|
|
| خط ۱: |
خط ۱: |
| ==پلکان داخلی== | | ==== قرن پنجم: رقابت سلجوقیان و فاطمیان ==== |
| | سلجوقیان سنیمذهب پس از تصرف بغداد در ۴۴۷ق، به دست طغرل سلجوقی، در کشمکش با فاطمیان بر سر نفوذ در حجاز، جایگزین آلبویه شدند و انگیزه برانداختن حکومت فاطمیان مصر را در سر میپروراندند.<ref>تاریخ دولة آل سلجوق، ص19؛ الکامل، ج9، ص609؛ التنافس السلجوقی، ص26-30.</ref> از سال ۴۵۶ تا ۴۵۹ق خطبه مکه به نام خلیفه فاطمی و سلطان سلجوقی جاری بود<ref>اتحاف الوری، ج2، ص470-471؛ تاریخ ابن خلدون، ج4، ص132.</ref> و از ۴۶۲ق به بعد، با اوجگیری قدرت نظامی سلجوقیان باعث شد در بیشتر دوران امارت محمد بن جعفر (۴۵۵-۴۸۴ق) خطبه مکه به نام عباسیان و سلجوقیان خوانده شود.<ref>الکامل، ج10، ص61؛ اتحاف الوری، ج2، ص472-473؛ التنافس السلجوقی، ص60.</ref> کشمکش با فاطمیان ادامه یافت و آنان در سالهای میان ۴۶۷ تا ۴۷۹ق نام خود را در خطبه مکه احیا کردند.<ref>المنتظم، ج16، ص167، 190؛ الکامل، ج10، ص97-98؛ اتحاف الوری، ج2، ص477، 479، 483-484.</ref> در دوره ملکشاه (۴۶۵-۴۸۵ق) نفوذ سلجوقیان افزایش یافت<ref>المنتظم، ج16، ص171؛ زبدة التواریخ، ص104؛ الکامل، ج10، ص200، 204؛ اتحاف الوری، ج2، ص485؛ التنافس السلجوقی، ص61-63.</ref> و از سال ۴۸۷ق نیز بار دیگر درگیریهایی بین سلجوقیان و فاطمیان بر سر خطبه در مکه رخ داد که در نهایت در سال ۴۸۹ق خوانده شدن نام حکمرانان سلجوقی از سر گرفته شد.<ref>الکامل، ج10، ص239-240؛ اتحاف الوری، ج2، ص359، 487؛ تاریخ ابن خلدون، ج4، ص133؛ التنافس السلجوقی، ص68.</ref> در سالهای پایانی حکومت سلجوقیان، اختلاف خلفای عباسی با سلجوقیان و افزایش قدرت خلفا در بین سالهای ۵۱۲ تا ۶۲۲ق از دخالت آنان در عراق و حجاز کاست.<ref>تاریخ دولة آل سلجوق، ص149، 337-338؛ تاریخ گزیده، ص358؛ راحة الصدور، ص205؛ تاریخ ایران کمبریج، از آمدن سلجوقیان تا فروپاشی دولت ایلخانیان، ج5، ص165-166.</ref> |
|
| |
|
| پس از آنکه کعبه در رویداد بازسازی آن در پنج سال پیش از [[بعثت]] به دست [[قریش]] با بهرهگیری از چوب وگل مسقف شد، نخستین پلکان داخلی کعبه برای صعود به پشت بام ساخته و بهرهبرداری گشت. این پلکان چوبی در [[رکن شامی]] قرار داشت و ثابت بود.<ref>اخبار مکه، ج1، ص165؛ شفاء الغرام، ج1، ص147.</ref> به سال 64ق. و هنگام بازسازی کعبه به دست [[عبدالله بن زبیر]]، نردبان چوبی دیگری جایگزین آن شد.<ref>اخبار مکه، ج1، ص209-210؛ مرآة الحرمین، ج1، ص273.</ref> [[حجاج بن یوسف ثقفی]]، امیر [[حجاز]] در دوران [[عبدالملک بن مروان]]، به سال 74ق. همزمان با تخریب بنای ابن زبیر، این پلکان را ویران کرده و پلکانی دیگر در همان مکان ساخت.<ref>اخبار مکه، ج1، ص211.</ref> بر پایه گزارشهای مربوط به سده سوم ق. ارتفاع این پلکان 20 ذرع (حدود 10 متر) و پهنای آن کمی بیش از نیم متر بود.
