خطبه غدیر خم: تفاوت میان نسخه‌ها

خطبه غدیر خم
	نسخه خطی از خطبه غدیر متعلق به 1313قمری
نام‌های دیگر	حدیث غدیر
موضوع	معرفی امام علی (ع) به عنوان جانشین پیامبر(ص)
مأثور/غیرمأثور	مأثور
صادره از	پیامبر(ص)
مضمون	امامت امام علی(ع)
مکان	بین مکه و مدینه . محل ایراد خطبه غدیر
مرتبط	امام علی (ع) • حدیث غدیر

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

نسخهٔ ‏۱ ژوئن ۲۰۲۶، ساعت ۲۰:۲۵

خطبه غدیر خم، سخنرانی پیامبر اکرم(ص) در بازگشت از حجة الوداع در سال دهم هجری به همراه بسیاری از مسلمانان، در محل معروفی به نام غدیر خم است. پیامبر(ص) در این سخنرانی به ولایت و امامت امام علی(ع) پس از خودشان تصریح کردند.

محتوای اصلی و جمله کلیدی این خطبه یعنی: «من کنت مولاه فعلی مولاه» (هر کس که من مولای او هستم، علی مولای اوست»، در منابع شیعی و اهل‌سنت به شکل متواتر روایت شده است. این فراز از خطبه با عنوان حدیث غدیر شناخته می‌شود و از دلایل اصلی بر تعیین جانشینی امام علی(ع) از سوی پیامبر(ص) به شمار می‌رود.

منابع تاریخی و روایی، غیر از جمله اصلی خطبه، درباره دیگر سخنان پیامبر(ص) در سخنرانی غدیر خم اختلاف دارند. برخی منابع شیعی، خطبه‌ای طولانی از پیامبر(ص) را در این روز از زبان امام باقر(ع) نقل کرده‌اند. در منابع تاریخی و روایی اهل سنت نیز پاره‌های مختلفی از گفتار پیامبر و حاضران در ماجرای غدیر خم نقل شده است.

زمان و مکان

در سال دهم هجرت، در راه بازگشت از حجة الوداع، آیه ۶۷ سوره مائده معروف به آیه ابلاغ بر پیامبر نازل شد^[۱] که به موجب آن پیامبر موظف بود بدون تاخیر پیامی را به مسلمانان ابلاغ کند. ^[۲]

آن حضرت فرمان داد تا همه حاجیان در منطقه غدیر خم توقف کنند و جمع شوند. سپس زیر درختانی که در آنجا بود نماز ظهر را خواند و برای مسلمانان سخنرانی کرد. به این سخنرانی خطبه غدیر خم گفته می‌شود.^[۳]

حدیث غدیر

جمله کلیدی خطبه پیامبر در غدیر خم این جمله است: «من کنت مولاه فعلی مولاه» (هر کس که من مولای او هستم، علی مولای اوست). این عبارت که به حدیث غدیر معروف است در منابع شیعی ^[۴] و اهل‌سنت ^[۵] به شکل متواتر روایت شده است و از مستندات اصلی امامت و جانشینی امام علی(ع) به شمار می‌رود.

اعتبار حدیث غدیر

برخی از علمای رجال و حدیث‌شناس اهل‌سنت، اسناد حدیث غدیر را کثیر دانسته و بیشتر آنان اسناد آن را صحیح می‌دانند. ^[۶] در میان راویان این حدیث، حدود ۹۰ نفر از صحابه^[۷] و ۸۴ نفر از تابعین^[۸] قرار دارند.

خطبه غدیر در منابع اهل سنت

غیر از عبارت «من کنت مولاه فعلی مولاه» که مشترک بین روایات است، بخش‌های دیگری از سخنان پیامبر(ص) در غدیر خم و پاسخ حاضران، به شکل‌های مختلف در منابع اهل سنت منعکس شده است:

