اسرار وقوف در مشعر: تفاوت میان نسخه‌ها

**مکان‌های آیین حج**
	میقات
	مکه
	عرفات
	مأزمین
	مشعرالحرام
	وادی محسر
	منا
	جمرات
	مسجدالحرام
	مسعی (صفا و مروه)

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

نسخهٔ ‏۲ ژوئن ۲۰۲۶، ساعت ۱۸:۵۳

اسرار وقوف در مَشعَر حقایق و حکمت‌های پنهانِ توقف حج‌گزاران در سرزمین مشعر است. وقوف در مشعر یکی از اعمال واجب حج است که حاجیان پس از عرفات، در سرزمین مشعر (میان مکه و عرفات) از صبح روز عید قربان تا طلوع آفتاب توقف می‌کنند. وقوف حداقلی در مشعر، رکن حج به شمار می‌رود. خواندن دعا، ذکر خدا و جمع‌آوری سنگریزه برای رمی جمرات از مستحبات آن است.

از فلسفه‌های وقوف در مشعر، آمادگی برای ورود به حرم و انجام قربانی و زیارت خانه خداست. همچنین در روایات، این مکان آستانِ درِ دوم حرم معرفی شده که حاجی با گریه و تضرع، اجازه ورود می‌یابد. مشعر جایگاه نزول رحمت، بخشش گناهان و استجابت دعاست و وقوف در آن امید به آمرزش الهی را افزایش میدهد. آیهٔ ۱۹۸ بقره، مشعرالحرام را محل ذکر و یاد خدا دانسته و به اعتقاد برخی مفسران، راز وقوف در آن، آگاه شدن قلب به تقوا و خوف از خداست.

در آداب وقوف نیز سفارش به صبر و پرهیز از عجله و آزار دیگران شده است، زیرا شتابزدگی از رسوم جاهلی بود. امام صادق (ع) ترک تکبر را شرط جلب رحمت خدا دانسته و کبر را «رنجاندن مردم و نپذیرفتن حق» معنا کرده است. خواندن دعای «فک رقبتی من النار» و درخواست عفو، عذرخواهی و حفظ تقوا در مشعر توصیه شده است. گفته شده این دعاها نشان ‌می‌دهد که مشعر جای طلب آمرزش، سلامت دین، قبولی مناسک و برکت اعمال است.

وقوف در مشعر

وقوف در مشعر، به معنای ماندن در مشعر از اذان صبح روز عید قربان تا طلوع آفتاب و سومین عملِ واجبِ حج است.^[۱] وقوفِ حداقلی در مشعر، رکن حج شمرده شده است.^[۲] مَشعَر سرزمینی بین شهر مکه و عرفات است^[۳] که حاجیان پس از وقوف در عرفات، به این سرزمین رفته و در آن توقف می‌کنند.^[۴] این سرزمین بین تنگه دو کوه مأزمین و وادی محسر واقع شده و حدود چهار کیلومتر طول دارد.^[۵]

خواندن دعاهای خاص، ذکر الهی و گردآوری سنگ‌ریزه‌هایی که در منا باید به جمرات زده شود از مستحبات وقوف در مشعر است.^[۶]

فلسفه وقوف در مشعر

آمادگی برای ورود به حرم

در روایات، مشعر، آستانه درِ دوم حرم مکی دانسته شده، که حج‌گزار با توقف، زاری و پاک شدن در مشعر، اجازه انجام قربانی^[۷] و زیارت خانه خدا را دریافت می‌کند.^[۸] برخی وقوف در مشعر را وسیله آمادگی برای مبارزه روز بعد با شیطان در قالب عمل رمی جمره دانسته‌اند.^[۹]

