مزار زینب بنت علی(ع) و سکینه بنت حسین(ع) (دمشق)
مکان
قبرستان باب الصغیر دمشق[۱]
اهمیت
از مهمترین زیارتگاههای قبرستان بابالصغیر دمشق به شمار میآید و مورد توجه زائران شیعه از کشورهای مختلف است.[۱]
مدفونان
مزار زینب بنت علی(ع)
مزار سکینه بنت حسین(ع)
بنا
گنبدها و صحن
بنای این زیارتگاه،که با سنگهای دو رنگ ساخته شده، دارای دو مقبره متصل به یکدیگر است که هر یک دارای گنبد سبزرنگی است. مقبره جنوبی، زیارتگاه منتسب به زینب یا امکلثوم است و مقبره شمالی، مزار منتسب به سکینه است. در شرق بنا، صحن کوچکی وجود دارد که با دیوار، از فضای قبرستان باب الصغیر جدا شده است. این صحن دارای یک ورودی به شکل طاق سنگی است.[۲]
ورودی اصلی بنا، در ضلع شرقی زیارتگاه قرار دارد و دارای طاق است. بر سردر بنا، لوح سنگی حاوی نام زیارتگاه و تاریخ بازسازی آن در سال ۱۳۳۰ق. وجود دارد.[یادداشت ۱]
ضریح
داخل هر مقبره، یک ضریح نقرهای طلاکوب، به شیوه ضریحهای معمول امامزادگان ایران وجود دارد که در اصفهان ساخته شده است. البته این دو ضریح، جنبه نمادین دارند؛ زیرا قبرهای اصلی در زیرزمین بنا قرار دارند.
سرداب
برای رفتن به زیرزمین که قبرهای اصلی در آن قرار دارند، باید از چند پله پایین رفت. زیرزمین بنا، دارای دو اتاق بسیار کوچک است که میان آن دو یک راهرو وجود دارد. میان هر اتاق، قبری برجسته وجود دارد که روی آن، صندوقچه چوبی نصب شده است و بدین ترتیب فضای کمعرضی برای حرکت، اطراف قبر باقی مانده است.[۲]
صندوقچه
روی هر کدام از قبرهای زینب و سکینه در سرداب، یک صندوقچه قرار دارد. صندوقچه قبر زینب یا امکلثوم، نسبتاً جدید و دارای تزیینات هندسی سادهای است.[۲]
صندوقچه قبر منسوب به سکینه، بسیار قدیمی و نفیس است و دارای کتیبههایی به خط کوفی تزیینی است.[۳] عبدالقادر ریحاوی، باستانشناس سوری، با توجه به شیوه خط کتیبهها و تزیینات آن، پیشینه آن را از دوره سلجوقی، یعنی نیمه نخست سده ششم قمری دانسته است.[۴] طول صندوقچه ۳ متر، عرض آن ۱/۵ متر و ارتفاع آن یک متر است.
این صندوقچه دارای سه کتیبه نواری در گرداگرد آن است. دو کتیبه بالایی و میانی حاوی آیات قرآن، و کتیبه پایینی حاوی نام و نسب صاحب قبر است. متن کامل کتیبهها چنین است:[۵]
- متن کتیبه بالایی: ﴿اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ لاٰ تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لاٰ نَوْمٌ لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّٰ بِإِذْنِهِ یَعْلَمُ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ وَ لاٰ یُحِیطُونَ بِشَیْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلاّٰ بِمٰا شٰاءَ وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ لاٰ یَؤُدُهُ حِفْظُهُمٰا وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ
﴾[۶] هذا عمل محمد بن احمد بن عبد الله رحمه الله ﴿یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ شٰاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً وَ دٰاعِیاً إِلَی اللّٰهِ بِإِذْنِهِ وَ سِرٰاجاً مُنِیراً ﴾[۷]
- متن کتیبه میانی: ﴿إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً
﴾[۸] ﴿مٰا کٰانَ مُحَمَّدٌ أَبٰا أَحَدٍ مِنْ رِجٰالِکُمْ وَ لٰکِنْ رَسُولَ اللّٰهِ وَ خٰاتَمَ النَّبِیِّینَ وَ کٰانَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً ﴾[۹]
- متن کتیبه پایینی: بسم الله الرحمن الرحیم هذا قبر سکینة بنت الحسین بن علی بن ابی طالب صلوات الله علیهم اجمعین وعلی آلهم الطاهرین.
