پیراسته تاریخنامه هرات، ص166؛ با من به خانه خدا بیایید، ص225؛ ترجمه تاریخ یمینی، ص41.</ref>
-دوری راه حج، برای این سفر کارکردهای سیاسی نیز ساخت. فرستادن مخالفان سیاسی به سفر حج، یکی از انواع تبعید بود. موارد بسیار از حج‌گزاری درباریان و امیرانی که در دربار مورد غضب قرار می‌گرفتند، گزارش شده است. در این موارد، یا شاه این‌گونه افراد را به حج می‌فرستاد و اصطلاحاً به او رخصت حج می‌داد یا خود فرد که جانش در خطر بود و موقعیت خود را از دست رفته می‌دید، با کسب اجازه از شاه به سوی حج راهی می‌شد و گاه در حجاز باقی می‌ماند.<ref>تاریخ بخارا، ص346؛ جامع مفیدی، ج3، ص247؛ تاریخ گیلان، ص213؛ احیاء الملوک، ص121؛ تاریخ سلسله سلجوقی، ص89.</ref>
-در دوران قاجار، کنسولگری ایران در جده افتتاح شد. با این‌که کنسول ایران در سامان‌دهی حاجیان ایرانی نقش داشته و برخی سفرنامه‌ها از خدمات این کنسولگری در حمایت از ایرانیان شیعه خبر داده‌اند،<ref>حدیث قافله‌ها، ص110.</ref> بیشتر سفرنامه‌های قاجاری از رفتار کنسولگری با شهروندان ایرانی، به ویژه دریافت پول از حاجیان به بهانه‌های گوناگون، شکایت کرده‌اند. در آغاز ورود مسافر، کنسولگری گذرنامه او را می‌گرفت و در پی دریافت مبلغی بازپس می‌داد.<ref>پنجاه سفرنامه، ج7، ص263-264؛ ج5، ص403، 406.</ref> بخشی از کرایه حمل و نقل که حاجیان به شترداران می‌دادند، سهم کنسولگری بود<ref>پنجاه سفرنامه، ج7، ص263-264.</ref> و کنسول با حمالان و شترداران و کاروان‌داران برای گرفتن پول بیشتر از حاجی همدست بود.<ref>پنجاه سفرنامه، ج5، ص410-411.</ref> کنسولگری اموال حاجیان متوفی را تصرف می‌کرد و برای صدور اجازه دفن متوفی پول اضافه می‌گرفت، به نوشته برخی، با گرفتن رشوه از کاروان‌داران، هنگام اختلاف میان حاجی و کاروان‌دار، به سود کاروان‌دار رای می‌داد<ref>پنجاه سفرنامه، ج7، ص291.</ref> و حتی گاه با دزدان همدستی داشت.<ref>پنجاه سفرنامه، ج5، ص409.</ref> کنسولگری در مکه نیز از مردم پول می‌گرفت و گاهی اجازه حرکت از مکه را به حاجیان نمی‌داد.<ref>سفرنامه میرزا داود میروظایف، ص140.</ref> کنسول ایران به سبب دریافت پول، جان حاجیان را به خطر می‌انداخت. برای نمونه، در سالی که افشار ارومی در حج حضور داشت، با این‌که راه جبل از سوی دولت ایران ممنوع شده بود، نایب کنسول ایران با گرفتن مبلغی کلان از امیر جبل، اجازه عبور ایرانیان از جبل را داد و حمله‌داران با تبلیغ و تشویق، مردم را از این راه حرکت دادند.<ref>سفرنامه مکه معظمه، ص158.</ref>
-===سامان‌دهی حج در دوران معاصر===
+== سازمان‌دهی حج در گذشته ==
-تا سال‌های نخست پس از بازگشایی حج به سال ۱۳۲۷ش. دخالت دولت در امور حج محدود به صدور [[گذرنامه]] برای حاجیان و پی‌گیری امور حاجیان به دست [[کنسولگری ایران]] در جده بود. از سال ۱۳۲۷ش. نخستین بار هیاتی برای سرپرستی حاجیان ایرانی تشکیل شد و یک امیرالحاج برای حاجیان ایرانی انتخاب شد که برای انجام امور حاجیان همراه آنان به مکه و مدینه می‌رفت.<ref>مجله وحید، ش 6، ص18، «کشته شدن ابوطالب یزدی و بقیه موارد.</ref>
+سفر حج ایرانیان در گذشته عمدتاً در قالب کاروان‌های محلی و به سرپرستی [[حمله‌دار]] انجام می‌شد که مسئول هدایت کاروان، تهیه مرکب، اقامت و امور سفر بود.<ref>نک: مقالات تاریخی، دفتر9، ص16-17؛ لغت‌نامه، ج6، ص8084، «حمل‌دار.</ref> گاه کاروان‌ها از جمعی از دوستان و خویشاوندان تشکیل می‌شدند.<ref>نک: حیات یحیی، ج1، ص68.</ref> در سفرهای زمینی، شتر مهم‌ترین وسیله حمل‌ونقل بود و عکام‌ها نیز خدماتی مانند حمل بار، تهیه آب و پخت نان را بر عهده داشتند؛<ref>روزنامه خاطرات عین السلطنه، ج2، ص1509؛ سفرنامه فرهاد میرزا، ص160؛ حدیث قافله‌ها، ص202؛ به سوی‌ام القری، ص241، 279؛ پنجاه سفرنامه، ج5، ص436.</ref> همچنین هر شهر در [[مکه]] و [[مدینه]] مطوف ویژه خود را داشت.<ref> پنجاه سفرنامه، ج5، ص412؛ ج6، ص78.</ref>