جلب آمرزش و رحمت الهی

روایتی از پیامبر(ص) به نزول نعمت‌های الهی و بخشش گناهان گناهکاران به خاطر نیکوکاران و قبولی دعاها در مشعر اشاره دارد.^[۱۰] برخی با مقایسه محل قرار گرفتن سرزمین عرفات (که در بیرون محدوده حرم است) با مشعر که در محدوده حرم مکی است، معتقدند می‌توان امید بیشتری به رحمت الهی و قرابت به خداوند در وقوف دوم حج‌گزاران در سرزمین مشعر داشت.^[۹]^[۱۱]

افزایش یاد خداوند و تقوا در قلب حاجیان

آیه 198 سوره بقره^{[یادداشت ۱]}، مشعرالحرام را محل ذکر و یاد خداوند معرفی کرده است. آیت الله جوادی آملی در مورد اسرار مشعر می‌نویسد: راز وقوف و بیتوته در مشعر الحرام، این است که حج گزار قلب خود را با شعار تقوا آگاه کرده پرهیزگاری و خوف از خداوند را شعار دل خود قرار دهد.^[۱۲]

فلسفه آداب وقوف

پرهیز از عجله و مزاحمت

در حدیثی از امام صادق(ع) به صبر در حرکت و مراقبت از آزار دیگران در هنگام ازدحام در مشعر امر شده است.^[۱۳] گفته شده عجله و شتاب همراه با هیاهو و جنجال، به هنگام کوچ به مشعر، از رسوم حج‌گزاران در دوره جاهلی بوده است.^[۱۴]

ترک تکبر و اظهار فروتنی و مردم دوستی

امام صادق(ع) در روایتی توصیه به کنار گذاشتن کبر در سرزمین مشعر کرده و فلسفه آن را جلب نظر رحمت خداوند به حج‌گزار در صورت خارج کردن کبر از قلب دانستند. امام کبر را چنین معنا کردند که: مردم را برنجاند و حق را نپذیرد .^[۱۵]

توصیه به دعا

در روایات توصیه شده به خواندن دعای «فک رقبتی من النار»؛ خدایا مرا از آتش نجات عنایت فرما.^[۱۶] همچنین توصیه شده که به عنوان مهمان خدا از او جایزه بخواهید که لغزشها را ببخشاید و عذرخواهی شما را بپذیرد و تقوا را توشه راه قرار دهد.^[۱۷] برخی فلسفه این دعاها را چنین برداشت کردند که: «مشعر محلی برای طلب آمرزش و سلامتی دین و قبولی مناسک و برکت اعمال و ارزاق است؛ یعنی در رحمت و بخشش و عنایت الهی باز است.»^[۱۸]

مقاله‌های مرتبط

پانویس

↑ حج در اندیشه اسلامی، ص۲۸۸.
↑ فرهنگ اصطلاحات حج و عمره، ص۲۷۶.
↑ شفاء الغرام، ج١، ص5٠5و5٠٧ .
↑ ینابیع الفقیهه، ج٧، ص١٩٨؛ شرایع، ص6٣4.
↑ مرآة الحرمین، ج١، ص٣4١.
↑ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۵۴۳؛ ترجمه من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۴۴۷.
↑ کافی، ج ۱، ص ۲۲۴، ح ۴؛ التهذیب، ج ۱۷، ص ۴۴۸، ج ۵ .
↑ حج و عمره در قرآن و حدیث، ص۲۳۶، به نقل از: تهذیب الأحکام، ج۵ ص۴۴٨، ح١۵۶۵ ، کنزالفوائد، ج٢ ص٨١، المناقب، ابن شهر آشوب، ج٢، ص٣٧٨ .
↑ ^۹٫۰ ^۹٫۱ الاخلاق ، ص125 .
↑ سنن ابن ماجه ح ۳۰۲۴ مشابه این حدیث در مورد عرفات در منابع شیعه آمده است.
↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 208 و 209.
↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 210.
↑ وسائل، ج١4، ص6.
↑ علل الشرایع، ص444.
↑ المحاسن ، ج1 ، ص141 .
↑ الحج و العمره فی الکتاب و السنه ، ص225 .
↑ الحج و العمره فی الکتاب و السنه ، ص 222 و 225 .
↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 212 .