در برخی، دعای پیامبر(ص) در حق امام علی(ع) نیز آمده است. ^[۹]
برخی گزارش‌ها اشاره دارد که پیامبر ابتدا از مردم در مورد اولویت خود نسبت به امور آنان سوال پرسید و سپس ولایت حضرت علی(ع) را به آنان اعلام نمود. ^[۱۰]
در برخی به سوال از مردم و نصب حضرت علی(ع) و دعای برای ایشان اشاره دارد. ^[۱۱]
در برخی، علاوه بر سوال از مردم، اعلان ولایت علی(ع) و دعای در حق ایشان، به تهنیت عمر بن خطاب به ایشان نیز اشاره شده است. ^[۱۲]
در برخی نیز ابیاتی از حسان بن ثابت در توصیف این واقعه نقل کرده‌اند. ^[۱۳]

خطبه غدیر در منابع شیعی

منابع شیعی قرن چهارم قمری از جمله کتاب خصال شیخ صدوق و معجم الکبیر طبرانی، خطبه غدیر را با کمتر از 400 واژه نقل کرده‌اند. منابع بعد از قرن پنجم مانند روضه الواعظین و الاحتجاج، متن مفصل‌تری (حدود 3500 واژه) از خطبه پیامبر(ص) در غدیر خم به روایت امام باقر (ع) روایت شده است و بیشتر فرازهای آن با عبارت "معاشر الناس" آغاز می‌شود.^[۱۴]

سید علی بن طاووس، متن این خطبه را با سند خود از محمد بن جریر طبری مفسر و مورخ شهیر اهل سنت و صاحب کتاب طرق حدیث الغدیر و او نیز به اسناد خود از زید بن ارقم نقل کرده است. ابن طاووس این متن را در کتاب دیگرش با اسناد دیگری نیز از رجال اهل سنت از حذیفة بن یمان نقل می‌کند. ^[۱۵]

نقدها به این روایت از خطبه

برخی به دلایلی همچون نبود این متن در کتب اربعه شیعه و منابع دست اول، طولانی بودن خطابه برخلاف معمول خطابه‌های برجا مانده از پیامبراکرم(ص)، نام بردن از امامان دوازده گانه، اشاره نکردن به معیدان (تکرار کنندگان خطبه برای جمعیت)، فهرست کردن فضایل امام علی(ع) و تکرار مطالب، در اصالت و درستی این روایت از خطبه پیامبر تردید کرده‌اند. ^[۱۶]

یک پاسخ به نقدها

در جواب می‌توان گفت که در خطبه شواهدی برای بسیاری از فرازهای این خطبه در روایات اهل سنت یافت می‌شود که هرکدام بیان کننده قسمتی از واقعه غدیر است، مانند نقل‌های حذیفه بن یمان^[۱۷] و ابی الطفیل ^[۱۸] از این خطبه و حدیث پیشوایان دوازده گانه اهل سنت که به روایت جابر بن سمره در حجه الوداع در منابع معتبر نزد اهل سنت وجود دارد و جانشینان پیامبر را که شکست ناپذیری و عزت اسلام در سایه آنان است دوازده نفر از قریش معرفی می‌کند.^[۱۹] از سوی دیگر در روایات اهل تسنن خطبه غدیر از چند سطر تا چند صفحه نقل شده است، که عبارات آنها به برخی فصول خطبه مفصل منابع شیعی نزدیک است و این احتمال که خطبه در اصل بلند بوده و در منابع اهل سنت تنها بخش‌هایی از آن منعکس شده وجود دارد.