-روند سامان‌دهی حاجیان در دوره پهلوی دوم چنین بود که خواستار حج با حضور در کمیسیونی که هر سال دو ماه از ۲۵ [[رمضان]] تا ۲۱ شوال فعالیت می‌کرد، گواهی سلامت جسمی و استطاعت مالی می‌گرفت. سپس از شهربانی تقاضای گذرنامه می‌کرد. افراد این کمیسیون که در [[تهران]] و برخی شهرستان‌های بزرگ تشکیل می‌شد، معمولاً چند تن از مسؤولان ادارات مانند رئیس بهداری و رئیس بانک ملی و دو تن از معتمدان محلی بودند و زیر نظر فرماندار کار می‌کردند. این کمیسیون در هر سال راه‌های حج آن سال و بهای بلیت‌های وسایل نقلیه را تعیین می‌کرد.<ref>روزنامه رسمی کشور، مصوبه هیئت وزیران مورخه 28/1/ 1333.</ref> خواستار حج پس از تقاضای گذرنامه باید در یکی از کاروان‌های حج ثبت نام می‌کرد. البته در این سال‌ها امکان سفر فردی به حج نیز وجود داشت.<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص79؛ خاطرات سفر مکه، ص202-203.</ref> این کاروان‌ها در واقع موسسات موقتی بودند که به دست حمله‌داران قدیم و آشنایان به امور حج اداره می‌شدند. آن‌ها بلیت هواپیما را فراهم می‌کردند و در مدینه و مکه، وظیفه اسکان و حمل و نقل و آماده‌سازی غذای حاجیان را بر عهده داشتند. خدمات هر یک از کاروان‌ها متفاوت بود و بخشی از مشکلات حج مربوط به خدمات نامناسب برخی از همین کاروان‌ها بود. گاه آن‌ها برای سود بیشتر، بیش از اندازه حاجی با خود می‌بردند؛ در حالی که امکانات مناسب برای پذیرایی از ایشان را نداشتند.<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص82؛ میقات حج، ش48، ص186، «مصاحبه با آیت‌الله محمد علی فیض.</ref><ref>کارنامه حج1351، ص10-11.</ref>
-تا پیش از سامان‌دهی حج به دست سازمان اوقاف به سال ۱۳۵۱ش. مسائل مربوط به حج با انتقادهای فراوان از سوی مردم رویارو بود. در سال‌های آغازین، نبود امکانات مناسب برای حمل و نقل و نداشتن برنامه مشخص، از جمله این مشکلات بود.<ref>به سوی خدا می‌رویم، ص71-72.</ref> بخشی از نارضایتی‌ها درباره امور حج نیز به برخورد مسؤولان با حاجیان مربوط می‌شد. افزون بر این‌که گرفتن مجوز و گذرنامه حج طولانی و وقت‌گیر بود، برخوردی که با حاجیان در فرودگاه صورت می‌گرفت، آنان را ناخرسند می‌کرد. در فرودگاه مهرآباد، برای حاجیان جایگاهی ویژه با نام آشیانه حاجیان فراهم شده بود که امکانات مناسب نداشت. جدا کردن حاجیان از دیگر مسافران که به گفته نویسندگان آن دوره به دلیل نامرتب بودن ظاهر حاجیان و اسباب و اثاثیه آنان بود، از انتقادهای برخی نویسندگان بوده است.<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص131؛ خسی در میقات، ص10-11؛ کارنامه حج 1351، ص12.</ref>
-نبود مسکن مناسب برای حاجیان، از مهم‌ترین مشکلات حاجیان بود. در مدینه کاروان‌ها معمولاً با اجاره بخشی از باغ صفا، حاجیان را بدون امکانات مناسب، در چادر اسکان می‌دادند.<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص169-170.</ref> نبود امکانات مناسب بهداشتی و درمانی نیز از دیگر مشکلاتی است که در سفرنامه‌های پیش از دهه پنجاه به آن اشاره شده است.<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص313-314.</ref>
-نبود امکانات حمل و نقل مناسب برای حاجیان ایرانی در عربستان به ویژه در راه مدینه و مکه که در زمان [[احرام]] نباید زیر سقف باشند، مشکل دیگر حاجیان بود. در سال‌های نخستین حج ایرانیان در دوران پهلوی دوم، مسافران ایرانی به دلیل کافی نبودن اتوبوس‌های بدون سقف، ناچار بودند از کامیون‌های باری استفاده کنند که از لحاظ ایمنی بسیار خطرناک بود و چند بار به کشته شدن حاجیان انجامید.<ref>با من به خانه بیایید، ص365-366، 378.</ref>
-===سازمان اوقاف و امور خیریه===
