شاه اسماعیل اول

تصویری منسوب به شاه اسماعیل اول
اطلاعات شخصی
نام	شاه اسماعیل اول
تولد	۸۹۲ق
مرگ	۹۳۰ق
فرزندان	شاه طهماسب
دین	اسلام
محل دفن	بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی
حکومت
سمت	بنیانگذار سلسله صفویه
سلسله	صفویه
آغاز حکومت	۹۰۷ق
پایان حکومت	۹۳۰ق
همزمان با	حکومت عثمانی
مرکز حکومت	تبریز
اقدامات مهم	اعلام شیعه به عنوان مذهب رسمی کشور

شاه اسماعیل اول، بنیانگذار سلسله صفوی، از سال ۹۰۷ تا ۹۳۰ق بر ایران حکومت کرد. وی پس از رسیدن به قدرت، شیعه را مذهب رسمی کشور اعلام نمود. شاه اسماعیل در سال ۹۱۴ق، پس از فتح بغداد به زیارت عتبات عالیات رفت. همچنین در این سفر او به اقدامات زیادی در راستای توسعه و مرمت و تزیین حرم‌های اهل‌بیت(ع) در عراق انجام داد.

سفرهای زیارتی شاه اسماعیل اول و اقدامات عمرانی وی در حرم‌های اهل‌بیت(ع) در عراق، نقش مهمی در نشر و گسترش رسم و فرهنگ زیارت در جامعه ایران داشت.

معرفی

شاه اسماعیل اول در سال ۸۹۲ق در اردبیل متولد شد. وی در تابستان سال ۹۰۷ق در سن ۱۵ سالگی در تبریز تاجگذاری کرد. شکل‌گیری و استمرار حکومت شاه اسماعیل به مدد حضور و قدرت‌نمایی نظامیان قزلباش تحقق یافت که با پیوند مذهبی طریقت صوفیانه صفویه در اردبیل، رابطه‌ای مرید- مرادی را با شیوخ و شاهان صفوی برقرار کردند.

شیوهٔ کشورداری شاه اسماعیل اول مانع تجزیه و تقسیم ایران آشوب‌زده میان دو امپراتوری نیرومند عثمانی و ازبک شد. شاه اسماعیل به فارسی و ترکی شعر می‌سرود و خطایی تخلص می‌کرد. وی در سن ۳۸ سالگی در سال ۹۳۰ق درگذشت و پیکرش در بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی به خاک سپرده شد.

ترویج تشیع

شاه اسماعیل اول، شیعه را مذهب رسمی کشور اعلام نمود و خود را در بین مردم چنین معرفی می‌کرد که از طرف امام زمان(عج) برای حکومت انتخاب شده است. شاه اسماعیل برای ترویج مذهب تشیع در کشوری که بیشتر مردم آن اهل تسنن بودند، گاه به خشونت‌هایی نیز دست می‌زد و این کار غالباً به دست قزلباشان و تَبرائیان انجام می‌گرفت. وی همچنین برای نشر تشیع، عالمان ایرانی و عالمان جبل عامل، کوفه و بحرین را به تدوین کتاب‌های فقه جعفری دعوت کرد.

از جمله کارهای شاه اسماعیل یکم برای بزرگداشت امامان شیعه، می‌توان اینها را برشمرد: ضرب سکه با نام ۱۲ امام، قرار دادن نام امامان معصوم به‌عنوان سجع مهرشاهی، مرمت و گسترش آرامگاه امامان در شهرهای عراق و مشهد، ساختن مقبره برای امامزاده‌ها در شهرهای ایران، و طرح آب‌رسانی از فرات به نجف.

شاه اسماعیل به ساخت بناهای یادبود و بازسازی بناهای مذهبی علاقه‌مند بود؛ مدرسهٔ هارونیه و بقعهٔ امامزاده هارون در اصفهان و بناهای یادبود در اوجان فارس، شیراز، خوی و تبریز از جمله آثاری است که از وی به یادگار مانده است.

سفرهای زیارتی شاه اسماعیل

شاه اسماعیل اول توجه زیادی به زیارت مقابر ائمه(ع) داشت. وی پس از پیروزی بر ازبک‌ها در سال در سال ۹۱۳ق، که بزرگ‌ترین پیروزی وی بود، برای زیارت مرقد امام رضا(ع) به مشهد رفت.