↑ فَاذْكُرُوا اللهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ

منابع

حج در اندیشه اسلامی ، علی قاضی‌عسکر، تهران، مشعر، ۱۳۸۴ش.
وسائل الشیعه الی تحصیل الشریعه،، محمدبن الحسن الحرّ العاملی، تحقیق مؤسسة آل البیت، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق.
درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، کمیته اسرار و معارف معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تهران، مشعر، 1389ش.
الکافی: الکلینی (م.۳۲۹ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵ش.
الحج و العمرة فی الکتاب و السنه: ری شهری، قم، دار الحدیث، ۱۳۷۶ش.
فرهنگ اصطلاحات حج و عمره: راهنمای زائران سرزمین وحی: مسعود فکری، احمد علائی، تهران، مشعر، 1393ش.
شفاء الغرام باخبار البلد الحرام: محمد بن احمد، محقق عمر عبد السلام تدمری ، بیروت لبنان ، دار الکتاب العربی ، 1364 ش / 1405 ق .
جرعه‌ای از صهبای حج، عبدالله جوادی آملی، تهران، مشعر، ۳۸۶ش.
مستدرک الوسائل، محدث نوری، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۰۸ق.
سنن الترمذی ، ترمذی، محمد بن عیسی، تحقیق: احمد محمد شاکر، القاهره: دار الحدیث ، 1419 ق .
پرتوی از اسرار حج : عباسعلی زارعی سبزواری، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم دفتر انتشارات اسلامی ، 1390 ش .
حج و عمره در قرآن و حدیث، محمد محمدی ری‌شهری، ترجمه جواد محدثی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۸۶ش.
علل الشرائع، ابن بابویه، محمد بن علی، النجف، المکتبه الحیدریه ، 1385ق/ 1966م .
تهذیب الأحکام، طوسی محمد بن حسن، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران، دارکتب الاسلامیة، 1407ق.

کشف الاسرار: میبدی (م. 520ق.)، به کوشش حکمت، تهران، امیرکبیر، 1361ش.
در بارگاه نور: حسین انصاریان، تهران، مشعر، 1382 ش .
الحج و العمرة فی الکتاب و السنه: ری شهری، قم، دار الحدیث، ۱۳۷۶ش.

[1] حج در اندیشه اسلامی، ص۲۸۸.

[2] فرهنگ اصطلاحات حج و عمره، ص۲۷۶.

[3] شفاء الغرام، ج١، ص5٠5و5٠٧ .

[4] ینابیع الفقیهه، ج٧، ص١٩٨؛ شرایع، ص6٣4.

[5] مرآة الحرمین، ج١، ص٣4١.

[6] من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۵۴۳؛ ترجمه من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۴۴۷.

[7] کافی، ج ۱، ص ۲۲۴، ح ۴؛ التهذیب، ج ۱۷، ص ۴۴۸، ج ۵ .

[8] حج و عمره در قرآن و حدیث، ص۲۳۶، به نقل از: تهذیب الأحکام، ج۵ ص۴۴٨، ح١۵۶۵ ، کنزالفوائد، ج٢ ص٨١، المناقب، ابن شهر آشوب، ج٢، ص٣٧٨ .

[:0-9] ۹٫۰ ^۹٫۱ الاخلاق ، ص125 .

[10] سنن ابن ماجه ح ۳۰۲۴ مشابه این حدیث در مورد عرفات در منابع شیعه آمده است.

[11] درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 208 و 209.

[13] درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 210.

[14] وسائل، ج١4، ص6.

[15] علل الشرایع، ص444.

[16] المحاسن ، ج1 ، ص141 .

[17] الحج و العمره فی الکتاب و السنه ، ص225 .

[18] الحج و العمره فی الکتاب و السنه ، ص 222 و 225 .

[19] درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 212 .

