آداب و رسوم حج ایرانیان: تفاوت میان نسخهها
Gholampour (بحث | مشارکتها) |
Gholampour (بحث | مشارکتها) |
||
| خط ۲۲: | خط ۲۲: | ||
== ویژگیهای ایرانیان در اعمال حج == | == ویژگیهای ایرانیان در اعمال حج == | ||
کهنترین | کهنترین گزارش درباره ایرانیان در حج، متعلق به ابنجبیر است که از شور و ازدحام فراوان آنان در مکه خبر داده و به روشنکردن شبهای مکه و مدینه خصوصا مسجدالحرام با شمعهای بزرگ توسط ایرانیان اشاره کرده است.<ref>رحلة ابن جبیر، ص107-108، 128-129، 139، 141.</ref> پنج قرن بعد، نویسندهای روسی در ۱۸۹۸م، حاجیان ایرانی را از نظر ابراز احساسات فراوان، گریه و بوسیدن در و دیوار مسجدالحرام ممتاز دانسته است.<ref>الرحلة السریه، ص124، 297.</ref> | ||
از دوران صفویه، پایبندی ایرانیان به زیارت قبور بقیع و برگزاری دعای کمیل در شب جمعه در کنار آن، آنان را از دیگر حاجیان متمایز کرده و امروزه از ویژگیهای زیارت ایرانیان است.<ref>نک: با کاروان ابراهیم، ص146-147؛ با کاروان عشق، ص297-298؛ حج25، ص63.</ref> برگزاری مراسم عزاداری محرم توسط ایرانیان حاجی مقیم تا پس از ذیالحجه از دیگر ویژگیهای متمایز آنان بوده که در سفرنامههای قاجار بازتاب یافته است.<ref>پنجاه سفرنامه، ج5، ص480؛ نک: تذکرة الطریق، ص123.</ref> ایرانیان همچنین از دوران قاجار ارتباط ویژهای با شیعیان نخاوله در مدینه داشته، در خانههای آنان ساکن میشدند و به آنان یاری مالی میرساندند.<ref>سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی، ص147-148؛ پنجاه سفرنامه، ج4، ص154؛ ج5، ص482؛ سفرنامه میرزا داود میروظایف، ص157.</ref> | |||
ایرانیان همچنین | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
نسخهٔ ۳۰ ژوئن ۲۰۲۶، ساعت ۲۳:۵۸
آداب و رسوم حج ایرانیان مجموعهای از آداب و رفتار ایرانیان در مورد سفر حج است. فرهنگ ایرانیان در مورد سفر حج بر اساس دانستهها و نوشتهجات تاریخنگاران و یا سفرنامهنویسان گزارش شده است. در این گزارشات، شوق به حج و ازدحام ایرانیان در این سفر و همچنین استخاره حاجیان برای شروع، تعیین طالع سفر، شیوه بدرقه حاجیان و استقبال از آنان و شیوه جمعآوری هزینههای حج سخن رفته است.
به گزارش برخی تاریخنگاران، رفتار ایرانیان در حج نسبت به حاجیان سایر کشورها فرق داشته. لمس و بوسیدن کعبه، روشن کردن شمع و مشعل در مکه و مدینه و گریههایی از روی ابراز احساسات نمونهای از رفتار ایرانیان است که گزارش شده است. پایبندی ایرانیان به زیارت ائمه بقیع و اجرای مراسمات ماه محرم در عربستان و مشکلات موجود میان زائران ایرانی و ماموران عربستان در این زمینهها نیز از دیگر نمونههای گزارش شده درمورد حجگزاری ایرانیان در حجاز است.
بازتاب فرهنگی سفر حج در اشعار شاعران ایرانی و ضربالمثلها قابل توجه است. شعرهای زیادی در باب دشواری راه، طعنه به وضعیت مالی حاجیان که معمولا متمولان جامعه بودند و سایر اوضاع سفر حج در ادبیات کهن فارسی وجود دارد که نشان از توجه ویژه ایرانیان به سفر حج بوده است.
