کاربر:Gholampour/صفحه تمرین3
سازماندهی حج و حجگزاری ایرانیان، در دوران مختلف، شیوهها و آداب خاصی داشته است. در گذشته، حج ایرانیان در قالب کاروانهای محلی به سرپرستی حملهداران انجام میشد و نقش حکومتها بیشتر به تأمین امنیت و تعیین امیرالحاج محدود بود. در دوره قاجار نیز کنسولگری ایران در جده، با وجود برخی خدمات، بهسبب سوءمدیریت و دریافت وجوه غیرقانونی مورد انتقاد بود.
در دوران معاصر، از سال ۱۳۲۷ش و در دوره پهلوی دوم، دولت نقش فعالتری یافت، ولی تا ۱۳۵۱ش مشکلات مدیریتی و خدماتی باقی بود تا اینکه سازمان اوقاف مدیریت متمرکز کاروانها و امور اجرایی را ایجاد کرد. پس از انقلاب اسلامی ایران در ۱۳۵۷ش نیز سازمان حج و زیارت مسئول اجرای امور حج شد و بعثه رهبری مسئولیت برنامهریزی مذهبی، فرهنگی و آموزشی، انتخاب و آموزش روحانیان و نظارت بر امور معنوی زائران را بر عهده گرفت.
سازماندهی حج در گذشته[ویرایش | ویرایش مبدأ]
سفر حج ایرانیان در گذشته عمدتاً در قالب کاروانهای محلی و به سرپرستی حملهدار انجام میشد که مسئول هدایت کاروان، تهیه مرکب، اقامت و امور سفر بود.[۱] گاه کاروانها از جمعی از دوستان و خویشاوندان تشکیل میشدند.[۲] در سفرهای زمینی، شتر مهمترین وسیله حملونقل بود و عکامها نیز خدماتی مانند حمل بار، تهیه آب و پخت نان را بر عهده داشتند؛[۳] همچنین هر شهر در مکه و مدینه مطوف ویژه خود را داشت.[۴]
در برخی دورهها، حکومت با تعیین امیرالحاج، تأمین امنیت و اعلام عمومی زمان حرکت، در سازماندهی حج نقش داشت[۵] و گاه حاجیان را از مالیات معاف میکرد.[۶] از سرگیری کاروان حج در دوره محمود غزنوی،[۷] حمایت برخی حاکمان از امنیت و رفاه کاروانها[۸] و حضور محدود شماری از پادشاهان در حج، از جلوههای این حمایت بود.[۹] افزون بر این، حج گاه کارکرد سیاسی داشت و برای تبعید یا دور کردن برخی مخالفان و درباریان از مرکز قدرت به کار میرفت.[۱۰]
دوره قاجار[ویرایش | ویرایش مبدأ]
در دوره قاجار، کنسولگری ایران در جده، با وجود ایفای نقش در ساماندهی و حمایت از برخی حاجیان ایرانی،[۱۱] به سبب دریافت وجوه مختلف از زائران، از جمله برای بازگرداندن گذرنامه،[۱۲] سهمخواهی از کرایه حملونقل،[۱۳] و همدستی با حمالان و کاروانداران برای گرفتن پول بیشتر،[۱۴] مورد انتقاد قرار گرفت. همچنین از تصرف اموال حاجیان متوفی، دریافت وجه برای دفن، جانبداری از کاروانداران در برابر حاجیان،[۱۵] ارتباط با دزدان،[۱۶] اخذ پول در مکه و جلوگیری از حرکت حاجیان،[۱۷] و حتی به خطر انداختن جان زائران با صدور مجوز عبور از مسیر ممنوع جبل در برابر دریافت رشوه گزارش شده است.[۱۸]