[12] فَاذْكُرُوا اللهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[یادداشت ۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

@@ خط ۶: / خط ۶: @@
 در آداب وقوف نیز سفارش به صبر و پرهیز از عجله و آزار دیگران شده است، زیرا شتابزدگی از رسوم [[جاهلیت|جاهلی]] بود. [[امام صادق (ع)]] ترک تکبر را شرط جلب رحمت خدا دانسته و کبر را «رنجاندن مردم و نپذیرفتن حق» معنا کرده است. خواندن دعای «فک رقبتی من النار» و درخواست عفو، عذرخواهی و حفظ [[تقوا]] در مشعر توصیه شده است. گفته شده این دعاها نشان ‌می‌دهد که مشعر جای [[طلب آمرزش]]، سلامت دین، قبولی مناسک و برکت اعمال است.
+{{مکان‌های آیین حج عمودی}}
 == وقوف در مشعر ==
 {{اصلی|وقوف در مشعر}}وقوف در مشعر، به معنای ماندن در [[مشعر]] از اذان صبح روز [[عید قربان]] تا طلوع آفتاب و سومین عملِ واجبِ [[حج]] است.<ref>حج در اندیشه اسلامی، ص۲۸۸.</ref> وقوفِ حداقلی در مشعر، [[ارکان حج|رکن حج]] شمرده شده است.<ref>فرهنگ اصطلاحات حج و عمره، ص۲۷۶.</ref> مَشعَر سرزمینی بین شهر [[مکه]] و [[عرفات]] است<ref>شفاء الغرام، ج١، ص5٠5و5٠٧ .</ref> که [[حاجی|حاجیان]] پس از [[وقوف در عرفات]]، به این سرزمین رفته و در آن [[وقوف در مشعر|توقف]] می‌کنند.<ref>ینابیع الفقیهه، ج٧، ص١٩٨؛ شرایع، ص6٣4.</ref> این سرزمین بین تنگه دو کوه [[مأزمین]] و [[وادی محسر]] واقع شده و حدود چهار کیلومتر طول دارد.<ref>مرآة الحرمین، ج١، ص٣4١.</ref>
@@ خط ۳۱: / خط ۳۲: @@
 === توصیه به دعا ===
-در روایات توصیه شده به خواندن دعای «فک رقبتی من النار»؛ خدایا مرا از آتش نجات عنایت فرما.<ref>الحج و العمره فی الکتاب و السنه ، ص225 .</ref> همچنین توصیه شده که به عنوان مهمان خدا از او جایزه بخواهید که لغزشها را ببخشاید و عذرخواهی شما را بپذیرد و تقوا را توشه راه قرار دهد.<ref>الحج و العمره فی الکتاب و السنه ، ص 222 و 225 .</ref> برخی فلسفه این دعاها را چنین برداشت کردند که: «مشعر محلی برای طلب آمرزش و سلامتی دین و قبولی مناسک و برکت اعمال و ارزاق است؛ یعنی در رحمت و بخشش و عنایت الهی باز است.»<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 212 .</ref>{{مکان‌های آیین حج عمودی}}
+در روایات توصیه شده به خواندن دعای «فک رقبتی من النار»؛ خدایا مرا از آتش نجات عنایت فرما.<ref>الحج و العمره فی الکتاب و السنه ، ص225 .</ref> همچنین توصیه شده که به عنوان مهمان خدا از او جایزه بخواهید که لغزشها را ببخشاید و عذرخواهی شما را بپذیرد و تقوا را توشه راه قرار دهد.<ref>الحج و العمره فی الکتاب و السنه ، ص 222 و 225 .</ref> برخی فلسفه این دعاها را چنین برداشت کردند که: «مشعر محلی برای طلب آمرزش و سلامتی دین و قبولی مناسک و برکت اعمال و ارزاق است؛ یعنی در رحمت و بخشش و عنایت الهی باز است.»<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 212 .</ref>
 == مقاله‌های مرتبط ==
@@ خط ۴۳: / خط ۴۳: @@
 == منابع ==
 {{منابع}}
-* '''اخبار مکه وما جاء فیها من الآثار'''، ازرقی، محمدبن عبدالله، 1403ق/1983م، تحقیق: رُشدی الصالح ملحس، مکه المکرمة، مطابع دار الثقافة، چاپ چهارم.
+* '''حج در اندیشه اسلامی '''، علی قاضی‌عسکر، تهران، مشعر، ۱۳۸۴ش.
-* '''مناسک حج مطابق با فتاوای امام خمینی و مراجع معظم تقلید'''، خمينى، سيد روح اللّه موسوى‌، تهیه و تنظیم: منصور مظاهری، تهران، نشر مشعر، 1397ه.ش.