+در برخی دوره‌ها، حکومت با تعیین [[امارت حج|امیرالحاج]]، تأمین امنیت و اعلام عمومی زمان حرکت، در سازمان‌دهی حج نقش داشت<ref>تاریخ بیهقی، ج3، ص1151؛ احسن التواریخ، ج2، ص748؛ روضات الجنات، ج1، ص513-516؛ سفرنامه منظوم حج، ص45.</ref> و گاه [[حاجی|حاجیان]] را از مالیات معاف می‌کرد.<ref>تاریخ عالم‌آرای امینی، ص222-223.</ref> از سرگیری کاروان حج در دوره [[محمود غزنوی]]،<ref>تاریخ عالم‌آرای امینی، ص222-224.</ref> حمایت برخی حاکمان از امنیت و رفاه کاروان‌ها<ref>الکامل، ج9، ص325؛ دستور الکاتب، ج1، ص374؛ نک: به سوی‌ام القری، ص240؛ مقالات تاریخی، دفتر8، ص210-212.</ref> و حضور محدود شماری از پادشاهان در حج، از جلوه‌های این حمایت بود.<ref>تجارب الامم، ج7، ص339؛ تاریخ ابن خلدون، ج4، ص687-688؛ نک: تاریخ طبری، ج9، ص221؛ پیراسته تاریخنامه هرات، ص166؛ با من به خانه خدا بیایید، ص225؛ ترجمه تاریخ یمینی، ص41.</ref> افزون بر این، حج گاه کارکرد سیاسی داشت و برای تبعید یا دور کردن برخی مخالفان و درباریان از مرکز قدرت به کار می‌رفت.<ref>تاریخ بخارا، ص346؛ جامع مفیدی، ج3، ص247؛ تاریخ گیلان، ص213؛ احیاء الملوک، ص121؛ تاریخ سلسله سلجوقی، ص89.</ref>
-از سال ۱۳۵۱ش. تحولی اساسی در حج‌گزاری ایرانیان رخ داد که به بهبود وضعیت حاجیان ایرانی و ایجاد نظم و ترتیب در امر حج‌گزاری انجامید. در این سال، وظیفه سامان‌دهی حاجیان و انجام امور حج به سازمان اوقاف محول شد.<ref>کارنامه حج 1351، ص5؛ کارنامه حج 1352، ص14-15.</ref> بر پایه قانونی که تصویب شد، [[شورای عالی حج]] در محل سازمان اوقاف و به ریاست رئیس این سازمان به کار پرداخت.<ref>کارنامه حج 1352، ص15.</ref> به سال ۱۳۵۱ش. کاروانداران حج به عنوان مباشر زیر نظر سازمان اوقاف درآمدند و تعهدهای کاروان‌ها درباره خوراک و مسکن زیر نظر سازمان قرار گرفت.<ref>کارنامه حج 1351، ص23-26، 72-77؛ کارنامه حج 1352، ص20.</ref> از سال ۱۳۵۲ش. خود [[سازمان حج]] به تشکیل کاروان‌های حج پرداخت و کاروان‌داران قدیم را به عنوان کارمند سازمان استخدام کرد.<ref>کارنامه حج1352، ص60-61.</ref> با این تغییر، امور حج ایرانیان کاملاً دولتی شد و به شکل متمرکز انجام گرفت. خواستاران حج با مراجعه به مساجد تعیین شده در هر یک از روستاها و شهرها، برای انجام حج ثبت نام می‌کردند و با رفتن به بانک وجوه لازم را می‌پرداختند. گرفتن گذرنامه و بلیت مسافرت بر عهده سازمان اوقاف بود که حاجیان را در کاروان‌ها تقسیم‌بندی و مسکن و غذای آنان را در حرمین فراهم می‌کرد. معاینات پزشکی پیش از حج نیز با برنامه‌ریزی سازمان اوقاف انجام می‌شد و محل و هنگام حضور فرد برای این معاینات با نامه به آگاهی او می‌رسید تا از گرد آمدن افراد در مراکز بهداشتی پیش‌گیری شود.
+=== دوره قاجار ===
+در [[قاجاریان|دوره قاجار]]، کنسولگری ایران در جده، با وجود ایفای نقش در سامان‌دهی و حمایت از برخی حاجیان ایرانی،<ref>حدیث قافله‌ها، ص110.</ref> به سبب دریافت وجوه مختلف از زائران، از جمله برای بازگرداندن گذرنامه،<ref>پنجاه سفرنامه، ج7، ص263-264؛ ج5، ص403، 406.</ref> سهم‌خواهی از کرایه حمل‌ونقل،<ref>پنجاه سفرنامه، ج7، ص263-264.</ref> و همدستی با حمالان و کاروان‌داران برای گرفتن پول بیشتر،<ref>پنجاه سفرنامه، ج5، ص410-411.</ref> مورد انتقاد قرار گرفت. همچنین از تصرف اموال حاجیان متوفی، دریافت وجه برای دفن، جانبداری از کاروان‌داران در برابر حاجیان،<ref>پنجاه سفرنامه، ج7، ص291.</ref> ارتباط با دزدان،<ref>پنجاه سفرنامه، ج5، ص409.</ref> اخذ پول در مکه و جلوگیری از حرکت حاجیان،<ref>سفرنامه میرزا داود میروظایف، ص140.</ref> و حتی به خطر انداختن جان [[زائر|زائران]] با صدور مجوز عبور از مسیر ممنوع جبل در برابر دریافت رشوه گزارش شده است.<ref>سفرنامه مکه معظمه، ص158.</ref>
+== سامان‌دهی حج در دوران معاصر ==
+تا ۱۳۲۷ش، نقش دولت در حج به صدور گذرنامه و پیگیری امور از طریق کنسولگری جده محدود بود و از آن پس هیئت سرپرستی و امیرالحاج تشکیل شد.<ref>مجله وحید، ش 6، ص18، «کشته شدن ابوطالب یزدی و بقیه موارد.</ref> در [[پهلوی|دوره پهلوی دوم]]، متقاضیان پس از تأیید سلامت و [[استطاعت]] توسط کمیسیون ویژه، برای گذرنامه و ثبت‌نام در کاروان‌ها اقدام می‌کردند.<ref>روزنامه رسمی کشور، مصوبه هیئت وزیران مورخه 28/1/ 1333.</ref> با این حال، سفر انفرادی نیز امکان‌پذیر بود.<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص79؛ خاطرات سفر مکه، ص202-203.</ref>