جستارهای وابسته

پانویس

↑ تفسیر القرآن المجید، ج1، ص184؛ تفسیر العیاشی، ج1، ص332.
↑ الارشاد، ج1،ص176؛ اعلام الوری،ج‏1، ص262.
↑ تاریخ الیعقوبی، ج2، ص112 ؛ سنن ابن ماجه، ج1، ص45؛ سنن ترمذی، ج5، ص297؛ فضائل اصحابه نسائی، ص14؛ الآثار الباقیة عن القرون الخالیة، النص، ص 429.
↑ الخصال، ص66؛ الاحتجاج، ج1، ص59-60.
↑ اسد الغابه، ج1، ص439؛ تاریخ الیعقوبی، ج2، ص112؛ البدایة و النهایه، ج7، ص348-349.
↑ صواعق محرقه، ص 42؛ المستدرک علی الصحیحین ، ج3، ص109؛ صحیح الترمذی، ج2، ص 218.
↑ الغدیر، ج،1 ص41-144.
↑ الغدیر، ج،1 ص145-312.
↑ مسند احمد، ج1، ص152.
↑ مسند احمد، ج4، ص347؛ سنن ابن ماجه ،ج1،ص45؛سنن الترمذی،ج5،ص297.
↑ مسند أحمد، ج4، ص370؛ مسند ابی یعلی، ج11، ص307؛ المعجم الکبیر، ج5، ص194.
↑ مسند احمد،ج1،ص118-119 ،331،ج4،ص281؛ المستدرک علی الصحیحین،ج3،ص109-110 ،116، المصنف،ج7، ص495،503.
↑ الامالی، ص670؛ اقسام المولی، ص35.
↑ روضه الواعظین، ص91 ؛ الاحتجاج علی اهل اللجاج ، ج2 ، ص71 ؛ سند خطبه طولانی غدیر در التحصین، ص91.
↑ التحصین لأسرار ما زاد من کتاب الیقین، ص 578.
↑ مجموعه مقالات کنگره بین المللی غدیر و انسجام اسلامی(( جایگاه غدیر در سقیفه))
↑ المعجم الکبیر، ج3، ص180.
↑ ترتیب الأمالی الخمیسیة للشجری، ج1، ص190.
↑ المعجم الکبیر، ج2، ص196؛ صحیح البخاری ،ج8،ص127.

منابع

این مقاله برگرفته از مدخل خطبه غدیر در جلد هفتم دانشنامه حج و حرمین شریفین است.

الاحتجاج علی اهل اللجاج، احمد بن علی الطبرسی (م.۵۲۰ق.)، تحقیق سید محمد باقر موسوی خرسان، نجف، دار النعمان، ۱۳۸۶ق.
الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، شیخ مفید محمد بن محمد بن النعمان (۳۳۶-۴۱۳ق.)، تحقیق مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، بیروت، دار المفید، ۱۴۱۴ق.
اسد الغابة فی معرفة الصحابه، علی بن محمد بن الاثیر (۵۵۵-۶۳۰ق.)، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
اعلام الوری باعلام الهدی، الفضل بن الحسن الطبرسی (۴۶۸-۵۴۸ق.)، تصحیح مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، قم، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
اقسام المولی، شیخ مفید(م. ۴۱۳ق)، تحقیق مهدی نجف، بیروت، دارالمفید، ۱۴۱۴ق.
الامالی، شیخ صدوق محمد بن علی بن بابویه (۳۱۱-۳۸۱ق.)، تصحیح قسم الدراسات الاسلامیه مؤسسه البعثه، تهران، انتشارات بنیاد بعثت، ۱۴۱۷ق.
البدایة و النهایة فی التاریخ، اسماعیل بن عمر بن کثیر (م. ۷۷۴ق.)، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
تاریخ الطبری (تاریخ الامم و الملوک)، محمد بن جریر الطبری (م.۳۱۰ق.)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۷۸ق.
تاریخ الیعقوبی، احمد بن ابی یعقوب الیعقوبی (م. ۲۹۲ ق.)، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۵ق.
التحصین لاسرار ما زاد من اخبار کتاب الیقین، علی بن الطاووس العلی، تحقیق الانصاری، قم، مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، ۱۳۸۶ش.
ترتیب الامالی الخمیسیة للشجری، یحیی بن الحسین بن إسماعیل الحسنی الشجری الجرجانی (م. ۴۹۹ ق)، تحقیق، محمد حسن محمد حسن إسماعیل، بیروت، دار الکتب العلمیة، - لبنان، ۱۴۲۲ق.
تفسیر العیاشی، محمد بن مسعود العیاشی (م.۳۲۰ق.)، تحقیق سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، مکتبة العلمیة الاسلامیه، ۱۳۸۰ق.
تفسیر قرآن المجید، شیخ مفید(م. ۴۱۳ق)، تحقیق سید علی ایازی، قم، النشر الاسلامی، ۱۴۲۴ق.
الخصال المحمودة و المذمومه، شیخ صدوق محمد بن علی بن بابویه (۳۱۱-۳۸۱ق.)، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم، النشر الاسلامی، ۱۴۱۰ق.
سنن الترمذی (الجامع الصحیح)، محمد عیسی الترمذی (م.۲۷۹ق.)، تحقیق عبدالوهاب عبداللطیف، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۲ق.
سند خطبه طولانی غدیر در التحصین، محمدعلی موحدی، فصلنامه امامت پژوهی، سال سوم، شماره 10، صص87-115، 1392ش.
السیرة الحلبیة، نورالدین علی بن احمد الحلبی (م. ۱۰۴۴ق.)، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۰۰ق.
شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، عبدالحی بن عماد (م.۱۰۸۹ق.)، تحقیق عبدالقادر الارنووط، بیروت، دار ابن کثیر، ۱۴۰۶ق.
صحیح البخاری، محمد بن اسماعیل البخاری (م.۲۵۶ق.)، تحقیق عبدالعزیز بن عبدالله بن باز، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
الصواعق المحرقه، احمد بن حجر الهیتمی (م.۹۷۴ق.)، به کوشش عبدالوهاب، مصر، مکتبة القاهره، ۱۳۸۵ق.
الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب‏، عبدالحسین الامینی‏، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۳۸۶ق.
مجموعه مقالات کنگره بین المللی غدیر و انسجام اسلامی، مقاله جایگاه غدیر در سقیفه، محمد مسعودی، ساری، ۱۳۸۶ش.
المستدرک علی الصحیحین، محمد بن عبدالله الحکام النیسابوری (م.۴۰۵ق.)، تحقیق مرعشلی، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۰۶ق.
مسند ابی یعلی، احمد بن علی بن المثنی (م.۳۰۷ق.)، به کوشش حسین سلیم، بیروت، دار المأمون للتراث.
مسند الامام احمد بن حنبل، أحمد بن محمد بن حنبل الشیبانی (م.۲۴۱ق.)، بیروت، دار الصادر، بی‌تا.
معجم البلدان، یاقوت بن عبدالله الحموی (م.۶۲۶.ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۹۹ق.
المعجم الکبیر، سلیمان بن احمد الطبرانی (۲۶۰-۳۶۰ق.)، تحقیق حمدی عبدالمجید السلفی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق.