| | ==== حج ایرانیان پیش از مغول ==== |
| | | گزارشهای موجود از حجگزاری ایرانیان در سالهای پیش از حمله مغول، مربوط به سال ۶۰۹ق و هنگام قدرت یافتن سلطان محمد خوارزمشاه در ایران است. در ۶۰۹ق، کشمکش خلیفه الناصر با سلطان محمد خوارزمشاه بر سر مسائل حج، از بهانههای لشکرکشی به بغداد بود. در این سالها زیر سلطه محمد خوارزمشاه نیز کاروان و محمل به حج فرستاده میشد.<ref>تاریخ جهانگشای جوینی، ج2، ص96؛ جامع التواریخ، ص171، 173.</ref> |
| در بخش پایین پلکان و در کنار دیوار کعبه، دری از چوب ساج و به ارتفاع 5/3 ذرع (کمتر از دو متر) و به پهنای کمی بیش از نیم متر قرار دادند. این در تا هنگام [[متوکل عباسی]] بدون تزئینات بود. وی دستور داد که آن را با نقره تزئین کنند و قفلی نقرهای برای آن بسازند. نیز دری دیگر از چوب ساج به ابعاد 5/2 ذرع (کمی بیش از یک متر) در 2ذرع (یک متر) در سقف کعبه قرار دادند.<ref>اخبار مکه، ج1، ص294؛ الاعلاق النفیسه، ص33.</ref> از این هنگام تا سده ششم ق. گزارشی درباره آن پلکان یافت نشد. به سال 542ق. پلکان داخلی کعبه تعمیر گشت.<ref>مرآة الحرمین، ج1، ص274.</ref>
| |
| | |
| ===توصیف پلکان داخلی===
| |
| | |
| منابع سده نهم ق. به وجود 38 پله برای نردبان داخلی اشاره دارند.<ref>شفاء الغرام، ج1، ص147.</ref> برخی از پلههای این پلکان به سال 814ق. تعمیر شدند.<ref>شفاء الغرام، ج1، ص138.</ref> از این هنگام تا سده 12ق. گزارشی از وضعیت پلکان داخلی کعبه بهدست نیامد. احتمال میتوان داد که در این دوره طولانی، آن پلکان بارها تعویض و تعمیر شده باشد.
| |
| | |
| در دوره حکومت [[سلطان مصطفی دوم عثمانی]] (حک: 1106-1115ق.) به سال 1109ق. هنگام تعمیر [[سقف کعبه]]، پلکان داخلی تعویض شد. هفت پله آن را از سنگ مرمر و بقیه را از چوب ساج ساختند.<ref>منائح الکرم، ج5، ص239؛ موسوعة مرآة الحرمین، ج2، ص653.</ref> پلکان کعبه به سال 1039ق. بر اثر سیل از جای کنده شد.<ref>اخبار مکه، ج1، ص356-366؛ العقد الثمین، ج1، ص74-82.</ref> سال بعد با تعمیرات بنیادین ساختمان کعبه به دستور [[سلطان مراد چهارم]] (حک: 1039-1040ق.) چوب و یکی از پلههای پلکان کعبه تعویض شد.<ref>التاریخ القویم، ج2، ص172.</ref> این پلکان 29 پلهای و دایرهشکل در دیواری سنگی محصور بود.<ref>مفرحة الانام، ص69-70.</ref> | |
| | |
| ===ساخت و تعمیر پلکان در دوره آل سعود===
| |
| | |
| به سال 1375ق. در دوره ملک سعود، پلکان کعبه تعویض شد. پلکان تازه نقره اندود بود و به انواع نقش و نگارهای عربی طلایی مزین گشت.<ref>فی رحاب البیت العتیق، ص175.</ref> این پلکان میان دو دیوار اصلی کعبه، یعنی [[حجر اسماعیل]] و دیوار شرقی، و دو دیوار دیگر درون کعبه محصور بود و برای آن ورودی جداگانهای با قابلیت قفل شدن تعبیه کرده بودند. این پلکان پنجره و نورگیر نداشت و مسیرش تاریک بود. ازاینرو، بهرهگیری از وسایل نورافشان برای استفاده از آن ضرورت داشت. پلکان 13 پله مرمرین و 22 پله چوبی ضخیم داشت. پهنای پلهها از 62 تا 65 و ارتفاع آنها از 24 تا 35 سانتی متر بود و تنها یک تن میتوانست از آنها بالا برود. از پله سوم به بعد، نردهای کنار پلکان قرار داشت.<ref>التاریخ القویم، ج4، ص145، 147.</ref>
| |
| | |