+کاروان‌ها به‌دست حمله‌داران اداره می‌شدند، اما خدمات نامناسب و پذیرش بیش از ظرفیت از مشکلات آن‌ها بود.<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص82؛ میقات حج، ش48، ص186، «مصاحبه با آیت‌الله محمد علی فیض؛ کارنامه حج1351، ص10-11.</ref> تا سال ۱۳۵۱ش (واگذاری به [[سازمان اوقاف و امور خیریه|سازمان اوقاف]])، ضعف برنامه‌ریزی و امکانات ادامه داشت.<ref>به سوی خدا می‌رویم، ص71-72.</ref> طولانی بودن اخذ مجوز، وضعیت نامناسب فرودگاه و وضعیت بد آشیانه حاجیان نیز مورد انتقاد بود.<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص131؛ خسی در میقات، ص10-11؛ کارنامه حج 1351، ص12.</ref> اسکان نامناسب در [[مدینه]]،<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص169-170.</ref> کمبود خدمات بهداشتی<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص313-314.</ref> و استفاده از کامیون‌های باری برای جابه‌جایی حاجیان از دیگر مشکلات این دوره بود.<ref>با من به خانه بیایید، ص365-366، 378.</ref>
+===پهلوی و سازمان اوقاف و امور خیریه===
+از سال ۱۳۵۱ش سازمان اوقاف، مدیریت متمرکز [[حج]] را بر عهده گرفت<ref>کارنامه حج 1351، ص5؛ کارنامه حج 1352، ص14-15.</ref> و [[شورای عالی حج]] تشکیل شد.<ref>کارنامه حج 1352، ص15.</ref> کاروانداران نیز اسکان و تغذیه حاجیان را زیر نظر سازمان انجام می‌دادند.<ref>کارنامه حج 1351، ص23-26، 72-77؛ کارنامه حج 1352، ص20.</ref> از ۱۳۵۲ش سازمان، کاروان‌های حج را تشکیل داد و کاروانداران پیشین را به استخدام درآورد<ref>کارنامه حج1352، ص60-61.</ref> و ثبت‌نام، گذرنامه، بلیت، معاینات پزشکی و دیگر امور اجرایی حج را به‌صورت متمرکز بر عهده گرفت.<ref>کارنامه حج1352، ص159.</ref>
 ====شمار حاجیان ایرانی در دوره پهلوی====
-شمار حاجیان ایرانی در برخی سال‌های دوره پهلوی<ref>کارنامه حج1352، ص159.</ref>
+شمار حاجیان ایرانی در برخی سال‌های دوره پهلوی
-سال شمار حاجیان (هزار نفر)
+سال شمار حاجیان (هزار نفر):
-۱۳۲۷ش. ۱۴
+۱۳۲۷ش ۱۴؛ ۱۳۴۰ش ۱۲؛ ۱۳۴۱ش ۱۱؛ ۱۳۴۲ش ۱۷؛ ۱۳۴۳ش ۱۶؛ ۱۳۴۴ش ۲۴؛ ۱۳۴۵ش ۲۷؛
-۱۳۴۰ش. ۱۲
+۱۳۴۶ش ۱۵؛ ۱۳۴۷ش ۹؛ ۱۳۴۸ش ۵/۸؛ ۱۳۴۹ش ۲۷؛ ۱۳۵۰ش ۳۱؛ ۱۳۵۱ش ۴۳.<ref>کارنامه حج1352، ص159.</ref>
-۱۳۴۱ش. ۱۱
-۱۳۴۲ش. ۱۷
-۱۳۴۳ش. ۱۶
-۱۳۴۴ش. ۲۴
-۱۳۴۵ش. ۲۷
-۱۳۴۶ش. ۱۵
-۱۳۴۷ش. ۹
-۱۳۴۸ش. ۵/۸
-۱۳۴۹ش. ۲۷
-۱۳۵۰ش. ۳۱
-۱۳۵۱ش. ۴۳
-===سازمان حج و زیارت===
+=== جمهوری اسلامی و سازمان حج و زیارت ===
-با وقوع انقلاب اسلامی به سال ۱۳۵۷ش. تغییرهایی در سامان‌دهی امور حج رخ داد. سازمان حج که پیش از انقلاب اسلامی بخشی از سازمان اوقاف بود، به سال ۱۳۵۸ش. از این سازمان جدا شد و به‌طور مستقل زیر نظر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به کار خود ادامه داد. در سال ۱۳۶۳ش. این سازمان بار دیگر در تشکیلات سازمان اوقاف و امور خیریه ادغام شد و به سال ۱۳۷۰ش. دیگر بار از آن جدا گشت و تا امروز با نام [[سازمان حج و زیارت]] زیر نظر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به کار خود ادامه می‌دهد.<ref>مدیران و عوامل خدماتی، ص14-15.</ref>
+پس از انقلاب اسلامی ایران در ۱۳۵۷ش، سازمان حج چندبار از اوقاف جدا و دوباره ادغام شد تا اینکه از ۱۳۷۰ش با نام [[سازمان حج و زیارت]] زیر نظر [[وزارت فرهنگ و ارشاد]] مستقل شد.<ref>مدیران و عوامل خدماتی، ص14-15.</ref> امروزه ثبت‌نام زائران از طریق بانک‌ها انجام می‌شود و به دلیل تقاضای بالا، چند سال در نوبت می‌مانند.<ref>با کاروان صفا، ص337-338.</ref> این سازمان مسئول برنامه‌ریزی و اجرای همه امور حج،<ref>همراه با حج 1381، ص10؛ میقات حج، ش20، ص172-173، «حج و زیارت، انتقال تشکیلات مدیریتی، خط مشی‌ها و وظایف.</ref> از سامان‌دهی کاروان‌ها،<ref>با کاروان صفا، ص340.</ref> اسکان، حمل‌ونقل،<ref>نک: با کاروان صفا، ص348؛ حج 25، ص101؛ همراه زائران حج تمتع2، ص79-80.</ref> تغذیه<ref>حج 27، ص43.</ref> و خدمات پزشکی<ref>با کاروان صفا در سال 82، ص181-182، 215، 321؛ حج 28، ص118، 165؛ با کاروان عشق، ص331-342.</ref> تا اعزام عمره‌گزاران است. شمار متقاضیان [[عمره]] نیز بسیار زیاد بوده و در سال ۱۳۹۱ش تعداد عمره‌گزاران ایرانی به بیش از ۷۰۰ هزار نفر رسید.<ref>http://www.hajnews.ir/View. aspx?/L6/u33UyWArk/tjUmAeH sDQ3B4OzIlOY7OD9UOOG5rwDBNgYcVcnQ=.</ref>