ساماندهی حج در دوران معاصر[ویرایش | ویرایش مبدأ]
تا ۱۳۲۷ش، نقش دولت در حج به صدور گذرنامه و پیگیری امور از طریق کنسولگری جده محدود بود و از آن پس هیئت سرپرستی و امیرالحاج تشکیل شد.[۱۹] در دوره پهلوی دوم، متقاضیان پس از تأیید سلامت و استطاعت توسط کمیسیون ویژه، برای گذرنامه و ثبتنام در کاروانها اقدام میکردند.[۲۰] با این حال، سفر انفرادی نیز امکانپذیر بود.[۲۱]
کاروانها بهدست حملهداران اداره میشدند، اما خدمات نامناسب و پذیرش بیش از ظرفیت از مشکلات آنها بود.[۲۲] تا سال ۱۳۵۱ش (واگذاری به سازمان اوقاف)، ضعف برنامهریزی و امکانات ادامه داشت.[۲۳] طولانی بودن اخذ مجوز، وضعیت نامناسب فرودگاه و وضعیت بد آشیانه حاجیان نیز مورد انتقاد بود.[۲۴] اسکان نامناسب در مدینه،[۲۵] کمبود خدمات بهداشتی[۲۶] و استفاده از کامیونهای باری برای جابهجایی حاجیان از دیگر مشکلات این دوره بود.[۲۷]
پهلوی و سازمان اوقاف و امور خیریه[ویرایش | ویرایش مبدأ]
از سال ۱۳۵۱ش سازمان اوقاف، مدیریت متمرکز حج را بر عهده گرفت[۲۸] و شورای عالی حج تشکیل شد.[۲۹] کاروانداران نیز اسکان و تغذیه حاجیان را زیر نظر سازمان انجام میدادند.[۳۰] از ۱۳۵۲ش سازمان، کاروانهای حج را تشکیل داد و کاروانداران پیشین را به استخدام درآورد[۳۱] و ثبتنام، گذرنامه، بلیت، معاینات پزشکی و دیگر امور اجرایی حج را بهصورت متمرکز بر عهده گرفت.[۳۲]
شمار حاجیان ایرانی در دوره پهلوی[ویرایش | ویرایش مبدأ]
شمار حاجیان ایرانی در برخی سالهای دوره پهلوی سال شمار حاجیان (هزار نفر): ۱۳۲۷ش ۱۴؛ ۱۳۴۰ش ۱۲؛ ۱۳۴۱ش ۱۱؛ ۱۳۴۲ش ۱۷؛ ۱۳۴۳ش ۱۶؛ ۱۳۴۴ش ۲۴؛ ۱۳۴۵ش ۲۷؛ ۱۳۴۶ش ۱۵؛ ۱۳۴۷ش ۹؛ ۱۳۴۸ش ۵/۸؛ ۱۳۴۹ش ۲۷؛ ۱۳۵۰ش ۳۱؛ ۱۳۵۱ش ۴۳.[۳۳]
جمهوری اسلامی و سازمان حج و زیارت[ویرایش | ویرایش مبدأ]
پس از انقلاب اسلامی ایران در ۱۳۵۷ش، سازمان حج چندبار از اوقاف جدا و دوباره ادغام شد تا اینکه از ۱۳۷۰ش با نام سازمان حج و زیارت زیر نظر وزارت فرهنگ و ارشاد مستقل شد.[۳۴] امروزه ثبتنام زائران از طریق بانکها انجام میشود و به دلیل تقاضای بالا، چند سال در نوبت میمانند.[۳۵] این سازمان مسئول برنامهریزی و اجرای همه امور حج،[۳۶] از ساماندهی کاروانها،[۳۷] اسکان، حملونقل،[۳۸] تغذیه[۳۹] و خدمات پزشکی[۴۰] تا اعزام عمرهگزاران است. شمار متقاضیان عمره نیز بسیار زیاد بوده و در سال ۱۳۹۱ش تعداد عمرهگزاران ایرانی به بیش از ۷۰۰ هزار نفر رسید.[۴۱]
شمار حاجیان ایرانی پس از انقلاب اسلامی[ویرایش | ویرایش مبدأ]
