مناسک مکیه
نویسنده
ملا مهدی نراقی (۱۱۲۸–۱۲۰۹ق) فقیه، فیلسوف، ریاضیدان و اخلاقدان شیعه بود که در نراقِ کاشان زاده شد. او پس از تحصیل در کاشان، در حوزه علمیه اصفهان به مراتب عالی علمی دست یافت و در علوم عقلی و نقلی، بهویژه فلسفه، ریاضیات و نجوم، تبحر داشت. نراقی بیش از سی اثر علمی در حوزههای گوناگون تألیف کرد که نشاندهنده جامعیت علمی اوست. وی در ۸۱ سالگی در کاشان درگذشت.
حج از نگاه نراقی
نراقی در رساله مناسک حج، با دقت فقهی و عملی به بیان احکام و جزئیات حج میپردازد. او در بحث احرام، علاوه بر احکام مواقیت پنجگانه، حدود دقیق مکانها را برای رفع ابهام حجاج مشخص میکند. در باب طواف، نشانههای حدّ حرم و محل آغاز طواف را توضیح داده و به دشواریهای تاریخی تشخیص حجرالأسود اشاره میکند که امروزه با نشانههای موجود برطرف شده است. نماز طواف را از ارکان حج میداند و حتی در حالت تقیه، کیفیت خاص آن را بیان میکند.
نراقی بر لزوم تأمین هزینه حج از مال حلال تأکید دارد، اما حج با مال حرام را از نظر فقهی صحیح میداند، هرچند موجب مسئولیت حقوقی است. تجارت در سفر حج را نیز منافاتی با عبادت حج نمیداند. او صحت قرائت نماز، بهویژه نماز طواف، را شرط صحت حج میشمارد و ترک یا غلطخوانی آن را موجب بطلان نماز و حتی حج میداند. همچنین وکالت در انجام اعمال واجب حج را جایز نمیداند.
در مسائل فرعی، روزه در سفر حج را بهطور کلی غیرواجب میداند، مگر در موارد استثنایی مانند بدل هدی یا نذر معین، و روزه عرفه را مکروه میشمارد. درباره اذان نیز سقوط آن را در برخی مواضع خاص حج بیان میکند. در نهایت، احکام خمس هزینه حج را با تفصیل توضیح داده و ملاک را سال استطاعت و منبع هزینه سفر قرار میدهد.
حج و اخلاق
ملا مهدی نراقی حج را فرصتی برای تزکیه نفس و تکامل اخلاقی میداند. او تأکید میکند حجاج باید نیت خالص برای خدا داشته باشند، توبه کنند، دل از مشغولیات دنیا خالی کنند، توشه از مال حلال باشد، اخلاق نیکو پیشه کنند و از خودنمایی دوری کنند. بهطور کلی، حج برای نراقی سفری اخلاقی و روحانی است.
حج و عرفان
از نظر نراقی، حج موجب شناخت خدا و انس با او، ارتقای صفای نفس و دوری از کبر و غرور، و جلا و رشد روحانی انسان است و عرفان حاجی را بالا میبرد.
آثار تربیتی و عرفانی حج از دیدگاه نراقی
ملا مهدی نراقی حج را ورود به عالم آخرت و تمرین بندگی الهی میداند و برخی مهمترین آثار تربیتی آن را چنین برمیشمارد:
تمرین سفر از دنیا به آخرت: ترک وطن و خانواده یادآور تنهایی قبر و عبور از سختیهای برزخ و قیامت است.
یاد مرگ و قیامت: پوشیدن لباس احرام یاد کفن و بلند شدن صدای تلبیه یادآور نفخ صور و قیامت است.
ورود به حرم امن الهی: خانه خدا محل امن و فرصت خودسازی و دوری از گناه است؛ ورود به آن نماد ورود به بهشت و نزدیکی به خداست.
طواف و پیوند با خدا: طواف کعبه و بوسیدن خانه خدا نماد طواف دل، بندگی و طلب قرب است و با عشق و شوق به خدا انجام میشود.
سعی و رمی جمرات: اعمالی مانند سعی میان صفا و مروه و رمی جمرات نماد اجابت امر الهی و غلبه بر شیطان و نفس اماره است.
اثبات اثر حج: نراقی معتقد است علامت قبول حج، بهبود اخلاق و حال انسان پس از حج است؛ حج انسان را از اعمال قبیحه پاک میکند و روح او را جلا میدهد.
به طور خلاصه، حج از دیدگاه نراقی سفری نمادین، تربیتی و عرفانی است که انسان را به یاد مرگ، قیامت، بندگی و انس با خدا میاندازد و روح و اخلاق او را تعالی میبخشد.
میقات و احرام از نظر نراقی، نمادی از ترک دنیا و آمادهسازی برای بندگی و قیامت است.
حاجی در منا و حرم، نفس خود را تزکیه و برای قیامت آماده میکند.
نراقی مناسک مشعر و منا را فرصتی برای تزکیه نفس و دوری از هوسها و عیوب میداند و زیارت حرم نبوی و بقاع متبرکه را اعمالی بزرگ عبادی و وسیله تقرب به خدا و پاک شدن از گناهان میشمرد.
زائر مدینه باید با خشوع و تواضع، پیامبر را حاضر دل گیرد و به خدا متصل شود.