-امروزه در ایران با اعلام مقام‌های سازمان، داوطلبان سفر حج در بانک‌ها ثبت نام می‌کنند. به دلیل بسیار بودن شمار خواستاران حج در ایران، مدت انتظار برای اعزام تا چند سال ممکن است طول بکشد.<ref>با کاروان صفا، ص337-338.</ref> فراهم‌سازی همه مقدمات حج بر عهده سازمان حج و زیارت است.<ref>همراه با حج 1381، ص10؛ میقات حج، ش20، ص172-173، «حج و زیارت، انتقال تشکیلات مدیریتی، خط مشی‌ها و وظایف.</ref> حاجیان در کاروان‌هایی که به‌طور متمرکز زیر نظر سازمان اداره می‌شوند، تقسیم‌بندی می‌گردند. مدیران کاروان‌ها با آزمون‌هایی انتخاب و در سازمان حج آموزش داده می‌شوند.<ref>با کاروان صفا، ص340.</ref> تهیه و تعیین محل اسکان حاجیان ایرانی در حرمین و برنامه‌ریزی زمان حضور ایرانیان در هر یک از شهرهای مکه و مدینه، بر عهده سازمان است. همچنین با همکاری مسؤولان حج عربستان، پروازها و حمل و نقل حاجیان ایرانی در عربستان برنامه‌ریزی می‌شود.<ref>نک: با کاروان صفا، ص348؛ حج 25، ص101؛ همراه زائران حج تمتع2، ص79-80.</ref> تهیه غذا به صورت متمرکز در مکه و مدینه صورت می‌گیرد و میان کاروان‌ها توزیع می‌گردد.<ref>حج 27، ص43.</ref> در ایام حج، هیئت پزشکی که زیر نظر سازمان هلال احمر جمهوری اسلامی ایران و با هماهنگی سازمان حج تلاش می‌کند، خدمات پزشکی کاملی به حاجیان ارائه می‌نماید. هر یک از کاروان‌ها را یک پزشک همراهی می‌کند. در مکه و مدینه، بیمارستان‌های ویژه ایرانیان تأسیس می‌گردد و در ایام تشریق نیز بیمارستان صحرایی در عرفات و [[منی]] بر پا می‌شود.<ref>با کاروان صفا در سال 82، ص181-182، 215، 321؛ حج 28، ص118، 165؛ با کاروان عشق، ص331-342.</ref>
-در ایران، سامان‌دهی خواستاران عمره مفرده و اعزام آنان با همکاری شرکت‌های خصوصی زیر نظر سازمان حج و زیارت انجام می‌شود. برای [[عمره]] نیز خواستاران در فراخوان‌های عمومی در بانک‌ها ثبت نام می‌کنند و با تأخیری چند ساله به حج می‌روند. شمار خواستاران سفر عمره در ایران بسیار فراوان است و به سال ۱۳۹۱ش. شمار عمره‌گزاران ایرانی به بیش از ۷۰۰/۰۰ تن در سال رسیده است.<ref>http://www.hajnews.ir/View. aspx?/L6/u33UyWArk/tjUmAeH sDQ3B4OzIlOY7OD9UOOG5rwDBNgYcVcnQ=.</ref>
 ====شمار حاجیان ایرانی پس از انقلاب اسلامی====
 شمار حاجیان ایرانی در برخی سال‌های پس از انقلاب اسلامی
-سال تعداد حاجیان (هزار نفر)
+سال تعداد حاجیان (هزار نفر):
-۱۳۶۳ش. 154958<ref>مکتب اسلام، سال 1363، ش8، ص24.</ref>
+۱۳۶۳ش 154958؛<ref>مکتب اسلام، سال 1363، ش8، ص24.</ref>
-۱۳۷۰ش. ۱۱۰
+۱۳۷۰ش ۱۱۰؛
-۱۳۷۱ش. 118617<ref>با کاروان ابراهیم، ص273.</ref>
+۱۳۷۱ش 118617؛<ref>با کاروان ابراهیم، ص273.</ref>
-۱۳۷۲ش. 115000<ref>با کاروان عشق، ص53.</ref>
+۱۳۷۲ش 115000؛<ref>با کاروان عشق، ص53.</ref>
-۱۳۷۳ش. ۱۱۳۰۰۰
+۱۳۷۳ش ۱۱۳۰۰۰؛
-۱۳۷۹ش. 87800<ref>میقات حج، ش37، ص159، «گفتگو با نماینده ولی فقیه و سرپرست حجاج ایرانی.</ref>
+۱۳۷۹ش 87800؛<ref>میقات حج، ش37، ص159، «گفتگو با نماینده ولی فقیه و سرپرست حجاج ایرانی.</ref>
-۱۳۸۱ش. ۸۸۵۰۰
+۱۳۸۱ش ۸۸۵۰۰؛
-۱۳۸۲ش. 96103<ref>با کاروان صفا، ص23.</ref>
+۱۳۸۲ش 96103؛<ref>با کاروان صفا، ص23.</ref>
-۱۳۸۳ش. 97080<ref>حج 25، ص28.</ref>
+۱۳۸۳ش 97080؛<ref>حج 25، ص28.</ref>
-۱۳۸۴ش. ۸۹۷۱۶
+۱۳۸۴ش ۸۹۷۱۶؛
-۱۳۸۵ش. 99860<ref>حج 27، ص39-40.</ref>
+۱۳۸۵ش 99860؛<ref>حج 27، ص39-40.</ref>
-۱۳۸۶ش. 102020<ref>حج 28، ص81.</ref>
+۱۳۸۶ش 102020؛<ref>حج 28، ص81.</ref>
-۱۳۸۷ش. ۱۰۴
+۱۳۸۷ش ۱۰۴؛
-۱۳۸۸ش. 65000<ref>حج30، ص160.</ref>
+۱۳۸۸ش 65000؛<ref>حج30، ص160.</ref>
-۱۳۸۹ش. 94471<ref>ره‌یافتگان، ص32.</ref>
+۱۳۸۹ش 94471.<ref>ره‌یافتگان، ص32.</ref>
+بنابر گزارش رئیس سازمان حج، تعداد حاجیان ایرانی در سال 1404ش 86 هزار تن است که در قالب 574 کاروان به حج اعزام شدند.<ref>گزارش رئیس سازمان حج در [https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=60089 دیدار کارگزاران حج با رهبر انقلاب ۱۴/۲/ ۱۴۰۴]</ref>