شمار حاجیان ایرانی در برخی سالهای پس از انقلاب اسلامی سال تعداد حاجیان (هزار نفر): ۱۳۶۳ش 154958؛[۴۲] ۱۳۷۰ش ۱۱۰؛ ۱۳۷۱ش 118617؛[۴۳] ۱۳۷۲ش 115000؛[۴۴] ۱۳۷۳ش ۱۱۳۰۰۰؛ ۱۳۷۹ش 87800؛[۴۵] ۱۳۸۱ش ۸۸۵۰۰؛ ۱۳۸۲ش 96103؛[۴۶] ۱۳۸۳ش 97080؛[۴۷] ۱۳۸۴ش ۸۹۷۱۶؛ ۱۳۸۵ش 99860؛[۴۸] ۱۳۸۶ش 102020؛[۴۹] ۱۳۸۷ش ۱۰۴؛ ۱۳۸۸ش 65000؛[۵۰] ۱۳۸۹ش 94471.[۵۱]
بنابر گزارش رئیس سازمان حج، تعداد حاجیان ایرانی در سال 1404ش 86 هزار تن است که در قالب 574 کاروان به حج اعزام شدند.[۵۲]
بعثه حج جمهوری اسلامی[ویرایش | ویرایش مبدأ]
بعثه حج، نهادی زیر نظر رهبر جمهوری اسلامی و با ریاست امیرالحاج، مسئول برنامهریزی مذهبی، فرهنگی، آموزشی و پژوهشی حج است[۵۳] و بر اجرای امور توسط سازمان حج و آسایش زائران نظارت دارد.[۵۴] این سازمان روحانیان کاروانها را انتخاب و آموزش میدهد[۵۵] و با کلاسهای پیشازسفر،[۵۶] کتاب، نرمافزار و همکاری با صداوسیما، حاجیان را آموزش میدهد.[۵۷] پژوهشکده حج و انتشارات مشعر زیر نظر آن، کتاب و نشریاتی چون میقات، زیارت، صفا و مروه منتشر میکنند.[۵۸] همچنین اجرای برنامههای فرهنگی و مذهبی در حرمین، برگزاری نشستها و ارتباط با بعثههای دیگر کشورهای اسلامی از وظایف آن است.[۵۹] در کنار آن، بعثههای مراجع تقلید نیز هر سال برای ارائه خدمات مذهبی به مقلدان خود در موسم حج حضور دارند.[۶۰]
نگارخانه[ویرایش | ویرایش مبدأ]
-
دیدار مسئولان و کارگزاران حج با رهبر شهید انقلاب اسلامی در سال ۱۴۰۴ش -
دیدار کارگزاران حج به همراه سخنرانی سرپرست بعثه با رهبر شهید انقلاب در سال ۱۳۹۷ش -
دیدار سرپرست بعثه مقام معظم رهبری با نمایندگان مراجع تقلید در مکه در حج ۱۴۰۳ش -
بازدید رهبر شهید انقلاب از نمایشگاه تولیدات فرهنگی بعثه مقام معظم رهبری به همراه سرپرست وقت بعثه رهبری -
دیدار کارگزاران شیعه و سنی حج با رهبر شهید انقلاب در سال ۱۴۰۴ش -
کمیسیون پزشکی حج و زیارت -
بدرقه سرپرست بعثه رهبری و رئیس سازمان حج و زیارت توسط وزیر فرهنگ و ارشاد وقت، به همراه عکس شهید علیرضا بیات رییس سابق سازمان حج و زیارت که در جنگ دوازده روزه اسراییل علیه ایران به شهادت رسید
.jpg)
پانویس[ویرایش | ویرایش مبدأ]
- ↑ نک: مقالات تاریخی، دفتر9، ص16-17؛ لغتنامه، ج6، ص8084، «حملدار.
- ↑ نک: حیات یحیی، ج1، ص68.
- ↑ روزنامه خاطرات عین السلطنه، ج2، ص1509؛ سفرنامه فرهاد میرزا، ص160؛ حدیث قافلهها، ص202؛ به سویام القری، ص241، 279؛ پنجاه سفرنامه، ج5، ص436.
- ↑ پنجاه سفرنامه، ج5، ص412؛ ج6، ص78.
- ↑ تاریخ بیهقی، ج3، ص1151؛ احسن التواریخ، ج2، ص748؛ روضات الجنات، ج1، ص513-516؛ سفرنامه منظوم حج، ص45.
- ↑ تاریخ عالمآرای امینی، ص222-223.
- ↑ تاریخ عالمآرای امینی، ص222-224.