[1] تفسیر القرآن المجید، ج1، ص184؛ تفسیر العیاشی، ج1، ص332.

[2] الارشاد، ج1،ص176؛ اعلام الوری،ج‏1، ص262.

[3] تاریخ الیعقوبی، ج2، ص112 ؛ سنن ابن ماجه، ج1، ص45؛ سنن ترمذی، ج5، ص297؛ فضائل اصحابه نسائی، ص14؛ الآثار الباقیة عن القرون الخالیة، النص، ص 429.

[4] الخصال، ص66؛ الاحتجاج، ج1، ص59-60.

[5] اسد الغابه، ج1، ص439؛ تاریخ الیعقوبی، ج2، ص112؛ البدایة و النهایه، ج7، ص348-349.

[6] صواعق محرقه، ص 42؛ المستدرک علی الصحیحین ، ج3، ص109؛ صحیح الترمذی، ج2، ص 218.

[7] الغدیر، ج،1 ص41-144.

[8] الغدیر، ج،1 ص145-312.

[9] مسند احمد، ج1، ص152.

[10] مسند احمد، ج4، ص347؛ سنن ابن ماجه ،ج1،ص45؛سنن الترمذی،ج5،ص297.

[11] مسند أحمد، ج4، ص370؛ مسند ابی یعلی، ج11، ص307؛ المعجم الکبیر، ج5، ص194.

[12] مسند احمد،ج1،ص118-119 ،331،ج4،ص281؛ المستدرک علی الصحیحین،ج3،ص109-110 ،116، المصنف،ج7، ص495،503.

[13] الامالی، ص670؛ اقسام المولی، ص35.

[14] روضه الواعظین، ص91 ؛ الاحتجاج علی اهل اللجاج ، ج2 ، ص71 ؛ سند خطبه طولانی غدیر در التحصین، ص91.

[15] التحصین لأسرار ما زاد من کتاب الیقین، ص 578.

[16] مجموعه مقالات کنگره بین المللی غدیر و انسجام اسلامی(( جایگاه غدیر در سقیفه))

[17] المعجم الکبیر، ج3، ص180.