+====بعثه حج جمهوری اسلامی====
+{{اصلی|بعثه}}
+[[بعثه|بعثه حج]]، نهادی زیر نظر [[رهبر جمهوری اسلامی]] و با ریاست [[امارت حج|امیرالحاج]]، مسئول برنامه‌ریزی مذهبی، فرهنگی، آموزشی و پژوهشی حج است<ref>همراه با حج 1381، ص11.</ref> و بر اجرای امور توسط سازمان حج و آسایش زائران نظارت دارد.<ref>حج 27، ص112.</ref> این سازمان [[روحانیان کاروان‌ها]] را انتخاب و آموزش می‌دهد<ref>همراه با حج 1381، ص11؛ با کاروان ابراهیم در حج 71، ص28-31؛ حج 26، ص363.</ref> و با کلاس‌های پیش‌ازسفر،<ref>حج 26، ص412.</ref> کتاب، نرم‌افزار و همکاری با صداوسیما، حاجیان را آموزش می‌دهد.<ref>با کاروان ابراهیم در حج 71، ص26-27؛ با کاروان صفا در سال 82، ص53؛ حج 26، ص414؛ حج 28، ص59-61.</ref> [[پژوهشکده حج و زیارت|پژوهشکده حج]] و انتشارات مشعر زیر نظر آن، کتاب و نشریاتی چون میقات، زیارت، صفا و مروه منتشر می‌کنند.<ref>با کاروان صفا در سال 82، ص37؛ حج26، ص44؛ حج28، ص348-349.</ref> همچنین اجرای برنامه‌های فرهنگی و مذهبی در [[حرمین]]، برگزاری نشست‌ها و ارتباط با بعثه‌های دیگر کشورهای اسلامی از وظایف آن است.<ref>نک: حج 26، ص409؛ حج 27، ص219-222، 236-251؛ حج 28، ص119، 130، 154، 177، 206-207.</ref> در کنار آن، بعثه‌های مراجع تقلید نیز هر سال برای ارائه خدمات مذهبی به مقلدان خود در [[ایام الحج|موسم حج]] حضور دارند.<ref>حج 25، ص547-548؛ حج 28، ص348.</ref>
+==نگارخانه==
+<center><gallery widths="170" heights="150px" perrow="6" style="border: 5px solid #004225; box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0،0،0،0.75); -moz-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0،0،0،0.75); -webkit-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0،0،0،0.75); border-radius: 0.5em; -moz-border-radius: 0.5em; -webkit-border-radius: 0.5em;">
+پرونده:دیدار مسئولان و کارگزاران حج با رهبر انقلاب اسلامی در سال ۱۴۰۴ش.jpg|بندانگشتی|دیدار مسئولان و کارگزاران حج با رهبر شهید انقلاب اسلامی در سال ۱۴۰۴ش
+پرونده:دیدار کارگزاران حج با رهبر شهید انقلاب در سال ۱۳۹۷ش.jpg|بندانگشتی|دیدار کارگزاران حج به همراه سخنرانی سرپرست بعثه با رهبر شهید انقلاب در سال ۱۳۹۷ش
+پرونده:دیدار نماینده بعثه مقام معظم رهبری با نمایندگان مراجع تقلید در مکه در حج ۱۴۰۳ش.jpg|بندانگشتی|دیدار سرپرست بعثه مقام معظم رهبری با نمایندگان مراجع تقلید در مکه در حج ۱۴۰۳ش
+پرونده:بازدید رهبر شهید انقلاب از نمایشگاه تولیدات فرهنگی بعثه مقام معظم رهبری به همراه رییس بعثه وقت رهبری.jpg|بندانگشتی|بازدید رهبر شهید انقلاب از نمایشگاه تولیدات فرهنگی بعثه مقام معظم رهبری به همراه سرپرست وقت بعثه رهبری
+پرونده:دیدار کارگزاران شیعه و سنی حج با رهبر شهید انقلاب در سال ۱۴۰۴ش (۳).jpg|بندانگشتی|دیدار کارگزاران شیعه و سنی حج با رهبر شهید انقلاب در سال ۱۴۰۴ش
+پرونده:کمیسیون پزشکی حج و زیارت.jpg|بندانگشتی|کمیسیون پزشکی حج و زیارت
+پرونده:روسای سازمان حج و زیارت و بعثه رهبری به همراه وزیر ارشاد.jpg|بندانگشتی|بدرقه سرپرست بعثه رهبری و رئیس سازمان حج و زیارت توسط وزیر فرهنگ و ارشاد وقت، به همراه عکس شهید علیرضا بیات رییس سابق سازمان حج و زیارت که در جنگ دوازده روزه اسراییل علیه ایران به شهادت رسید
+</gallery>
+</center>
-بنابر گزارش رئیس سازمان حج، تعداد حاجیان ایرانی در سال 1404 شمسی 86 هزار تن است که در قالب 574 کاروان به حج اعزام می‌شوند.<ref>گزارش رئیس سازمان حج در [https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=60089 دیدار کارگزاران حج با رهبر انقلاب ۱۴/۲/ ۱۴۰۴]</ref>
+== پانویس ==
+{{پانویس}}
-===بعثه حج جمهوری اسلامی===
+==منابع ==