 * '''وسائل الشیعه الی تحصیل الشریعه'''،، محمدبن الحسن الحرّ العاملی، تحقیق مؤسسة آل البیت، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق.
-* '''المراقبات (اعمال السنة)'''، میرزا جواد ملکی تبریزی، ترجمهٔ میرزا حکیم خسروانی، تهران: بی‌تا، انتشارات فقیه.
-* '''حج در اندیشه اسلامی '''، علی قاضی‌عسکر، تهران، مشعر، ۱۳۸۴ش.
-* '''درسنامه مناسک حج'''، محمدحسین فلاح‌زاده، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش، ص۵۷-۶۴
-* '''تاریخ مکه: از آغاز تا پایان دولت شرفای مکه (1344ق)''': احمد سباعی، مترجم رسول جعفریان، تهران، مشعر، 1385ش.
-* '''الحج و العمرة فی الکتاب و السنه''': ری شهری، قم، دار الحدیث، ۱۳۷۶ش
 *'''درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج'''، کمیته اسرار و معارف معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تهران، مشعر، 1389ش.
 * '''الکافی''': الکلینی (م.۳۲۹ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵ش.
+* '''الحج و العمرة فی الکتاب و السنه''': ری شهری، قم، دار الحدیث، ۱۳۷۶ش.
+* '''فرهنگ اصطلاحات حج و عمره: راهنمای زائران سرزمین وحی''': مسعود فکری، احمد علائی، تهران، مشعر، 1393ش.
+* '''شفاء الغرام باخبار البلد الحرام''': محمد بن احمد، محقق عمر عبد السلام تدمری ، بیروت لبنان ، دار الکتاب العربی ، 1364 ش / 1405 ق .
 * '''جرعه‌ای از صهبای حج'''، عبدالله جوادی آملی، تهران، مشعر، ۳۸۶ش.
-* '''المحجّة البیضاء فی تهذیب الاحیاء'''، مولی محسن فیض کاشانی، بیروت ، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات،  ۱۴۰۳ق .
-* '''مصباح الشریعة ومفتاح الحقیقه'''، منسوب به امام ششم حضرت صادق علیه السلام ، تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفهٔ ایران، ۱۳۶۰.
 * '''مستدرک الوسائل'''، محدث نوری، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۰۸ق.
 * '''سنن الترمذی''' ، ترمذی، محمد بن عیسی، تحقیق: احمد محمد شاکر، القاهره: دار الحدیث ، 1419 ق .
-* '''بحار الانوار''' : المجلسی (م.۱۱۱۰ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
 * '''پرتوی از اسرار حج''' : عباسعلی زارعی سبزواری، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم دفتر انتشارات اسلامی ، 1390 ش .
 * '''حج و عمره در قرآن و حدیث'''، محمد محمدی ری‌شهری، ترجمه جواد محدثی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۸۶ش.
-* '''الوافی''' : محمد بن شاه مرتضی فیض کاشانی، اصفهان ، مکتبة الإمام أميرالمؤمنين علي (عليه السلام) العامة، 1365ش / 1406 ق .
-* '''من لا یحضره الفقیه'''، ابن بابویه، محمد بن علی، 1413ق، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، بیروت، دار الاضواء، چاپ دوم.
-* '''دعائم الاسلام''': النعمان المغربی (م. 363ق.)، به کوشش فیضی، قاهره، دار المعارف، 1383ق؛
-*'''السنن الکبری''': البیهقی (م.۴۵۸ق.)، بیروت، دار الفکر .
 * '''علل الشرائع'''، ابن بابویه، محمد بن علی، النجف، المکتبه الحیدریه ، 1385ق/ 1966م .
 * '''تهذیب الأحکام'''، طوسی محمد بن حسن، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران، دارکتب الاسلامیة، 1407ق.
 * '''کشف الاسرار''': میبدی (م. 520ق.)، به کوشش حکمت، تهران، امیرکبیر، 1361ش.
 * '''در بارگاه نور''': حسین انصاریان، تهران، مشعر، 1382 ش .
-{{پایان}}{{حج و عمره}}
+* '''الحج و العمرة فی الکتاب و السنه''': ری شهری، قم، دار الحدیث، ۱۳۷۶ش.{{پایان}}{{حج و عمره}}
 [[رده:اسرار حج]]

