ریا

ریا به معنای انجام دادن عمل برای غیر خدا است. ریا به شکل نشان دادن اعمال و صفات نیک با هدف جلب توجه و کسب منزلت نزد مردم، بدون انگیزه الهی بروز پیدا می‌کند و از موانع اخلاص به شمار می‌رود. در آموزه‌های اسلامی، ریا در عبادت نهی شده و در صورت دخالت در نیت عبادت، با قصد قربت و اخلاص ناسازگار و موجب بطلان عمل دانسته شده است.

در حج و عمره نیز بر پرهیز از ریا و خالص بودن نیت تأکید شده و در برخی منابع، ریا در انجام مناسک از عوامل بطلان حج شمرده شده است. ریا در زیارت و دیگر شعائر دینی نیز نکوهش شده و در ادبیات فارسی، به‌ویژه در اشعار مرتبط با حج، از آن به‌عنوان مانعی برای هدف عبادی حج یاد شده است.

معنا

ریا انجام عمل برای غیر خدا است. کلمه «ریا» از «رأی» به معنای نَظَر مشتق است. انسان ریاکار با نشان دادن کارهای نیک خود جلب نظر می‌کند تا نزد دیگران مقام و منزلت پیدا کند.ریا انجام عمل با انگیزه خودنمایی در برابر مردم و جلب توجه آنان است. ریا از موانع اخلاص و در مقابل آن تعریف شده است.

برخی منابع اخلاقی، ریا را «نشان دادن و وانمود کردن چیزی از اعمال حسنه یا خصال پسندیده یا عقاید حقه به مردم برای منزلت پیدا کردن در قلوب آنان و شهرت پیدا کردن در نزد آنان به خوبی، صحت، امانت و دیانت، بدون انگیزه صحیح الهی». تعریف کرده‌اند.

منع از ریا

ریا در اسلام از گناهان کبیره به حساب می آید و در عبادت حرام و موجب بطلان عمل می شود. قرآن کریم از ریا نهی کرده و آن را موجب بی‌اثر شدن عمل دانسته است. «سُمعه» نیز به معنای مطرح کردن عمل نزد دیگران و رساندن آن به گوش مردم با هدف جلب توجه آنان است. در عبادات، اگر ریا یا سمعه در هنگام انجام عمل و در نیت عبادت دخالت داشته باشد، با قصد قربت و اخلاص ناسازگار است. ریا در اعمال واجب عبادی، مساوی با شِرک عملی دانسته شده است.

ریا در حج

ریا در اعمال عبادی حج و عمره، موجب بطلان عمل است و اگر رضایت مردم یا هدف غیرالهی دیگری در نیت عبادت، با قصد الهی آمیخته شود، عمل صحیح نخواهد بود. حضرت محمد(ص)، در حجة الوداع از زمانی که تهی‌دستان برای ریا و کسب شهرت به مکه بروند ابراز نگرانی کرده است. اگر حج یا یکی از مناسک را به نیت خالص به جا نیاورد و به ریا و غیر آن باطل کند، و امکان اعاده آن در همان سال نباشد، باید سال دیگر عمره و حج را اعاده کند.

ریا در زیارت

ریا کاری در مراسمات و شعائر دینی از جمله زیارت معصومان(ع) را یکی از انحرافات قابل بروز در این آیین دانسته‌اند و از آن منع شده است.

در ادبیات فارسی

بخشی از شعرهای فارسی، تعالیمی در مسائل مربوط به اخلاق، اسرار و معارف حج طرح کرده‌اند. در این دسته از شعرها، لزوم خودسازی و توجه عارفانه به حج رایج است؛ ریا به شدت مورد انتقاد قرار گرفته و فراتر رفتن از ظاهر مناسک حج و توجه به هدف آن که نزدیکی به خدا و دوری از گناهان است، طرح شده

جستارهای وابسته

• آداب حج
• اسرار حج
• زیارت‌نامه‌های مدینه
• زیارت

منابع

• مکه و مدینه در آینه آیات قرآن/مباحث اخلاقی در آیات حج مهدی رستم نژاد.
• مناسک حج، پژوهشکده حج و زیارت، نشر مشعر، زمستان 1379ش.
• آئین اربعین، پیام‌ها و دستاوردها، محمدعبدالرضاهادی الساعدی، برگرداننده سید ابوالقاسم غضنفری، حسن باجلان، تهران، مشعر، 1401ش.
• دیوان محتشم کاشانی، تصحیح و مقدمه اکبر بهداروند، تهران، انتشارات نگاه، ۱۳۸۷ش.
• کلیات دیوان جامی، مقدمه فرشید اقبال. تهران، اقبال، ۱۳۸۸ش.
• دیوان ناصر خسرو، ناسر خسرو (م۴۸۱ق)، تحقیق ابن الحسین عسگر اردوبادی، تبریز، ۱۲۸۰ق.
• تفسیر نور الثقلین، العروسی الحویزی (م.۱۱۱۲ق.)، به كوشش رسولی محلاتی، اسماعیلیان، ۱۳۷۳ش.
• معجم مقاییس اللغه، احمد بن فارس (م.‌۳۹۵‌ق.)، به‌کوشش عبدالسلام، قم، دفتر تبلیغات، ۱۴۰۴‌ق.
• شرح چهل حدیث (اربعین حدیث)، روح الله خمینی، تهران، موسسه تنظیم و نشر اثار امام خمینی، 1392ش.
• التنقیح فی شرح العروة الوثقی، ابوالقاسم خوئی، محمد کاظم بن عبدالعظیم یزدی، قم، لطفی، 1407ق.
• العروة الوثقی، سید محمدکاظم طباطبایی یزدی، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ اول، ١٤١٧ق.
• جواهر الکلام، محمدحسن نجفی، با تحقیق عباس قوچانی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۳۶۲ش.
• مناسک حج، پژوهشکده حج و زیارت، نشر مشعر، زمستان 1379ش.