| در روز 23 [[رجب]] سال 1377ق. ورودی پلکان به بام کعبه تعمیر شد. برای اینکار از چوبهای کهن [[کعبه]] استفاده کردند و روی آن را با روکشهایی ویژه به طول 185 و پهنای 110 سانتی متر پوشاندند تا از ورود آب به درون کعبه پیشگیری شود.<ref>التاریخ القویم، ج3، ص395.</ref> در 19 [[شعبان]] همان سال، پلکان داخلی کعبه بار دیگر تعمیر شد.<ref>التاریخ القویم، ج3، ص406.</ref>
| |
| | |
| در دوره حکومت [[خالد بن عبدالعزیز سعودی]] (حک: 1395-1402ق) پلکان کعبه تعویض و پلکانی از جنس آلومینیوم قوی برای آن ساخته شد. در دوره [[ملک فهد]] (حک: 1402-1426ق.) ضمن تعمیر بنیادین کعبه، پلکان داخلی کعبه نیز بازسازی شد. این پلهها را از شیشه ساختند تا نور درون کعبه افزوده شود. این تعمیرات در روز سهشنبه سی [[جمادی الثانی]] سال 1417ق. پایان یافت.<ref>فی رحاب البیت العتیق، ص175، 177.</ref>
| |
| | |
| ==پانویس==
| |
| | |
| {{پانویس}}
| |
| | |
| ==منابع ==
| |
| | |
| {{منابع}}
| |
| | |
| {{دانشنامه
| |
| | |
| | آدرس = http://hzrc.ac.ir/post/7558
| |
| | |
| | عنوان = پلکان کعبه
| |
| | |
| | نویسنده = ابوالفضل ربانی
| |
| | |
| }}
| |
| | |
| *'''اتحاف الوری''': عمر بن محمد بن فهد (درگذشت 885ق.)، به کوشش عبدالکریم، مکه، جامعةام القری، 1408ق.
| |
| | |
| *'''اخبار مکه''': الازرقی (درگذشت 248ق.)، به کوشش رشدی الصالح، مکه، مکتبة الثقافه، 1415ق.
| |
| | |
| *'''الاعلاق النفیسه''': ابن رسته (درگذشت قرن3ق.)، بیروت، دار صادر، 1892م.
| |
| | |
| *'''الامالی''': الطوسی (درگذشت 460ق.)، قم، دار الثقافه، 1414ق.
| |
| | |
| *'''تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر''': الذهبی (درگذشت 748ق.)، به کوشش عمر عبدالسلام، بیروت، دار الکتاب العربی، 1410ق.
| |
| | |
| *'''تاریخ عمارة المسجدالحرام''': فوزیه حسین مطر، مکه، جامعةام القری، 1406ق.
| |
| | |
| *'''التاریخ القویم''': محمد طاهر الکردی، به کوشش ابن دهیش، بیروت، دار خضر، 1420ق.
| |
| | |
| *'''دلائل النبوه''': البیهقی (درگذشت 458ق.)، به کوشش عبدالمعطی، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1405ق.
| |
| | |
| *'''رحلة ابن بطوطه''': ابن بطوطه (درگذشت 779ق.)، به کوشش التازی، الرباط، المملکة المغربیه، 1417ق.
| |
| | |
| *'''رحلة ابن جبیر''': محمد بن احمد (درگذشت 614ق.)، بیروت، دار مکتبة الهلال، 1986م.
| |
| | |
| *'''سفرنامه ناصر خسرو''': ناصر خسرو (درگذشت 481ق.)، تهران، زوّار، 1381ش.
| |
| | |
| *'''شفاء الغرام''': محمد الفاسی (درگذشت 832ق.)، به کوشش گروهی از علما، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1421ق.
| |
| | |
| *'''العقد الثمین فی تاریخ البلد الامین''': محمد الفاسی (درگذشت 832ق.)، به کوشش محمد عبدالقادر، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1419ق.
| |
| | |
| *'''فی رحاب البیت العتیق''': محیی الدین احمد امام،اندلس، دار قرطبه.
| |
| | |
| *'''مرآة الحرمین''': ابراهیم رفعت پاشا (درگذشت 1353ق.)، قم، المطبعة العلمیه، 1344ق.
| |
| | |
| *'''مفرحة الانام فی تاسیس بیت الله الحرام''': زین العابدین بن نورالدین حسینی، به کوشش عمار عبودی نصار، تهران، مشعر، 1428ق.