-بعثه حج سازمانی دیگر است که زیر نظر رهبر جمهوری اسلامی و با ریاست امیرالحاج ایران که نماینده رهبری در میان حاجیان ایرانی است، اداره می‌شود. مسؤولیت اصلی این سازمان، برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری در زمینه امور مذهبی و فرهنگی و آموزش حاجیان ایرانی در طول سفر حج و سامان‌دهی و انجام برنامه‌های مطالعاتی و تحقیقاتی و تبلیغی مربوط به امور حج و حرمین شریفین در ایران است.<ref>همراه با حج 1381، ص11.</ref> بعثه حج همچنین بر حسن اجرای مراسم حج به دست سازمان حج و زیارت و فراهم‌سازی آسایش حاجیان نظارت دارد.<ref>حج 27، ص112.</ref>
+{{منابع}}
-انتخاب، آموزش و سامان‌دهی روحانیان کاروان‌ها از مهم‌ترین وظایف این سازمان است. در هر کاروان حج ایرانی، دست‌کم یک روحانی برای تعلیم امور حج و مدیریت و اجرای برنامه‌های فرهنگی حضور دارد.<ref>همراه با حج 1381، ص11؛ با کاروان ابراهیم در حج 71، ص28-31؛ حج 26، ص363.</ref> آموزش حاجیان پیش از سفر و در حین آن، وظیفه دیگر این سازمان است. هر سال پیش از آغاز موسم حج، جلسات آموزشی برگزار می‌شود و افراد یک کاروان با جمع شدن کنار هم، افزون بر آموزش مناسک حج، با مسائل جاری سفر حج آشنا می‌شوند.<ref>حج 26، ص412.</ref> علاوه بر تشکیل کلاس‌ها و حضور روحانی در هر کاروان، کتاب‌ها، کتابچه‌ها، و نرم‌افزارهای آموزشی به همت مرکز تحقیقات حج تهیه می‌شود که همه مسائل مورد نیاز حاجیان ایرانی در آن‌ها تشریح می‌شود. بعثه همچنین با صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران در تهیه برنامه‌های آموزشی درباره حج همکاری دارد.<ref>با کاروان ابراهیم در حج 71، ص26-27؛ با کاروان صفا در سال 82، ص53؛ حج 26، ص414؛ حج 28، ص59-61.</ref>
+* '''احسن التواریخ''': حسن بیگ روملو (م. ۹۸۵ق)، به کوشش نوایی، تهران، اساطیر، ۱۳۸۴ش؛
-چنان‌که گفته شد، بعثه رهبری جمهوری اسلامی وظیفه مطالعات و تحقیقات درباره حج و حرمین شریفین را بر عهده دارد. پژوهشکده حج از زیر مجموعه‌های این سازمان است که به تحقیقات و آموزش درباره امور مربوط به حج می‌پردازد. از کارهای بعثه در این زمینه، انتشار کتاب‌ها و نشریات متفاوت در سطوح تحقیقاتی و تبلیغی با موضوع حج و حرمین است. نشریات میقات، زیارت، صفا، مروه و خبرنامه زائر که در میان حاجیان در عربستان منتشر می‌شود، از نشریات مرتبط با موضوع حج و زیارت است که به همت این سازمان تهیه می‌شود. همچنین یک انتشارات تخصصی زیر نظر این سازمان با نام نشر مشعر به چاپ کتاب‌های مربوط به حج و حرمین می‌پردازد.<ref>با کاروان صفا در سال 82، ص37؛ حج26، ص44؛ حج28، ص348-349.</ref>
+* '''احیاء الملوک تاریخ سیستان تا عصر صفوی''': ملک شاه حسین بن ملک غیاث الدین سیستانی‏ (م. قرن۱۰ق)، به کوشش ستوده‏، تهران‏، ۱۳۸۳ش؛
-برنامه‌ریزی و اجرای مراسم مذهبی ایرانیان در حرمین و اجرای کارهای فرهنگی و تبلیغی در موسم حج، از جمله برگزاری نشست‌ها و همایش‌ها با موضوعات سیاسی و فرهنگی و دیدار با نمایندگان بعثه دیگر کشورهای اسلامی، از دیگر برنامه‌های بعثه حج جمهوری اسلامی ایران است.<ref>نک: حج 26، ص409؛ حج 27، ص219-222، 236-251؛ حج 28، ص119، 130، 154، 177، 206-207.</ref>
+* '''با کاروان ابراهیم در حج۷۱''': رسول جعفریان و محمد علی خسروی‏؛
-افزون بر بعثه رهبری جمهوری اسلامی، بعثه دیگر مراجع تقلید ایرانی نیز در موسم حج در مکه و مدینه بر پا می‌شوند و به مقلدان خود خدمات مذهبی ارائه می‌کنند. هر سال تقریباً ۱۷ بعثه از سوی عالمان ایرانی به حج می‌روند.<ref>حج 25، ص547-548؛ حج 28، ص348.</ref>
+* '''با کاروان صفا در سال ۸۲''': رسول جعفریان‏، تهران، مشعر، ۱۳۸۳ش؛
+* '''با کاروان عشق''': مهدوی راد و جعفریان‏، گزارشی از فعالیت‌های بعثه مقام معظم رهبری و سازمان حج و زیارت؛
+* '''با من به خانه خدا بیایید''': محمد رضا خلیلی عراقی، تهران، شرکت طبع کتاب، ۱۳۴۰ش؛
+* '''به سوی‌ام القری''': رسول جعفریان، تهران، مشعر، ۱۳۷۳ش؛
+* '''پنجاه سفرنامه حج قاجاری''': به کوشش رسول جعفریان، تهران، نشر علم، ۱۳۸۹ش؛
+* '''پیراسته تاریخنامه هرات''': سیف بن محمد سیفی الهروی (م. ۷۲۱ق)، به کوشش محمد آصف، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ۱۳۸۱ش؛
+* '''تاریخ ابن خلدون''': ابن خلدون (م. ۸۰۸ق)، به کوشش خلیل شحاده، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۸ق؛
