امام سجاد(ع)

امام سجاد(ع) (۳۸ - ۹۵ق) معروف به زین‌العابدین، چهارمین امام شیعیان و فرزند امام حسین(ع) و پدر امام باقر(ع) است. وی به عبادت زیاد، زهد، انفاق‌کردن و صدقه‌دادن مشهور است. محل دفن امام سجاد(ع) در قبرستان بقیع است. بنابر بر قولی وی به دست وَلید بن عبدالمَلِک، ششمین حاکم اموی، مسموم شد و به شهادت رسید. فضیلت زیارت امام سجاد(ع) در ضمن زیارات ائمه بقیع ذکر شده است.

آرامگاه امام سجاد(ع) در کنار دیگر ائمه بقیع، پیش از تخریب در قبرستان بقیع
مشخصات فردی
نام کامل	امام سجاد(ع)
لقب	زین‌العابدین
نسب	بنی‌هاشم
زادروز	سال ۳۸ق
زادگاه	مدینه
همسر	ام عبدالله (دختر امام حسن(ع))
فرزندان	امام باقر(ع)
خویشان سرشناس	امام حسین(ع) (پدر) شهربانو (مادر)
تاریخ درگذشت	سال ۹۵ق
محل درگذشت	مدینه
آرامگاه	قبرستان بقیع
مشخصات دینی
دلیل شهرت	امام چهارم شیعیان

امام سجاد(ع) در موارد متعددی به سفر حج رفته و برخی تعداد آن را تا بیست سفر نوشته‌اند. بر اساس روایتی از امام سجاد(ع) کسی که اعمال حج را به جا آورد، بهشت بر او واجب می‌‏گردد و گناهانش بخشیده می‌‏شود. امام در روایتی، مشهور به حدیث شبلی، به اسرار حج و معانی باطنی اعمال حج پرداخته است.

مکان‌هایی در کشور عراق منسوب به امام سجاد(ع) است که عبارتند از: مقام امام سجاد(ع) در حله، مقام امام سجاد(ع) در نجف و مقام امام سجاد(ع) در کربلا.

معرفی و جایگاه

علی بن حسین مشهور به سجاد و زین‌العابدین؛ چهارمین پیشوای شیعیان است که بر اساس قول مشهور در سال 38 هجری در مدینه متولد شد. او سال‌های آخر خلافت جدش امام علی(ع) را درک کرد، 13 سال با عمویش امام حسن(ع) و 23 سال در کنار پدرش امام حسین(ع) بود.

امام سجاد در واقعه عاشورای سال 61 هجری در جریان قیام امام حسین(ع) در کربلا حضور داشت؛ اما به جهت بیماری از این معرکه جان سالم به در برد و پس از این واقعه 33 یا 34 سال زندگی کرد. گفته شده علی بن حسین(ع) در سال ۹۴ یا ۹۵ قمری به دستور وَلید بن عبدالمَلِک(حک: 86-96) مسموم شد و به شهادت رسید و در قبرستان بقیع، کنار قبر امام حسن(ع)، امام باقر(ع) و امام صادق(ع) مدفون شد.

همچنین در برخی روایات آمده که امام سجاد(ع) در اولین اربعین به کربلا رفت و سرهای شهدا را به بدنشان ملحق کرد.

دوران امامت

امام سجاد(ع) جزو دوازده امام معصوم شیعیان شمرده می‌شود. امامت وی با شهادت امام حسین(ع) در عاشورای سال ۶۱ قمری آغاز شد و تا زمان شهادتش (سال ۹۴ یا ۹۵ قمری) ادامه داشت.

روایات زیادی از سیره عبادی و عبادت‌های زیاد امام سجاد(ع) نقل شده و مجموعه دعاهای او در کتاب صحیفه سجادیه جمع آوری شده است. همچنین زیارت امین الله از امام سجاد(ع) نقل شده است. امام سجاد را فردی اهل سخاوت، و مهربان با مستمند و یتیمان و اهل انفاق و صدقه توصیف کرده‌اند.