خانقاه طریقه قلندریه
در سمت جنوب شرقی زیارتگاه، مقبره دیگری وجود دارد که تنها بخش باقیمانده از خانقاه طریقه قلندریه است. این خانقاه که در محل اقامت شیخ جمالالدین ساوجی، مؤسس این طریقه ساخته شده،[۱۰] امروزه از بین رفته و تنها، مقبره آن که محل دفن تعدادی از مشاهیر دمشق بوده، باقی مانده است.[۱۱]
مقبره مورد نظر، اتاق مربعی است که با قالبهای سنگی ساخته شده، و دارای گنبدی با گردن هشت ضلعی است. ورودی آن در ضلع شمالی آن، یعنی در حیاط کوچک شرق زیارتگاه قرار دارد. بالای ورودی، کتیبهای تاریخی وجود دارد که متن آن چنین است: «السلطان الملک الظاهر بیبرص[۱۲] الصالحی». دو طرف ورودی، در ارتفاع کمی از سطح زمین، دو سنگ مربع وجود دارد که حاوی نقش یک یوزپلنگ و در واقع رنک رسمی ملک الظاهر بیبرس است.[۱۳]
دیگر مزارها منسوب به سکینه بنت الحسین(ع)
افزونبر بابالصغیر، زیارتگاههای دیگری نیز در سایر نقاط، از جمله در شهر قاهره، پایتخت مصر، و در شهر «طَبَریه» فلسطین، به سکینه دختر امام حسین(ع) منسوب است. اما با توجه به وفات ایشان در مدینه، نمیتوان برای هیچیک از این زیارتگاهها، اعتبار و سند تاریخی قائل شد.[۱۴]
پانویس
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ آثار پیامبر(ص) و زیارتگاههای اهل بیت(ع) در سوریه؛ ص۲۵۲.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ آثار پیامبر(ص) و زیارتگاههای اهل بیت(ع) در سوریه؛ ص۲۵۶.
- ↑ آثار پیامبر(ص) و زیارتگاههای اهل بیت(ع) در سوریه؛ ص۲۵۶.
- ↑ العمارة العربیة الاسلامیة: خصائصها وآثارها فی سوریة، ص ١١۴.
- ↑ Inscriptions Arabes De Damas, Les St ف les Fun ق raires, I. Cimeti ف re DAl-B ع b Al-Sa گ r, Khaled
- ↑ سوره بقره، آیه ۲۵۵.
- ↑ سوره احزاب، آیه ۴۵ و ۴۶.
- ↑ سوره احزاب، آیه ۳۳.
- ↑ سوره احزاب، آیه ۴۰.
- ↑ تاریخ الاسلام ووفیات المشاهیر والأعلام، ج ۴۵، ص ۴٢٣.
- ↑ مشیدات دمشق ذوات الاضرحة وعناصرها الجمالیة، ص ۵٠۵.
- ↑ نام «بیبرص»، پادشاه مملوکی، در این کتیبه به اشتباه حجاری شده و صورت صحیح آن، «بیبرس» است.
- ↑ مشیدات دمشق ذوات الاضرحة وعناصرها الجمالیة، ص ۵٠٨.
- ↑ آثار پیامبر(ص) و زیارتگاههای اهل بیت(ع) در سوریه؛ ص۲۵۶ و ۲۵۵.
- ↑ روی این کتیبه چنین نوشته است: یا آل بیت رسول الله حبکم هذا مقام السیدة سکینة کریمة الامام الحسین شهید کربلا علیهما السلام ومقام السیدة زینب الملقبة بأم کلثوم کریمة الامام علی بن ابی طالب علیهما السلام تشیدت هذه المقامات المقدّسة بمساعی السید سلیم افندی ابن السید حسین افندی مرتضی قائممقام مراقد اهل البیت علیهم السلام سنة ۱۳۳۰.
منابع