- ↑ الکامل، ج9، ص325؛ دستور الکاتب، ج1، ص374؛ نک: به سویام القری، ص240؛ مقالات تاریخی، دفتر8، ص210-212.
- ↑ تجارب الامم، ج7، ص339؛ تاریخ ابن خلدون، ج4، ص687-688؛ نک: تاریخ طبری، ج9، ص221؛ پیراسته تاریخنامه هرات، ص166؛ با من به خانه خدا بیایید، ص225؛ ترجمه تاریخ یمینی، ص41.
- ↑ تاریخ بخارا، ص346؛ جامع مفیدی، ج3، ص247؛ تاریخ گیلان، ص213؛ احیاء الملوک، ص121؛ تاریخ سلسله سلجوقی، ص89.
- ↑ حدیث قافلهها، ص110.
- ↑ پنجاه سفرنامه، ج7، ص263-264؛ ج5، ص403، 406.
- ↑ پنجاه سفرنامه، ج7، ص263-264.
- ↑ پنجاه سفرنامه، ج5، ص410-411.
- ↑ پنجاه سفرنامه، ج7، ص291.
- ↑ پنجاه سفرنامه، ج5، ص409.
- ↑ سفرنامه میرزا داود میروظایف، ص140.
- ↑ سفرنامه مکه معظمه، ص158.
- ↑ مجله وحید، ش 6، ص18، «کشته شدن ابوطالب یزدی و بقیه موارد.
- ↑ روزنامه رسمی کشور، مصوبه هیئت وزیران مورخه 28/1/ 1333.
- ↑ با من به خانه خدا بیایید، ص79؛ خاطرات سفر مکه، ص202-203.
- ↑ با من به خانه خدا بیایید، ص82؛ میقات حج، ش48، ص186، «مصاحبه با آیتالله محمد علی فیض؛ کارنامه حج1351، ص10-11.
- ↑ به سوی خدا میرویم، ص71-72.
- ↑ با من به خانه خدا بیایید، ص131؛ خسی در میقات، ص10-11؛ کارنامه حج 1351، ص12.
- ↑ با من به خانه خدا بیایید، ص169-170.
- ↑ با من به خانه خدا بیایید، ص313-314.
- ↑ با من به خانه بیایید، ص365-366، 378.
- ↑ کارنامه حج 1351، ص5؛ کارنامه حج 1352، ص14-15.
- ↑ کارنامه حج 1352، ص15.
- ↑ کارنامه حج 1351، ص23-26، 72-77؛ کارنامه حج 1352، ص20.
- ↑ کارنامه حج1352، ص60-61.
- ↑ کارنامه حج1352، ص159.
- ↑ کارنامه حج1352، ص159.
- ↑ مدیران و عوامل خدماتی، ص14-15.
- ↑ با کاروان صفا، ص337-338.
- ↑ همراه با حج 1381، ص10؛ میقات حج، ش20، ص172-173، «حج و زیارت، انتقال تشکیلات مدیریتی، خط مشیها و وظایف.
- ↑ با کاروان صفا، ص340.
- ↑ نک: با کاروان صفا، ص348؛ حج 25، ص101؛ همراه زائران حج تمتع2، ص79-80.
- ↑ حج 27، ص43.
- ↑ با کاروان صفا در سال 82، ص181-182، 215، 321؛ حج 28، ص118، 165؛ با کاروان عشق، ص331-342.
- ↑ http://www.hajnews.ir/View. aspx?/L6/u33UyWArk/tjUmAeH sDQ3B4OzIlOY7OD9UOOG5rwDBNgYcVcnQ=.
- ↑ مکتب اسلام، سال 1363، ش8، ص24.
- ↑ با کاروان ابراهیم، ص273.
- ↑ با کاروان عشق، ص53.
- ↑ میقات حج، ش37، ص159، «گفتگو با نماینده ولی فقیه و سرپرست حجاج ایرانی.
- ↑ با کاروان صفا، ص23.
- ↑ حج 25، ص28.
- ↑ حج 27، ص39-40.
- ↑ حج 28، ص81.
- ↑ حج30، ص160.
- ↑ رهیافتگان، ص32.
