بدرالدین لؤلؤ

بدرالدین لؤلؤ، از حاکمان شیعی آل زنگی یا اتابکان موصل است که مشاهد منسوب به فرزندان ائمه را در موصل و شمال عراق بنا نهاد.

حکومت بدرالدین لؤلؤ در ادامه حکومت آل زنگی یا اتابکان دسته بندی شده است. او در شمال عراق و موصل، مشاهدی منتسب به فذزندان ائمه را بنا نهاده است. شاخص ترین این مشاهد، مزار یحیی بن قاسم بن حسن(ع)، عون الدین بن حسن(ع) و مزار زینب بنت علی(ع) هستند که در سال‌های اخیر این مزارها به دست داعش تخریب شده‌اند.

بدرالدین لؤلؤ همچنین به مشاهد علوی و حسینی نیز توجه ویژه‌ای داشت و هرسال قندیل‌های طلا و شمعدان‌های طلا و نقره‌کوب به حرم امام علی(ع)، می‌فرستاد و نیز در برخی نسخ خطی گزارشی از سنگفرش کردن حرم امام حسین(ع) به دستور بدرالدین لؤلؤ موجود است.

بدرالدین لؤلؤ حاکمی دوستدار علم بود و مدارسی دینی را نیز بنا نهاد، که مدرسه بدریه از مهمترین مدارس دینی در موصل به‌شمار می‌رفت. همچنین نویسندگان و مورخانی، به دلیل توجه بدرالدین لؤلؤ به مشاهد شیعی کتب خود را به نام وی نگاشته‌اند. همچنین بدرالدین لؤلؤ نویسندگان و مورخانی را برای نگاشتن صفات اهل بیت و نیز مصایب شهادت امام حسین(ع) مکلف کرده بود.

بنا به نظر منابع مشاهد منسوب به اهل بیت که توسط بدرالدین لؤلؤ ساخته شده، محل تردید است چراکه اساسا یا اشخاصی تحت این عنوان وجود ندارد یا از نظر تاریخی امکان دفنشان در موصل وجود ندارد. برخی مورخان براین باورند که این مشاهد در محل بناهای قدیمی منتسب به اهل سنت و با نام فزرندان ائمه ساخته می‌شد تا این بناهای یابود و مظاهر شیعی در مقابله با گسترش فرقه عدویه قرار گیرد.

زندگی‌نامه

بدرالدین ابوالفضایل لؤلؤ اتابکی نوری، مشهور به«الملک‌الرحیم»، غلامی اصالتا ارمنی و متعلق به مردی خیاط بود؛ اما بعدا به غلامی نورالدین ارسلان شاه بن عزالدین مسعود(حکومت:589-607ق) از ملوک آل زنگی موصل درآمد. او در دستگاه آل زنگی ارتقای مرتبه یافت تا جایی که در زمان حیات پادشاه مذکور، اختیار امور را در دست داشت و تصمیم گیرنده نهایی بود.

بدرالدین لؤلؤ پس از درگذشت ارسلان شاه، در دوره حکومت فرزندش ملک قاهر عزالدین مسعود(607-615ق) نیز اداره امور را در اختیار داشت. پس از درگذشت این پادشاه نیز دو فرزند وی را یکی پس از دیگری به پادشاهی گماشت، اما سرانجام از سال 630 قمری خود را پادشاه مطلق اعلام کرد.

بیشتر مورخان سال درگذشت بدرالدین لؤلؤ را 657قمری تعیین کرده‌اند اما برخی از منابع نیز 565قمری گفته‌اند. درباره محل دفن وی نیز منابع اختلاف نظر دارند، برخی محل دفن را ابتدا در موصل و سپس در مدرسه بدریه ذکره کرده و عده ای نیز محل دفن را ابتدا در موصل و سپس دفن در حرم امام علی(ع) دانسته‌اند.

برخی منابع بدالدین لؤلؤ را شخصیتی دوستدار علم و علاقمند به تقرب جستن به علما توصیف کرده‌اند. ساختن مدارس دینی نیز از جلوه‌های این علاقه به‌شمار می‌رود. مدرسه بدریه از مهمترین مدارس دینی ساخته شده به‌دست بدرالدین لؤلؤ در موصل است که دارای جایگاه علمی و آموزشی بالایی بوده‌است. منابع نام علمایی چون عمادالدین ابن باطیش(د.640ق)، فقیه شافعی را در زمره علمای مشغول در این مدسه ذکر کرده‌اند.

توجه به مشاهد امام علی و امام حسین

بدرالدین لؤلؤ از جمله حاکمانی است که به مشاهد مقدس ائمه(ع) به‌ویژه دو آستان علوی و حسینی توجه داشته است. مورخان گزارش داده‌اند که بدرالدین لؤلؤ تا پایان عمر خود، هر سال یک قندیل طلا به ارزش هزار دینار و یک شمعدان طلا و نقره کوب به حرم امام علی(ع) ارسال می‌کرد؛ به‌گونه‌ای که پس از مرگ او شمار قندیل‌ها و شمعدان‌هایی که نام وی بر آن‌ها بود به چهل می‌رسید. بدرالدین لؤلؤ از محدث حنبلی، عزالدین عبدالرزاق بن رزق‌الله رسعنی موصلی(مقتول در 660ق) خواسته‌بود که احادیث صحیح در فضیلت امام علی(ع) را استخراج کند و این احادیث را بر شمعدان‌های ارسالی به حرم آن حضرت بنویسند که موضوع یکی از این احادیث وصف شمایل و صفات ظاهری امام(ع) بود.

