دکه الاغوات
دکه الاغوات، سکویی است در مسجدالنبی و در شمال حجره شریفه که محل استقرار و عبادات اغوات بوده است.
مکان
این سکو در شمال حجره شریفه بین باب جبرئیل و بابالنساء قرار گرفته است. ارتفاع آن حدود ۴۰ سانتیمتر از کف مسجد است، طولش ۱۲ متر و عرض آن ۸ متر. سه طرف دکه به جز ضلع جنوبی، با نردههای کوتاه احاطه شده است. [۱]
اغوات و وظایف
اَغوات، آغوات و آغاوات جمع كلمه آغا و اَغا است كه به خادم خواجه حرمين میگفتهاند. كلمه آغا از ريشه مغولی به معنای بانو، خانم و شاهزاده خانم[۲] وآقا در زبان كهن مغولی به معنای برادر و خواهر بزرگ، فرمانده، نجيب، قدرتمند، عمو، جد، پدرزن و بزرگسالتر است.[۳] در زبان فارسی، آغا به معنای خاتون، بیبی، و بانوی حرم و كلمهای احترامآميز برای خادمان خواجه بوده است.[۴] اين دو كلمه از زبان تركي وارد زبان عربی شدند و عرب زبانان هر دو را به معناي «مرد بزرگوار» بهكار بردند.[۵]
واژه آغا در اواخر دوران مماليك چَرْكَسي (حك: ۷۸۴ـ۹۲۲ق.) و نيز پس از قدرت گرفتن تركان عثمانی، براي اشاره به شخص خواجه به كار ميرفت. اما در حجاز خادمان خواجه حرمين شريفين را اغوات گفتند كه پيشتر به طواشيه به معنای اخته[۶] مشهور بودند.
رواج بکارگیری اغوات در مسجد النبی (ص) از دوره ایوبیان آغاز شد.[۷] از نخستين وظايف اغوات مسجدالنبی دربانی، نگهبانی و تأمين روشنايی حرم و انجام امور انتظامی و مذهبی مانند بازديد حرم پس از نماز عشا و بيرون راندن زائران و پيشگيري از توقف و شبنشيني در مسجد، و نيز فراشی و اذان گفتن بود.[۸] در دوره ملک فهد (حك: ۱۹۸۲ـ۲۰۰۵م.) مفتي عربستان، بن باز، در فتوایی، جذب اغوات را بدعت شمرد و ملك فهد نيز اين كار را ممنوع دانست. پس از آن فتوا، رفته رفته از شمار اغوات كاسته شد و بر اساس آمار، در سال ۱۴۳۲ق. نُه آغا در مدينه و هفت آغا در مكه به خدمت مشغول بودند.[۹]
علت نامگذاری
اغوات در اين دكه به قرائت قرآن، ادعيه و نمازهای مستحب مشغول میشدند. شايد به همين سبب اين مكان را دكه الاغوات ناميدند.[۱۰] از ورود افراد ديگر به درون دكه جلوگیری میشد و تنها اغوات اجازه حضور و استراحت در آن را داشتند.[۱۱]
تفاوت دکه الاغوات و صفه
اهل صفه، گروهی از مهاجرین بودند که به سبب از دست دادن، یا رها کردن خانه و دارایی و جایگاه خود، با پذیرش فقر و تنگدستی[۱۲] در قسمت شمال مسجدالنبی[۱۳] در محلی مسقف و بزرگ و خارج از مسجد به نام «صفه» زندگی میکردند.[۱۴]
با گسترش مسجد در عصر ولید بن عبدالملک (دوره اموی)، موقعیت صفه تغییر کرد.[۱۵] برخی منابع اين دكه را با دكه اصحاب صفه يكسان میدانند[۱۶] و بعضی نيز آن را باقيماندهای از دكه اصحاب صفه میشمرند[۱۷]؛ بدین شرح که زمینی که به اهل صفه اختصاص داده شده بود، مساحتی 96 متری و مسقف بود که در منتهاالیه شرقی مسجد و به عبارتی در انتهای مسجد، کنار دیواره شمالی آن قرار داشت. از این رو مکان صفه اصلی در غرب دکه اغوات فعلی قرار میگرفته است و محل دکه اغوات که بعد از توسعه ولیدبن عبدالملک وارد مسجد شد، تا پیش از آن خارج از مسجد و محل حجرات برخی از زنان رسول خدا بوده است. [۱۸]
موقعیت کنونی
امروزه که سنت اغوات به پایان رسیده است، دکه همچنان پابرجاست و زائران میتوانند آن را مشاهده کنند، اما کاربرد اصلی آن به عنوان سکوی خادمان، دیگر فعال نیست.
پانویس
- ↑ معالم المدینه المنوره، ج1، ص 233
- ↑ آينده (ماهنامه)، س۱۶، ص۳۹۴-۳۹۶
- ↑ آينده (ماهنامه)، سال۱۶، ص۳۹۴-۳۹۹
- ↑ لغتنامه، ج۱, ص۱۱۳، «آغا».
- ↑ حفة المحبين، ص۵۳؛ التاريخ القويم، ج۴، ص۲۶
- ↑ المعجم الوسيط، ج۲، ص۵۷۰؛ تاج العروس، ج۱۷، ص۲۴۸، «خصو».
- ↑ موسوعة مرآة الحرمين، ج۳، ص۴۳؛ المسجد النبوي، ص۳۷۷.
- ↑ التحفة اللطيفه، ج۱، ص۶۳.
- ↑ صفحات من تاريخ مكة المكرمه، ج۲، ص۳۳۱؛ نك: سفرنامه حجاز، دريابادي، ص۱۹۵؛ روزنامه عكاظ، الجمعه ۱۳/۰۴/۱۴۳۲ق. ، ۱۸مارس۲۰۱۱م. العدد : ۳۵۶۱.
- ↑ موسوعة مرآة الحرمين، ج۳، ص۴۲.
- ↑ روزنامه عكاظ، جمعه۱۳/۴/۱۴۳۲ق.، عدد ۳۵۶۱.
- ↑ انوارالتنزیل، ج1، ص267، اللمع، ص 132-133
- ↑ مجموعه الرسائل و المسائل، ج1، ص 34
- ↑ الطبقات الکبیر، ج1، ص 48
- ↑ آثار اسلامی مکه و مدینه، ص 243
- ↑ معالم المدینه المنوره، ج1، ص 233
- ↑ تعمیر و توسعه مسجد شریف نبوی، ص57
- ↑ آثار اسلامی مکه و مدینه، ص 234