شاه اسماعیل اول پس از فتح بغداد در سال ۹۱۴ق، ابتدا به کربلا و زیارت مرقد امام حسین(ع) و شهدای کربلا رفت و علاقه و شیفتگی خود را به ائمه اطهار(ع) آشکارا ابراز نمود. وی یک شب در حرم مطهر امام حسین(ع) معتکف شد. شاه اسماعیل شخصاً در غبارروبی حرم شرکت کرد و پس از تقدیم هدایای گران‌قیمت و نذورات به مجاوران و خادمان و زوار به نجف رفت. پس از رسیدن به نزدیکی شهر نجف، شاه اسماعیل از اسب فرود آمد و با پای پیاده و سر برهنه به طرف حرم حضرت علی(ع) حرکت کرد و در زمان رسیدن به نجف، در حالی‌که علما و سادات به استقبال او می‌آمدند، پرچم حرم امام علی(ع) را از آنان تحویل گرفت. شاه اسماعیل پس از گرفتن پرچم، «یا علی» گویان از بین مردم عبور کرد و مستقیم داخل حرم شد و اجازه ورود به هیچ‌کس نداد و به مدت ۸ ساعت به تنهایی در داخل حرم بود. شاه اسماعیل پس از این زیارت طولانی و دادن هدایا به خادمان و مجاوران حرم، به شهر حلّه رفت و طی همین مدت، گروهی از بیابان‌گردان عرب، که زوّار شیعه را غارت می‌کردند، سرکوب کرد و پس از ضبط ثروت هنگفت آنان، به نجف بازگشت.

شاه اسماعیل پس از زیارت کربلا و نجف، به کاظمین رفت. او پس از زیارت و پس آنکه هدایا و نذورات زیادی به خادمان و مجاوران حرم کاظمین داد، به سمت سامرا رفت و پس از زیارت حرم امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) و مدتی تفرج و شکار در بغداد و اطراف دجله و فرات، به ایران بازگشت.

اهمیت و جایگاه این سفرها

سفرهای زیارتی شاه اسماعیل اول به عتبات عالیات و مشهد مقدس، که در جریان لشکرکشی‌های وی به جنوب عراق و خراسان صورت گرفته بود، در وهله اول موجب ایجاد ثبات، امنیت و آرامش در این مناطق، به‌ویژه برای شیعیان، شد. از سوی دیگر، اقدامات وی موجب شد که رسم زیارت، که تا آن زمان به دلیل تعصّب مذهبی مخالفان شیعه و ناامنی و جنگ‌های پی درپی در جنوب عراق بسیار کم‌رنگ شده بود، احیا گردد و خیل جمعیت زائران به عتبات سرازیر شود.

اقدامات عمرانی شاه اسماعیل در عتبات عالیات

با ورود شاه اسماعیل اول به عراق، اقدامات عمرانی و تلاش برای بازسازی و توسعه عتبات عالیات آغاز شد. شاه‌اسماعیل اول پس از زیارت عتبات (۹۱۴ق) همه آنها را با زیباترین و نفیس‌ترین فرش‌های ابریشمی ایرانی مفروش ساخت و پرده‌های زرین و قندیل‌های طلا و نقره جهت تزئین و روشنایی حرم‌های مطهر تقدیم کرد. این نخستین بار در طول تاریخ بود که عنصر طلا به منظور تزئین اعتاب مقدس ائمه اطهار به کار رفت و پس از آن بسیار رواج یافت.

شاه‌اسماعیل برای تزیین و مرمت عتبات، بسیاری از نجارها، مهندسان خاتم‌بند و هنرمندان را برای این کار در بغداد جمع کرد و دستور ساخت شش صندوق چوبی خاتم و منبت‌کاری نفیس را صادر کرد تا بر قبرهای امامان مدفون در عراق نصب شود. همچنین به دستور وی دور هر یک از عتبه نقاره‌خانه ساختند و در آن نقاره‌خانه‌ها هر روز صبح و عصر به برگزاری مراسم می‌پرداختند. همچنین شاه‌اسماعیل برای آسایش زوار و مردم نجف و همچنین برای این باور عامه که هر زمان آب فرات به نجف رسد، مهدی موعود ظهور خواهد کرد، آب رودخانه فرات را به چهارفرسخی نجف اشرف رساند.

بازسازی و توسعه این اماکن مذهبی در عهد شاه اسماعیل اول، آسایش و رفاه را برای ساکنان و زوّار این شهرهای مقدّس و وجهه مثبت مذهبی و تقویت مشروعیت و جایگاه حکومتی دولت نوپای صفوی را به دنبال داشت.