[18] ترتیب الأمالی الخمیسیة للشجری، ج1، ص190.

[19] المعجم الکبیر، ج2، ص196؛ صحیح البخاری ،ج8،ص127.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

@@ خط ۸: / خط ۸: @@
 در سال دهم هجرت، در راه بازگشت از [[حجة الوداع]]، آیه ۶۷ [[سوره مائده]] معروف به [[آیه تبلیغ|آیه ابلاغ]] بر پیامبر نازل شد<ref>تفسیر القرآن المجید، ج1، ص184؛ تفسیر العیاشی، ج1، ص332.</ref> که به موجب آن پیامبر موظف بود بدون تاخیر پیامی را به مسلمانان ابلاغ کند. <ref>الارشاد، ج1،ص176؛ اعلام الوری،ج‏1، ص262.</ref>
-آن حضرت فرمان داد تا همه حاجیان در منطقه [[غدیر خم]] توقف کنند و جمع شوند. سپس زیر درختانی که در آنجا بود [[نماز ظهر]] را خواند و برای مسلمانان سخنرانی کرد. به این سخنرانی خطبه غدیر خم گفته می‌شود.<ref>تاریخ الیعقوبی، ج2، ص112.</ref>
+آن حضرت فرمان داد تا همه حاجیان در منطقه [[غدیر خم]] توقف کنند و جمع شوند. سپس زیر درختانی که در آنجا بود [[نماز ظهر]] را خواند و برای مسلمانان سخنرانی کرد. به این سخنرانی خطبه غدیر خم گفته می‌شود.<ref>تاریخ الیعقوبی، ج2، ص112 ؛ سنن ابن ماجه، ج1، ص45؛ سنن ترمذی، ج5، ص297؛ فضائل اصحابه نسائی، ص14؛ الآثار الباقیة عن القرون الخالیة، النص، ص 429.</ref>
 == حدیث غدیر ==
@@ خط ۲۵: / خط ۲۵: @@
 * در برخی نیز ابیاتی از [[حسان بن ثابت]] در توصیف این واقعه نقل کرده‌اند. <ref>الامالی، ص670؛ اقسام المولی، ص35.</ref>
 ==خطبه غدیر در منابع شیعی==
-منابع [[شیعه|شیعی]] [[قرن چهارم]] قمری مانند کتاب خصال [[شیخ صدوق]] و معجم الکبیر طبرانی، خطبه غدیر را با کمتر از 400 واژه نقل کرده‌اند.
+منابع [[شیعه|شیعی]] [[قرن چهارم]] قمری از جمله کتاب خصال [[شیخ صدوق]] و معجم الکبیر طبرانی، خطبه غدیر را با کمتر از 400 واژه نقل کرده‌اند. منابع بعد از قرن پنجم مانند [[روضه الواعظین]] و [[الاحتجاج]]، متن مفصل‌تری (حدود 3500 واژه) از خطبه پیامبر(ص) در غدیر خم به روایت [[امام باقر|امام باقر (ع)]] روایت شده است و بیشتر فرازهای آن با عبارت "معاشر الناس" آغاز می‌شود.<ref>روضه الواعظین، ص91 ؛ الاحتجاج علی اهل اللجاج ، ج2 ، ص71 ؛ سند خطبه طولانی غدیر در التحصین، ص91.</ref>
+[[ابن طاووس|سید علی بن طاووس]]، متن این خطبه را با سند خود از محمد بن جریر طبری مفسر و مورخ شهیر اهل سنت و صاحب کتاب طرق حدیث الغدیر و او نیز به اسناد خود از زید بن ارقم نقل کرده است. ابن طاووس این متن را در کتاب دیگرش با اسناد دیگری نیز از رجال اهل سنت از حذیفة بن یمان نقل می‌کند. <ref>التحصین لأسرار ما زاد من کتاب الیقین، ص 578.</ref>