| |
| | |
| *'''منائح الکرم''': علی بن تاج الدین السنجاری (درگذشت 1125ق.)، به کوشش المصری، مکه، جامعةام القری، 1419ق.
| |
| | |
| *'''موسوعة مرآة الحرمین الشریفین''': ایوب صبری پاشا (درگذشت 1290ق.)، قاهره، دار الآفاق العربیه، 1424ق.
| |
| | |
| {{پایان}}
| |
| ==مقالههای مرتبط==
| |
| {{کعبه}}
| |
| | |
| [[Category:کعبه]]
| |
| [[Category:هنر اسلامی]]
| |
قرن پنجم: رقابت سلجوقیان و فاطمیان
سلجوقیان سنیمذهب پس از تصرف بغداد در ۴۴۷ق، به دست طغرل سلجوقی، در کشمکش با فاطمیان بر سر نفوذ در حجاز، جایگزین آلبویه شدند و انگیزه برانداختن حکومت فاطمیان مصر را در سر میپروراندند.[۱] از سال ۴۵۶ تا ۴۵۹ق خطبه مکه به نام خلیفه فاطمی و سلطان سلجوقی جاری بود[۲] و از ۴۶۲ق به بعد، با اوجگیری قدرت نظامی سلجوقیان باعث شد در بیشتر دوران امارت محمد بن جعفر (۴۵۵-۴۸۴ق) خطبه مکه به نام عباسیان و سلجوقیان خوانده شود.[۳] کشمکش با فاطمیان ادامه یافت و آنان در سالهای میان ۴۶۷ تا ۴۷۹ق نام خود را در خطبه مکه احیا کردند.[۴] در دوره ملکشاه (۴۶۵-۴۸۵ق) نفوذ سلجوقیان افزایش یافت[۵] و از سال ۴۸۷ق نیز بار دیگر درگیریهایی بین سلجوقیان و فاطمیان بر سر خطبه در مکه رخ داد که در نهایت در سال ۴۸۹ق خوانده شدن نام حکمرانان سلجوقی از سر گرفته شد.[۶] در سالهای پایانی حکومت سلجوقیان، اختلاف خلفای عباسی با سلجوقیان و افزایش قدرت خلفا در بین سالهای ۵۱۲ تا ۶۲۲ق از دخالت آنان در عراق و حجاز کاست.[۷]
حج ایرانیان پیش از مغول
گزارشهای موجود از حجگزاری ایرانیان در سالهای پیش از حمله مغول، مربوط به سال ۶۰۹ق و هنگام قدرت یافتن سلطان محمد خوارزمشاه در ایران است. در ۶۰۹ق، کشمکش خلیفه الناصر با سلطان محمد خوارزمشاه بر سر مسائل حج، از بهانههای لشکرکشی به بغداد بود. در این سالها زیر سلطه محمد خوارزمشاه نیز کاروان و محمل به حج فرستاده میشد.[۸]
- ↑ تاریخ دولة آل سلجوق، ص19؛ الکامل، ج9، ص609؛ التنافس السلجوقی، ص26-30.
- ↑ اتحاف الوری، ج2، ص470-471؛ تاریخ ابن خلدون، ج4، ص132.
- ↑ الکامل، ج10، ص61؛ اتحاف الوری، ج2، ص472-473؛ التنافس السلجوقی، ص60.
- ↑ المنتظم، ج16، ص167، 190؛ الکامل، ج10، ص97-98؛ اتحاف الوری، ج2، ص477، 479، 483-484.
- ↑ المنتظم، ج16، ص171؛ زبدة التواریخ، ص104؛ الکامل، ج10، ص200، 204؛ اتحاف الوری، ج2، ص485؛ التنافس السلجوقی، ص61-63.
- ↑ الکامل، ج10، ص239-240؛ اتحاف الوری، ج2، ص359، 487؛ تاریخ ابن خلدون، ج4، ص133؛ التنافس السلجوقی، ص68.
- ↑ تاریخ دولة آل سلجوق، ص149، 337-338؛ تاریخ گزیده، ص358؛ راحة الصدور، ص205؛ تاریخ ایران کمبریج، از آمدن سلجوقیان تا فروپاشی دولت ایلخانیان، ج5، ص165-166.
- ↑ تاریخ جهانگشای جوینی، ج2، ص96؛ جامع التواریخ، ص171، 173.