ن ب و حج و عمره
اقسام حج	حج تمتع • حج اِفراد • حج قِران
اقسام عمره	عمره مفرده • عمره تمتع
اعمال عمره مفرده	حضور در میقات • احرام • تلبیه • طواف • نماز طواف • سعی • حلق یا تقصیر • طواف نساء • نماز طواف نساء
اعمال عمره تمتع	حضور در میقات • احرام • تلبیه • طواف • نماز طواف • سعی • تقصیر
اعمال حج تمتع	احرام • تلبیه • وقوف در عرفات • وقوف در مشعر • رمی جمره عقبه • قربانی • حلق • بیتوته در منا • رمی جمرات سه‌گانه • طواف • نماز طواف • سعی • حلق یا تقصیر • طواف نساء • نماز طواف نساء
میقات‌ها	مسجد شجره • جُحْفَه • وادی عَقیق یا ذاتُ عِرْق • یَلَمْلَم • قَرْنُ الْمَنازِل • وادی عقیق • ادنی‌الحل• شهر مکه • جِعرانه • تنعیم • حدیبیه • فخ • محاذات
مکان‌های حج و مکه	مسجدالحرام • کعبه • حجر الاسود • حجر اسماعیل • مقام ابراهیم(ع) • صفا و مروه • مسعی • زمزم • عرفات • مَشعَرالحرام • منا • حرم مکی • جبل الرحمه • جمرات
مفاهیم فقهی مرتبط	ارکان حج • ارکان عمره • تبدل حج و عمره • تعطیل حج • حج قضا • اطعام در حج • استطاعت • ترک حج • حج کودکان • حج محجوران • احصار و صد • ترتیب • حج تسکع • حج پیاده • حج بذلی • حج ناتمام • اطعام در حج • اشتراط تحلل • تسویف حج
سایر مفاهیم	آیات حج در قرآن • ادبیات حج • اقتصاد حج • اسکان در حج • بهداشت حج • تغذیه در حج • حج ابراهیمی • حج اکبر • حج انبیا • حاجی • روز عرفه • عید قربان • هروله • حج مقبول
اسرار حج	اسرار احرام • اسرار طواف • اسرار نماز طواف • اسرار محرمات احرام • اسرار مکروهات احرام • اسرار مستحبات احرام • اسرار اقسام حج • اسرار مقدمات حج • سر منع از ترک حج • اسرار تلبیه • اسرار مکه • اسرار مسجدالحرام • اسرار وقوف در عرفات • اسرار وقوف در مشعر • اسرار رمی جمرات • اسرار قربانی • اسرار حلق و تقصیر • اسرار سعی
مستحبات و آداب حج	آداب الحرمین • مستحبات احرام