دوران امامت امام سجاد(ع) معاصر با چند تن از خلفای اموی(حک:41-132) و زبیریان(حک:64-73) شامل یزید بن معاویه(64-61)، عَبدالله بن زُبَیر(73-64)، معاویه بن یزید(64)، مروان بن حکم(65)، عبدالملک مروان(65-86) و ولید بن عبدالملک(96-86) بود. حاکمیت جریان اموی و تسلط چند ساله زبیریان بر مکه و مدینه به عنوان مخالفان شیعه و اهل‌بیت(ع) یکی از بحرانی‌ترین و دشوارترین ادوار امامت را برای امام سجاد(ع) پدید آورده بود.

حج‌های امام سجاد(ع)

سیره عملی امام سجاد(ع) نشان‌دهنده توجه و اهمیت حج نزد وی است. حکایاتی وجود دارد که نشان می‌دهد امام سجاد(ع) در موارد متعددی سواره یا پیاده به حج ‌رفته‌اند. برخی شمار حج‌های امام سجاد را 20 مورد دانسته‌اند. امام سجاد(ع) در روایتی درباره نسبت خود و اهل‌بیت(ع) با حج می‌فرماید: «من فرزند مکه و منا، صفا و زمزم هستم.»

در منابع متقدم حکایات متعددی از سفرهای امام سجاد(ع) به مکه نقل شده است. گفته شده در یک مورد امام به منظور متقاعد ساختن عموی خویش محمد بن حنفیه که مدعی امامت بود، از وی خواست که به مکه و نزد حجرالاسود بروند و حجرالاسود امامت هر کس را تایید کند، وی امام است. به اذن الهی حجرالاسود به سخن درآمد و امامت امام سجاد(ع) را تایید کرد.

یکی از سفرهای امام سجاد(ع) به مکه، همزمان با سفر هشام بن عبدالملک(حک105-125) به این شهر بوده است. هشام که در زمان خلافت پدرش عبدالملک(65 -86) یا برادرش ولید(86-96) به حج رفته بود، وقتی خواست حجرالاسود را استلام کند، به جهت ازدحام جمعیت نتوانست این کار را انجام دهد، در همین زمان امام سجاد(ع) به حجرالاسود نزدیک شد، مردم به جهت احترام به آن حضرت و حفظ شأن ایشان، کنار رفتند و حضرت به راحتی حجرالاسود را استلام کرد.‏

ثواب حج

از منظر امام سجاد(ع) انجام حج و زیارت خانه خدا از ثواب و اجر بسیار فراوانی برخوردار است. بر اساس روایتی از امام سجاد(ع) کسی که اعمال حج را به جا آورد، آمرزیده است و بهشت بر او واجب می‌‏گردد و گناهانش بخشیده می‌‏شود. در روایت دیگری ایشان به شفاعت فرشتگان الهی از کسی که بین صفا و مروه سعی کند، اشاره دارد.

حدیث شبلی

نوشتار اصلی: حدیث شبلی

حدیث شبلی روایتی است منسوب به امام زین‌العابدین(ع) که در آن امام در گفت‌وگوی با شبلی، اسرار و معانی باطنی اعمال حج را بیان می‌کند. اسرار میقات، اسرار ورود به حرم، اسرار وقوف در مشاعر از جمله موضوعات مطرح شده در این حدیث است.

دعای امام سجاد(ع) در روز عرفه

نوشتار اصلی: دعای عرفه امام سجاد (متن دعا)

دعای چهل و هفتم از صحیفه سجادیه دعایی است که امام سجاد(ع) در روز عرفه خوانده است. این دعا طولانی‌ترین دعای صحیفه است و در آن به موضوعاتی همچون بیان اسما و صفات خدا، دعا و صلوات در حق پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) و شیعیان و بیان برخی مکارم اخلاق پرداخته شده است.