- ↑ گزارش رئیس سازمان حج در دیدار کارگزاران حج با رهبر انقلاب ۱۴/۲/ ۱۴۰۴
- ↑ همراه با حج 1381، ص11.
- ↑ حج 27، ص112.
- ↑ همراه با حج 1381، ص11؛ با کاروان ابراهیم در حج 71، ص28-31؛ حج 26، ص363.
- ↑ حج 26، ص412.
- ↑ با کاروان ابراهیم در حج 71، ص26-27؛ با کاروان صفا در سال 82، ص53؛ حج 26، ص414؛ حج 28، ص59-61.
- ↑ با کاروان صفا در سال 82، ص37؛ حج26، ص44؛ حج28، ص348-349.
- ↑ نک: حج 26، ص409؛ حج 27، ص219-222، 236-251؛ حج 28، ص119، 130، 154، 177، 206-207.
- ↑ حج 25، ص547-548؛ حج 28، ص348.
منابع[ویرایش | ویرایش مبدأ]
- احسن التواریخ: حسن بیگ روملو (م. ۹۸۵ق)، به کوشش نوایی، تهران، اساطیر، ۱۳۸۴ش؛
- احیاء الملوک تاریخ سیستان تا عصر صفوی: ملک شاه حسین بن ملک غیاث الدین سیستانی (م. قرن۱۰ق)، به کوشش ستوده، تهران، ۱۳۸۳ش؛
- با کاروان ابراهیم در حج۷۱: رسول جعفریان و محمد علی خسروی؛
- با کاروان صفا در سال ۸۲: رسول جعفریان، تهران، مشعر، ۱۳۸۳ش؛
- با کاروان عشق: مهدوی راد و جعفریان، گزارشی از فعالیتهای بعثه مقام معظم رهبری و سازمان حج و زیارت؛
- با من به خانه خدا بیایید: محمد رضا خلیلی عراقی، تهران، شرکت طبع کتاب، ۱۳۴۰ش؛
- به سویام القری: رسول جعفریان، تهران، مشعر، ۱۳۷۳ش؛
- پنجاه سفرنامه حج قاجاری: به کوشش رسول جعفریان، تهران، نشر علم، ۱۳۸۹ش؛
- پیراسته تاریخنامه هرات: سیف بن محمد سیفی الهروی (م. ۷۲۱ق)، به کوشش محمد آصف، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ۱۳۸۱ش؛
- تاریخ ابن خلدون: ابن خلدون (م. ۸۰۸ق)، به کوشش خلیل شحاده، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۸ق؛
- تاریخ بخارا: محمد بن جعفر نرشخی (م. ۳۴۸ق)، به کوشش رضوی، تهران، توس، ۱۳۶۳ش؛
- تاریخ بیهقی: محمد بن حسین بیهقی (م. ۴۷۰ق)، به کوشش خلیل خطیب، تهران، مهتاب، ۱۳۷۴ش؛
- تاریخ سلسله سلجوقی: فتح بن علی بنداری اصفهانی (م. ۶۴۳ق)، ترجمه: جلیلی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۶ش؛
- تاریخ طبری (تاریخ الامم و الملوک): الطبری (م. ۳۱۰ق)، به کوشش محمد ابوالفضل، بیروت، دار احیاء التراث العربی؛
- تاریخ عالمآرای امینی: فضل الله روزبهان خنجی (م. قرن۱۰ق)، به کوشش عشیق، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۸۲ش؛
- تاریخ گیلان: ملا عبدالفتاح فومنی گیلانی (م. قرن۱۱ق)، به کوشش ستوده، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۹ش؛
- تجارب الامم: ابوعلی مسکویه (م. ۴۲۱ق)، به کوشش امامی، تهران، سروش، ۱۳۷۹ش؛
- ترجمه تاریخ یمینی: ابوالشرف ناصح جرفادقانی (م. قرن۷ق)، به کوشش جعفر شعار، تهران، علمی فرهنگی، ۱۳۷۴ش؛