درباره اقدامات وی در حرم امام حسین و سایر مشاهد ائمه گزارشی در منابع تاریخی ذکر نشده اما در پایان نسخه‌ای خطی از «امالی» شیخ طوسی، که به شماره 9439 در کتابخانه ملی ایران نگهداری می‌شود یادداشتی افزوده شده که در آن به سنگفرش کردن حرم امام حسین(ع) در سال 646 یا 647ق به دستور بدرالدین لؤلؤ اشاره شده است.

ساخت مشاهد منسوب به فرزندان ائمه

بدرالدین لؤلؤ از حاکمان شیعی قرن هفتم، اهتمام ویژه‌ای در ساخت آثار معماری و یادمان‌های شیعی داشته است. از میان این آثار، سه اثر شاخص، شامل مزار یحیی بن قاسم و عون‌الدین بن حسن(ع) در موصل و مزار زینب بنت علی(ع) در سنجار را می‌توان نام برد.

نکته قابل توجه درباره این مشاهد آن است که بیشتر آ‌ن‌ها به امامزادگانی منسوب‌اند که این انتساب‌ها از نظر شواهد و مستندات تاریخی قابل پذیرش نیست. حتی برخی از شخصیت‌هایی که این مشاهد به ‌آن‌ها منسوب شده‌اند، همچون یحیی بن قاسم بن حسن(ع) و عون‌الدین بن حسن(ع) وجود خارجی ندارند. برخی دیگر از این امامزادگان نیز همچون محسن بن علی(ع) و زینب بنت علی(ع) در سنجار، از نظر تاریخی امکان اثبات دفن آن‌ها در این مزارها وجود ندارد.

برخی منابع بر این باورند که بیشتر این مشاهد در محل بناهای قدیمی‌تری شکل گرفته‌اند و درواقع تغییر کاربری یافته از مدارس دینی و مقابر اهل سنت از دوره‌های قبلی بوده‌اند. به باوردیوه‌جی انگیزه بدرالدین لؤلؤ از ساخت و گسترش این مشاهد یا تغییر مدارس اهل سنت به مشاهد شیعی، مبارزه با نفوذ «طریقت عدویه» و جلوگیری از گسترش آن بوده است.

این مشاهد در سال‌های اخیر به‌دست داعش تخریب شده است. امروزه برخی از این بناها بازسازی شده اما برخی تغییر نام یافته‌اند، چنان‌که مزار زینب بنت علی(ع)، پس از بازسازی به زینب صغری دختر امام زین‌العابدین(ع)، منتسب شده است.

شاخصه معماری در این دوره

یادمان‌های شیعی دوره حکمرانی بدرالدین لؤلؤ معمولا از عناصر و ویژگی‌های معماری مشترکی برخوردار بوده است؛ عناصری همچون گنبدهای رُک چند ترک یا مخروطی شیاردار، صندوق‌های چوبی فاخر با تزیینات گیاهی و اسلیمی و کتیبه‌‌های متعدد به خط کوفی و نسخ روی قبور. همچنین قابل ملاحظه است که در کتیبه‌نگاری داخل این بناها و نیز روی صندوق‌های قبور، به‌طور گسترده آیات قرآنی و گاه شعارهای دینی شیعی، همچون صلوات بر چهارده معصوم، به‌کار رفته است.

کتابهایی که به نام بدرالدین لؤلؤ نوشته شده

بدرالدین، عزالدین عبدارزاق حنبلی (مقتول در 660ق) را مکلف به نگارش کتابی درباب مقتل امام حسین نمود و عزالدین عبدالرزاق، کتاب «مصرع الحسین» را به رشته نگارش درآورد و در این کتاب فقط اخبار صحیح شهادت امام حسین نقل شد.

کتابی دیگر که به نام بدرالدین و درباب فضایل اهل بیت نوشته شده، کتاب «النعیم المقیم لعتره النبأ العظیم»، اثر عمربن محمد بن عبدالواحد موصلی(678ق) است که در این کتاب به شرح مناقب و فضایل دوازده امام پرداخته است. موصلی در مقدمه کتاب نوشته است که پس از زیارت دو مشهد مقدس(علوی و حسین) و رؤیت آثار و خدمات بدرالدین لؤلؤ در آنجا به نگارش این کتاب تصمیم گرفته تا آن را به این پادشاه تقدیم کند.

همچنین ابن فضل الله عمری(749ق) گزارش داده است که علاءالدین علی بن مشرف ماردینی کتابی به نام بدرالدین لؤلؤ نوشته بود اما به نام این کتاب اشاره نکرده است. او همچنین از سفرنامه ای به نام «تفضیل الرحله» یادکرده است که مؤلف، آن را به نام بدرالدین لؤلؤ نگاشته و نام خود را در آن نبرده است.