+* '''تاریخ بخارا''': محمد بن جعفر نرشخی (م. ۳۴۸ق)، به کوشش رضوی، تهران، توس، ۱۳۶۳ش؛
+* '''تاریخ بیهقی''': محمد بن حسین بیهقی (م. ۴۷۰ق)، به کوشش خلیل خطیب، تهران، مهتاب، ۱۳۷۴ش؛
+* '''تاریخ سلسله سلجوقی''': فتح بن علی بنداری اصفهانی (م. ۶۴۳ق)، ترجمه: جلیلی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۶ش؛
+* '''تاریخ طبری (تاریخ الامم و الملوک)''': الطبری (م. ۳۱۰ق)، به کوشش محمد ابوالفضل، بیروت، دار احیاء التراث العربی؛
+* '''تاریخ عالم‌آرای امینی''': فضل الله روزبهان خنجی (م. قرن۱۰ق)، به کوشش عشیق، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۸۲ش؛
+* '''تاریخ گیلان''': ملا عبدالفتاح فومنی گیلانی (م. قرن۱۱ق)، به کوشش ستوده، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۹ش؛
+* '''تجارب الامم''': ابوعلی مسکویه (م. ۴۲۱ق)، به کوشش امامی، تهران، سروش، ۱۳۷۹ش؛
+* '''ترجمه تاریخ یمینی''': ابوالشرف ناصح جرفادقانی (م. قرن۷ق)، به کوشش جعفر شعار، تهران، علمی فرهنگی، ۱۳۷۴ش؛
+* '''جامع مفیدی''': محمد مفید مستوفی بافقی (م. قرن۱۱ق)، به کوشش افشار، تهران، اساطیر، ۱۳۸۵ش؛
+* '''حج ۲۵''': رضا مختاری‏، گزارشی از حج‌گزاری ۱۴۲۵ق. ۱۳۸۳ش؛
+* '''حج ۲۶''': محمد حسین رجبی‏، گزارشی از حج‌گزاری ۱۴۲۶ق. ۱۳۸۴ش؛
+* '''حج ۲۷''': حسن مهدویان‏، گزارشی از حج‌گزاری ۱۴۲۷ق. ۱۳۸۵ش؛
+* '''حج ۲۸''': رضا بابایی و علی اکبر جوانفکر، تهران، ۱۳۸۷ش؛
+* '''حج ۳۰''': سید جواد ورعی و جواد منصوری، تهران، مشعر؛
+* '''حدیث قافله‌ها''': به کوشش سید علی قاضی عسکر، دانش‌پژوه، ۱۳۸۲ش؛
+* '''حیات یحیی''': یحیی دولت‌آبادی، تهران، عطار، ۱۳۷۱ش؛
+* '''خاطرات سفر مکه''': احمد هدایتی و محمدعلی هدایتی، تهران، ۱۳۴۳ش؛
+* '''خسی در میقات''': جلال آل احمد، قم، کتاب سعدی، ۱۳۶۹ش؛
+* '''دستور الکاتب فی تعیین المراتب''': محمد بن هندوشاه نخجوانی (م. قرن۸ق)، به کوشش علی‌زاده، آذربایجان، فرهنگستان علوم شوروی، ۱۹۷۶م؛
+* '''روزنامه خاطرات عین السلطنة''': قهرمان میرزا سالور عین السلطنة (م. ۱۳۵۰ق)، به کوشش سالور و افشار، تهران، اساطیر، ۱۳۷۴ش؛
+* '''روزنامه رسمی کشور''': سایت قوه قضاییه (www.dastour.ir)؛
+* '''روضات الجنات فی اوصاف مدینة هرات''': محمد زمچی اسفزازی (م. ۸۹۹ق)، به کوشش سید محمد کاظم، دانشگاه تهران، ۱۳۳۸ش؛
+* '''ره یافتگان، گزارش عملیات حج تمتع ۱۳۸۹ش.''': روابط عمومی سازمان حج و زیارت، ۱۳۹۰ش؛
+* '''سفرنامه فرهاد میرزا''': فرهاد میرزا، به کوشش طباطبایی، مؤسسه مطبوعاتی علمی، ۱۳۶۶ش؛
+* '''سفرنامه مکه معظمه''': عبدالحسین افشار ارومی، به کوشش جعفریان، نشر علم، ۱۳۸۶ش؛
+* '''سفرنامه منظوم حج'''‏: بانویی اصفهانی (نیمه اول قرن۱۲ق)، به کوشش جعفریان‏، تهران، مشعر، ۱۳۷۴ش؛
+* '''سفرنامه میرزا داود میروظایف''': داود میروظایف، به کوشش قاضی عسکر، مشعر، ۱۳۸۸ش؛
+* '''کارنامه حج۱۳۵۱ش. گزارش سازمان اوقاف''': سازمان اوقاف، فروردین ۱۳۵۲ش؛
+* '''کارنامه حج۱۳۵۲ش. گزارش سازمان اوقاف''': سازمان اوقاف، فروردین ۱۳۵۳ش؛
+* '''الکامل فی التاریخ''': ابن اثیر (م. ۶۳۰ق)، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق؛
+* گزارش رئیس سازمان حج در [https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=60089 دیدار کارگزاران حج با رهبر انقلاب ۱۴/۲/ ۱۴۰۴].
+* '''لغت‌نامه''': دهخدا (م. ۱۳۳۴ش) و دیگران، مؤسسه لغت‌نامه و دانشگاه تهران، ۱۳۷۳ش؛
+* '''مجله خاطرات وحید (دو ماهنامه)''': تهران، صاحب امتیاز و مدیر مسئول: سیف الله وحیدنیا؛
+* '''مدیران و عوامل خدماتی'''‏: حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت‏؛
+* '''مقالات تاریخی''': رسول جعفریان، قم، دلیل ما، ۱۳۸۷–۱۳۸۸ش؛
+* '''مکتب اسلام (ماهنامه)''': قم، مؤسسه مکتب اسلام؛
+* '''میقات حج (فصلنامه)''': تهران، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت؛
+* '''همراه با حج۱۳۸۱''': سازمان حج و زیارت، ۱۳۸۱ش؛
+* '''همراه زائران حج تمتع۲''': مرکز تحقیقات حج، تهران، مشعر؛
+{{پایان}}