- جامع مفیدی: محمد مفید مستوفی بافقی (م. قرن۱۱ق)، به کوشش افشار، تهران، اساطیر، ۱۳۸۵ش؛
- حج ۲۵: رضا مختاری، گزارشی از حجگزاری ۱۴۲۵ق. ۱۳۸۳ش؛
- حج ۲۶: محمد حسین رجبی، گزارشی از حجگزاری ۱۴۲۶ق. ۱۳۸۴ش؛
- حج ۲۷: حسن مهدویان، گزارشی از حجگزاری ۱۴۲۷ق. ۱۳۸۵ش؛
- حج ۲۸: رضا بابایی و علی اکبر جوانفکر، تهران، ۱۳۸۷ش؛
- حج ۳۰: سید جواد ورعی و جواد منصوری، تهران، مشعر؛
- حدیث قافلهها: به کوشش سید علی قاضی عسکر، دانشپژوه، ۱۳۸۲ش؛
- حیات یحیی: یحیی دولتآبادی، تهران، عطار، ۱۳۷۱ش؛
- خاطرات سفر مکه: احمد هدایتی و محمدعلی هدایتی، تهران، ۱۳۴۳ش؛
- خسی در میقات: جلال آل احمد، قم، کتاب سعدی، ۱۳۶۹ش؛
- دستور الکاتب فی تعیین المراتب: محمد بن هندوشاه نخجوانی (م. قرن۸ق)، به کوشش علیزاده، آذربایجان، فرهنگستان علوم شوروی، ۱۹۷۶م؛
- روزنامه خاطرات عین السلطنة: قهرمان میرزا سالور عین السلطنة (م. ۱۳۵۰ق)، به کوشش سالور و افشار، تهران، اساطیر، ۱۳۷۴ش؛
- روزنامه رسمی کشور: سایت قوه قضاییه (www.dastour.ir)؛
- روضات الجنات فی اوصاف مدینة هرات: محمد زمچی اسفزازی (م. ۸۹۹ق)، به کوشش سید محمد کاظم، دانشگاه تهران، ۱۳۳۸ش؛
- ره یافتگان، گزارش عملیات حج تمتع ۱۳۸۹ش.: روابط عمومی سازمان حج و زیارت، ۱۳۹۰ش؛
- سفرنامه فرهاد میرزا: فرهاد میرزا، به کوشش طباطبایی، مؤسسه مطبوعاتی علمی، ۱۳۶۶ش؛
- سفرنامه مکه معظمه: عبدالحسین افشار ارومی، به کوشش جعفریان، نشر علم، ۱۳۸۶ش؛
- سفرنامه منظوم حج: بانویی اصفهانی (نیمه اول قرن۱۲ق)، به کوشش جعفریان، تهران، مشعر، ۱۳۷۴ش؛
- سفرنامه میرزا داود میروظایف: داود میروظایف، به کوشش قاضی عسکر، مشعر، ۱۳۸۸ش؛
- کارنامه حج۱۳۵۱ش. گزارش سازمان اوقاف: سازمان اوقاف، فروردین ۱۳۵۲ش؛
- کارنامه حج۱۳۵۲ش. گزارش سازمان اوقاف: سازمان اوقاف، فروردین ۱۳۵۳ش؛
- الکامل فی التاریخ: ابن اثیر (م. ۶۳۰ق)، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق؛
- گزارش رئیس سازمان حج در دیدار کارگزاران حج با رهبر انقلاب ۱۴/۲/ ۱۴۰۴.
- لغتنامه: دهخدا (م. ۱۳۳۴ش) و دیگران، مؤسسه لغتنامه و دانشگاه تهران، ۱۳۷۳ش؛
- مجله خاطرات وحید (دو ماهنامه): تهران، صاحب امتیاز و مدیر مسئول: سیف الله وحیدنیا؛
- مدیران و عوامل خدماتی: حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت؛
- مقالات تاریخی: رسول جعفریان، قم، دلیل ما، ۱۳۸۷–۱۳۸۸ش؛
- مکتب اسلام (ماهنامه): قم، مؤسسه مکتب اسلام؛
- میقات حج (فصلنامه): تهران، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت؛
- همراه با حج۱۳۸۱: سازمان حج و زیارت، ۱۳۸۱ش؛
- همراه زائران حج تمتع۲: مرکز تحقیقات حج، تهران، مشعر؛