محل دفن امام سجاد(ع)

نوشتار اصلی: بارگاه امامان در بقیع

امام سجاد(ع) در کنار امام حسن(ع)،‌ امام باقر(ع) و امام صادق(ع) در قبرستان بقیع دفن است. در قرن پنجم، مجدالملک براوستانی (درگذشت: 492ق)، وزیر سلجوقیان، بارگاه و گنبدی بلند بر قبور امامان شیعه ساخت. این گنبد و بارگاه یک بار در سال 1220 قمری توسط وهابیان تخریب شد و پس از بازسازی در سال 1233ق، توسط حکومت عثمانی، بار دیگر توسط وهابی‌ها در سال 1344ق تخریب شد و تاکنون بدون گنبد و ساختمان در محوطه قبرستان بقیع باقی مانده است.

زیارت‌ امام سجاد(ع) در بقیع

نوشتار اصلی: زیارت امام سجاد(ع)

فضیلت زیارت امام سجاد(ع) در ضمن زیارات ائمه بقیع ذکر شده است؛ در روایتی از امام صادق(ع)، زیارت ائمه پس از حج، خاتمه اعمال حج دانسته شده است که با این کار، اعمال حج کامل می‌شود.

زیارت امام سجاد زیارت‌نامه‌ای مخصوص دارد که زائر به هنگام حضور بر قبر وی در قبرستان بقیع می‌خواند. به باور عالمان شیعه بهترین زیارت برای زیارت امامان شیعه، زیارت جامعه کبیره و زیارت امین الله است.

مکان‌های زیارتی منسوب به امام سجاد(ع)

سه مکان در کشور عراق منسوب به امام سجاد(ع) است که عبارتند از:

مقام امام سجاد(ع) در حله

نوشتار اصلی: مقام امام زین‌العابدین (حله)

مقام منتسب به امام سجاد(ع) در شهر حله، متشکل از دو اتاق مستطیل شکل با گنبدی سبزرنگ و دو مناره است. در این محل ضریح یا صندوقچه‌ای به ارتفاع بیش از یک متر، به نشانه محل حضور امام زین‌العابدین(ع)، نصب شده و با پارچه‌های سبزرنگ، پوشانیده شده است.

مقام امام سجاد(ع) در نجف

نوشتار اصلی: مقام امام زین‌العابدین (نجف)

مقام امام سجاد(ع) در نجف در ضلع غربی آستان مقدس علوی قرار دارد. این مقام در حقیقت، محل توقف و اقامت امام سجاد(ع) در زمان زیارت جدشان، امام علی(ع) بوده و حضرت در اینجا به عبادت و نماز پرداخته‌اند.

مقام امام سجاد(ع) در کربلا

نوشتار اصلی: مقام امام زین‌العابدین (کربلا)

مقام امام سجاد(ع) و اسرای کربلا، یکی از توقفگاه‌های کاروان اسرای کربلا در کشور عراق و در کربلا، در منطقه خسیف واقع شده است.

منابع

• بحار الانوار، مجلسی، محمدباقر، بیروت، دار احیاء‌التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
• دیار عاشقان، انصاریان، حسین، تفسیر جامع صحیفه سجادیه، تهران، پیام آزادی، ۱۳۷۲ش.
• کامل الزیارات، ابن قولویه، جعفر بن محمد، نجف اشرف، مطبعة المقدسة الرضویه، بی‌تا.