اهمیت حج نزد ایرانیان
سفر حج نزد ایرانیان از اهمیت فراوان برخوردار بوده و حاجیان پس از بازگشت، در جامعه از احترام و اعتماد زیادی برخوردار بودهاند.[۱] از سوی دیگر، به دلیل خطر مرگومیر، حاجیان پیش از سفر حلالیت میطلبیدند و برای تعیین زمان حرکت و حتی مسیر میانهی راه، استخاره و طالعبینی میکردند.[۲]
همچنین امروزه اشتیاق ایرانیان به حج، ثبتنام میلیوننفری و انتظار چندساله برای سفر را رقم زده، درحالیکه در گذشته با وجود احترام این سفر، مهمترین ویژگی آن دوری و دشواری راه بود.[۳] این دشواری در ادبیات فارسی بازتاب گسترده یافته و سفر حج را به نمادی برای تحمل سختی در راه رسیدن به معشوق تبدیل کرده است.[۴]
هزینههای سفر
سفر حج امروزه همگانی شده؛[۵] اما در گذشته هزینهی سنگینی داشت و ویژهی توانگران بود؛ ازاینرو حاجی باید هزینهی یکسال خانواده را تأمین میکرد.[۶] این نابرابری اقتصادی، به رواج ضربالمثلهای اعتراضی و کنایهآمیز دربارهی حاجیان انجامید.[۷] در میراث مکتوب، از حج طبقات فرودست گزارشی نیست، جز داستانهای صوفیان که با توکل و بیزادوتوشه سفر میکردند.[۸]
کاروانها در گذشته در مسیر زمینی حج، مزار بزرگان را زیارت میکردند و این آیین، بخشی از فرهنگ سفر حج به شمار میرفت.[۹] از همین رو، ایرانیان شیعه نیز زیارت قبور امامان در عراق را در همین سفر به جا میآوردند[۱۰] و برخی نیز پیش یا پس از سفر حج به زیارت امام رضا(ع) در خراسان میرفتند.[۱۱]
بدرقه و استقبال
بدرقه و استقبال حاجیان از آداب کهن سفر حج در ایران است که امروزه نیز کموبیش اجرا میشود. در گذشته بستگان، حاجی را تا بیرون شهر یا حتی شهرهای دورتر بدرقه میکردند[۱۲] و شمار زیاد بدرقهکنندگان گاه حاجی را خسته میکرد.[۱۳] هنگام استقبال، مردم گاهی به بیرون شهر و برخی تا شهرهای مرزی میرفتند.[۱۴]
مراسم استقبال با شادی و جشن همراه بود؛ چنانکه در گلستان سعدی آمده، والیان به پاس ورود حاجیان، زندانیان را آزاد میکردند.[۱۵] مردم شهرهای سرراه نیز به کاروان حج، شادی میکردند و خوشآمد میگفتند.[۱۶] امروزه بستگان تا فرودگاه به بدرقه یا استقبال میروند[۱۷] و با پارچهنوشته و قربانی، ورود حاجی را تبریک میگویند. حاجی نیز پس از بازگشت، مهمانی ولیمه میدهد و برای آشنایان سوغاتیهایی مانند آب زمزم و هدایای مذهبی از مکه و مدینه میآورد.[۱۸]
ویژگیهای ایرانیان در اعمال حج
کهنترین گزارش درباره ایرانیان در حج، متعلق به ابنجبیر است که از شور و ازدحام فراوان آنان در مکه خبر داده و به روشنکردن شبهای مکه و مدینه خصوصا مسجدالحرام با شمعهای بزرگ توسط ایرانیان اشاره کرده است.[۱۹] پنج قرن بعد، نویسندهای روسی در ۱۸۹۸م، حاجیان ایرانی را از نظر ابراز احساسات فراوان، گریه و بوسیدن در و دیوار مسجدالحرام ممتاز دانسته است.[۲۰]
از دوران صفویه، پایبندی ایرانیان به زیارت قبور بقیع و برگزاری دعای کمیل در شب جمعه در کنار آن، آنان را از دیگر حاجیان متمایز کرده و امروزه از ویژگیهای زیارت ایرانیان است.[۲۱] برگزاری مراسم عزاداری محرم توسط ایرانیان حاجی مقیم تا پس از ذیالحجه از دیگر ویژگیهای متمایز آنان بوده که در سفرنامههای قاجار بازتاب یافته است.[۲۲] ایرانیان همچنین از دوران قاجار ارتباط ویژهای با شیعیان نخاوله در مدینه داشته، در خانههای آنان ساکن میشدند و به آنان یاری مالی میرساندند.[۲۳]
پانویس
- ↑ سفرنامه کازاما، ص113.
- ↑ سفرنامه فرهاد میرزا، ص19؛ خاطرات سفر مکه، ص5؛ پنجاه سفرنامه، ج7، ص165؛ سفرنامه میرزا داود میروظایف، ص23.
- ↑ فرهنگ امثال سخن، ج1، ص273، 328.
- ↑ فرهنگ امثال سخن، ج1، ص273، 328.
- ↑ تاریخ بیهق، ص188-189.
- ↑ قابوس نامه، ص16.
- ↑ فرهنگ امثال سخن، ج1، ص16، 85، 119، 346، 682.
- ↑ نک: گلستان سعدی، ص58، 124.
- ↑ تاریخ بیهق، ص188-189.
- ↑ تاریخ حجگزاری ایرانیان، ص178، 318.
- ↑ نک: زبور آل داود، ص136-137.
- ↑ خاطرات سفر مکه، ص6.
- ↑ پنجاه سفرنامه، ج8، ص760-761.
- ↑ پنجاه سفرنامه، ج6، ص137؛ ج8، ص822؛ میراث شهاب، ش41-42، ص21-22، «روزنگار استقبال از حجاج؛ سفرنامه مکه معظمه، ص259.
- ↑ گلستان سعدی، ص42.
- ↑ سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی، ص180.
- ↑ با من به خانه خدا بیایید، ص129.
- ↑ ای قوم به حج رفته، ص11، 18-21؛ آداب سفر حج، ص227؛ زمزم، ص108؛ سفرهای زیارتی در فرهنگ مردم، ص176.
- ↑ رحلة ابن جبیر، ص107-108، 128-129، 139، 141.
- ↑ الرحلة السریه، ص124، 297.
- ↑ نک: با کاروان ابراهیم، ص146-147؛ با کاروان عشق، ص297-298؛ حج25، ص63.
- ↑ پنجاه سفرنامه، ج5، ص480؛ نک: تذکرة الطریق، ص123.
- ↑ سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی، ص147-148؛ پنجاه سفرنامه، ج4، ص154؛ ج5، ص482؛ سفرنامه میرزا داود میروظایف، ص157.