بازسازی حرم کاظمین

بزرگ‌ترین و اساسی‌ترین اقدامات عمرانی شاه‌اسماعیل مشمول آستان مقدس کاظمین شد؛ زیرا حرم کاظمین بر اثر طغیان رود دجله و غفلت‌های زمان گذشته و قرار داشتن در کانون منازعات فرقه‌ای ویران شده بود. از سوی دیگر شاهان صفوی به سبب اینکه خود را از نوادگان امام موسی کاظم(ع) معرفی می‌کردند، به این عتبه توجه خاصی داشتند. شاه‌اسماعیل در ۲۵ جمادی‌الثانی ۹۱۴ قمری آستانه کاظمین را زیارت کرد و دستور داد عمارت آستانه را از بنیاد خراب کنند و عده‌ای از مهندسان و معماران را از شهرهای اصفهان، قزوین و دیگر شهرهای ایران فراخوانند تا عمارت ازپیش‌طراحی‌شده را از نو بنا کنند. این تجدید عمارت ۲۱ سال به طول انجامید و در زمان شاه‌طهماسب اول در سال ۹۳۵ قمری پایان یافت. این بازسازی این موارد را شامل می‌شد: ساخت دو گنبد جداگانه، توسعه حرم، کاشی‌کاری دور دیوار داخلی روضه و دیوارهای بیرونی آن که آیاتی از قرآن بر آن حک بود، سنگفرش رواق‌ها با سنگ مرمر، ساخت مسجد بزرگی در شمال حرم که به مسجد صفوی مشهور شد و انتقال کاروانسرای داخل صحن به بیرون پشت صحن، تزئین حرم با فرش‌های نفیس و قندیل‌های طلا و نقره، ساخت دو گلدسته بسیار زیبا و برداشتن صندوق‌های قدیمی و نصب دو صندوق چوبی خاتم‌کاری به جای آنها.

منابع

• از شیخ صفی تا شاه صفی (تاریخ سلطانی)، حسینی استرابادی، حسن بن مرتضی، به‌کوشش احسان اشراقی، تهران، ۱۳۶۴ش.
• «اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات عالیات»، مریم کاظمی دلیگانی، تاریخ اسلام، شماره ۱، بهار ۱۳۸۶ش.
• ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه‌طهماسب، خواندمیر، امیرمحمود، تهران، ادبی، ۱۳۷۰ش.
• ایران در زمان شاه صفی و شاه عبّاس دوم، قزوینی اصفهانی، محمّدیوسف، تصحیح و تعلیقات توضیح و اضافات محمّدرضا نصیری، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۰ش.
• ایران در عصر صفوی، سیوری، راجر؛ ترجمهٔ احمد صبا، بی‌جا، کتاب تهران، ۱۳۶۳ ش، چاپ اوّل.
• «تأثیر اندیشه مهدویت بر تشکیل حکومت شیعی ملی صفوی (دوره شاه اسماعیل اول)»، شریفیان، لیلا؛ کلهر، محمد، حیدرنیا، محسن، انتظار موعود، شماره ۸۱، تابستان ۱۴۰۲ش.
• تاریخ روابط ایران و هند در دورهٔ صفویه و افشاریه، ریاض‌الاسلام، ترجمهٔ باقر آرام و عباسقلی غفاری‌فرد، تهران، ۱۳۷۳ش
• تاریخ حرم کاظمین، آل یاسین، شیخ محمدحسن، ترجمه غلامرضا اکبری، بی‌جا، کنگره جهانی حضرت رضا، ۱۳۷۱ش.
• تاریخ حبیب السیر، خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین، تصحیح و تعلیقات محمّد دبیرسیاقی، تهران، خیام، ۱۳۶۲ش.
• تاریخ فتوحات شاهی (تاریخ صفوی ازآغاز تا سال۹۲۰ق)، امینی هروی، امیر صدرالدین ابراهیم، تصحیح، تعلیق، توضیح و اضافات از دکتر محمّدرضا نصیری، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
• تکملة الاخبار، عبدی‌بیک شیرازی، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران، نی، ۱۳۶۹ش.
• جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.
• «جایگاه و امتیازات نظامیان قزلباش در حکومت شاه اسماعیل اول صفوی»، ثواقب، جهانبخش، آزادبخت، سروش؛ مروتی، فریده، مطالعات تاریخی جنگ، شماره ۲۳، بهار ۱۴۰۲ش.
• جهانگشای خاقان (تاریخ شاه اسماعیل)، چ تصویری، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان، اسلام‌آباد، ۱۳۶۴ش.
• حبیب السیر فی اخبار افراد بشر، خواندمیر، غیاث‌الدین همام، تهران، خیام، ۱۳۳۳ش.
• خلاصة التواریخ، منشی قمی، احمد بن حسین، تصحیح احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۹ش.
• روزگاران (روزگاران ایران)، زرین‌کوب، عبدالحسین، تهران، ۱۳۷۴–۱۳۷۵ش.
• سفرنامه‌های ونیزیان در ایران، ترجمهٔ منوچهر امیری، تهران، ۱۳۴۹ش.
• «شاهان صفوی و زیارت»، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.
• شاه اسماعیل اول، پارسادوست، منوچهر، تهران، بی‌نا، ۱۳۷۵ش.
• عالم‌آرای صفوی، به‌کوشش یدالله شکری، تهران، ۱۳۶۳ش.
• عالم آرای شاه اسماعیل، مقدّمه، تصحیح و تعلیق اصغر منتظر صاحب، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۴ش.
• گلشن مراد، مستوفی، ابوالحسن، به‌کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، ۱۳۶۹ش.
• مدینة الحسین او مختصر تاریخ کربلا، کلیددار، عبدالجواد، بغداد، النجاح، ۱۳۶۷ش.