• الاتحاف بحب الاشراف، شبراوی، جمال‌الدین، قم، دارالکتاب، 1423ق.
• اثبات الوصیه، مسعودی، علی بن حسین، قم، انصاریان، 1426ق.
• الارشاد في معرفة حجج الله علي العباد، شيخ مفيد، محمد بن محمد بن النعمان، تحقيق مؤسسة آل البيت لاحياء التراث، بيروت، دار المفيد، 1414ق.
• الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، شیخ مفید، محمد بن محمد، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
• الاحتجاج علي اهل اللجاج، طبرسی، احمد بن علی، تحقيق سيد محمد باقر موسوي خرسان، نجف، دار النعمان، 1386ق.
• الاختصاص، شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، تحقیق علی اکبر غفاري و سید محمود زرندي، بيروت، دار المفيد، 1414ق.
• إعلام الوری بأعلام الهدی، طبرسی، فضل بن حسن، تهران، اسلامیه،‌ چاپ سوم، ۱۳۹۰ق
• الاغاني، ابوالفرج اصفهاني، علی بن حسین، تصحيح عبدالله علي مهنّا و سمير جابر، بيروت، دار الفکر، بي‌تا.  
• انساب الاشراف، البلاذري، احمد بن يحيي، تحقيق سهيل صادق زکار و رياض زرکلي، بيروت، دار الفکر، ‌1417‌ق.
• بقیع در آینه نگاره‌های هنری، خامه‌یار، احمد، تهران، مشعر، 1403ش.
• بررسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، حسینی، داوود، تهران، مشعر، 1400ش.
• تاريخ الطبري (تاريخ الامم و الملوك)، الطبري، محمد بن جریر، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بيروت، دار احياء التراث العربي، 1378ق.
• تاريخ مدينة دمشق، ابن عساكر، علي بن الحسن، تحقیق علي شيري، بيروت، دار الفكر، 1415ق.
• تخریب و بازسازی بقیع به روایت اسناد، قاضی عسکر، علی، تهران، مشعر، ۱۳۸۶ش.
• الخصال المحمودة و المذمومه، شيخ صدوق، محمد بن علي بن بابويه، تحقيق علي‌اکبر غفاري، قم، النشر الاسلامي، 1410ق.
• الدر النظيم في مناقب الائمّه اللهاميم، ابن حاتم العالمي، قم، النشر الاسلامی، 1420ق.
• الذریعة الی تصانیف الشیعه، آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۳ق.
• زیارت‌گاه‌های عراق، فقیه بحرالعلوم، محمدمهدی، تهران، سازمان حج و زیارت،‌ بی‌تا،
• صحیفه کامله سجادیه با ترجمه فارسی، علی بن حسین، مترجم: غرویان، محسن، ابراهیمی‌‌فر، عبد الجواد، قم، نشر الهادی، ۱۳۷۸ش
• العِبَر فی خبر من غبر، ذهبی، شمس الدین محمد بن احمد، بیروت، دار الکتب العلمیه، بی‌تا.
• قلائد الدرر فی مناسک من حج و اعتمر، كاشف الغطاء، احمد، مؤسسة كاشف الغطاء، نجف اشرف‌، 1367ق‌.
• الکافي، کلینی، محمد بن يعقوب، تحقيق علي‌اکبر غفاري، تهران، دار الکتب اسلاميه، 1362ش.
• الکامل فی التاریخ، ابن اثیر، بیروت، دار صادر، 1385ق.
• المحاسن، برقی، احمد بن محمد، به کوشش سيد جلال‌الدين محدث ارموي، تهران، دار الکتب الاسلاميه، 1326ش.
• مروج الذهب، مسعودی، علی بن حسین، به کوشش اسعد داغر، قم، دار الهجره، 1409ق.
• من لا يحضره الفقيه، شيخ صدوق، محمد بن علي بن بابويه، تحقیق علی اکبر غفاري، قم، النشر الاسلامي، 1404ق.
• مناقب آل ابي طالب، ابن شهرآشوب، محمد بن علی، تحقیق گروهي از اساتيد نجف، نجف، المکتبة الحيدريه، 1376ق.
• المنتظم في تاريخ الملوک و الامم، ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، تحقيق محمد عبدالقادر عطا و مصطفي عبدالقادر عطا و نعيم زرزور، بيروت، دار الکتب العلميه، 1412ق.  
• المواقع الاثرية والسياحية في كربلاء، سلمان هادي آل طعمة، تهران، موسسه فرهنگی و هنری مشعر، ١۴٣١ه. ق - ١٣٨٩ش.