-منابع بعد از قرن پنجم مانند: [[روضه الواعظین]] و [[الاحتجاج]]، متن مفصلی از خطبه پیامبر(ص) در غدیر خم به روایت [[امام باقر|امام باقر (ع)]] روایت شده است که نسبت به آنچه در منابع قبلی نقل شده بسیار مفصل‌تر است و بیشتر فرازهای آن با عبارت "معاشر الناس" آغاز می‌شود. [[ابن طاووس|سید علی بن طاووس]]، متن این خطبه را با سند خود از محمد بن جریر طبری مفسر و مورخ شهیر اهل سنت و صاحب کتاب طرق حدیث الغدیر و او نیز به اسناد خود از زید بن ارقم نقل کرده است. ابن طاووس این متن را در کتاب دیگرش با اسناد دیگری نیز از رجال اهل سنت از حذیفة بن یمان نقل می‌کند. <ref>التحصین لأسرار ما زاد من کتاب الیقین، ص 578.</ref>
 ====نقدها به این روایت از خطبه====
 برخی به دلایلی همچون نبود این متن در [[کتب اربعه شیعه]] و منابع دست اول، طولانی بودن خطابه برخلاف معمول خطابه‌های برجا مانده از [[پیامبر اکرم|پیامبراکرم(ص)]]، نام بردن از امامان دوازده گانه، اشاره نکردن به معیدان (تکرار کنندگان خطبه برای جمعیت)، فهرست کردن [[فضایل امام علی]](ع) و تکرار مطالب، در اصالت و درستی این روایت از خطبه پیامبر تردید کرده‌اند. <ref> مجموعه مقالات کنگره بین المللی غدیر و انسجام اسلامی(( جایگاه غدیر در سقیفه))</ref>
@@ خط ۳۴: / خط ۳۵: @@
 == جستارهای وابسته ==
-* [[حدیث غدیر خم]]
+* [[حدیث غدیر|حدیث غدیر خم]]
 * [[غدیر خم]]
 * [[آیه ابلاغ]]
@@ خط ۴۳: / خط ۴۴: @@
 {{منابع}}
 {{برگرفتگی
- | پیش از لینک =
+| پیش از لینک =
- | منبع = مدخل خطبه غدیر در جلد هفتم دانشنامه حج و حرمین شریفین
+| منبع = مدخل خطبه غدیر در جلد هفتم دانشنامه حج و حرمین شریفین
- | لینک = https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1717136/%d8%ae%d8%b7%d8%a8%d9%87-%d8%ba%d8%af%db%8c%d8%b1
+| لینک = https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1717136/%d8%ae%d8%b7%d8%a8%d9%87-%d8%ba%d8%af%db%8c%d8%b1
- | توضیحات منبع =
+| توضیحات منبع =
 }}
 * '''الاحتجاج علی اهل اللجاج'''، احمد بن علی الطبرسی (م.۵۲۰ق.)، تحقیق سید محمد باقر موسوی خرسان، نجف، دار النعمان، ۱۳۸۶ق.
@@ خط ۶۳: / خط ۶۴: @@
 * '''الخصال المحمودة و المذمومه'''، شیخ صدوق محمد بن علی بن بابویه (۳۱۱-۳۸۱ق.)، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم، النشر الاسلامی، ۱۴۱۰ق.
 * '''سنن الترمذی (الجامع الصحیح)'''، محمد عیسی الترمذی (م.۲۷۹ق.)، تحقیق عبدالوهاب عبداللطیف، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۲ق.
+* '''سند خطبه طولانی غدیر در التحصین'''، محمدعلی موحدی، فصلنامه امامت پژوهی، سال سوم، شماره 10، صص87-115، 1392ش.
 * '''السیرة الحلبیة'''، نورالدین علی بن احمد الحلبی (م. ۱۰۴۴ق.)، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۰۰ق.
 * '''شذرات الذهب فی اخبار من ذهب'''، عبدالحی بن عماد (م.۱۰۸۹ق.)، تحقیق عبدالقادر الارنووط، بیروت، دار ابن کثیر، ۱۴۰۶ق.
@@ خط ۷۵: / خط ۷۷: @@
 * '''المعجم الکبیر'''، سلیمان بن احمد الطبرانی (۲۶۰-۳۶۰ق.)، تحقیق حمدی عبدالمجید السلفی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق.
 {{پایان}}
+[[رده:پیامبر اسلام(ص)]]
+[[رده:تاریخ حج پس از اسلام]]