شاه عباس اول
شاه عباس اول (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه سلسلهٔ صفوی، که سفرهای زیارتی زیادی به مشهد و عتبات عالیات داشت. سفر پیاده او از اصفهان به مشهد برای زیارت امام رضا(ع) از مشهورترین سفرهای او است. وی تلاشهای زیادی برای ترویج تشیع در ایران داشت و همچنین املاک و اموال زیادی را وقف ائمه(ع) کرد.
 نگارهای از شاه عباس اول اثر رضا عباسی | |
| اطلاعات شخصی | |
|---|---|
| نام | شاه عباس اول |
| لقب | شاه عباس کبیر |
| تولد | ۹۷۸ق |
| مرگ | ۱۰۳۸ق |
| دین | اسلام (شیعه) |
| محل دفن | امامزاده حبیب بن موسی در کاشان |
| حکومت | |
| سمت | پنجمین پادشاه سلسله صفویه |
| سلسله | صفویه |
| آغاز حکومت | ۹۹۶ق |
| پایان حکومت | ۱۰۳۸ق |
| همزمان با | حکومت عثمانی |
| مرکز حکومت | اصفهان |
شاه عباس اول همچنین تلاش زیادی برای توسعه و مرمت حرمهای اهلبیت(ع) در عراق داشت. بیشترین اقدام عمرانی وی در عتبات مربوط به نجف و آستان امام علی(ع) است که سبب تغییرات زیادی در آنجا شد. شاه عباس اول در امامزاده حبیب بن موسی در کاشان مدفون است.
معرفی و جایگاه
شاه عباس اول در ۹۷۸ق در هرات متولد شد[۱] و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در قزوین بر تخت سلطنت تکیه زد.[۲] شاه عباس در نخستین سالهای سلطنت خود، پایتخت را به اصفهان منتقل کرد. وی افزونبر بازپسگیری مناطق ازدسترفتهٔ ایران، تشکیل دولت ملی و یکپارچهکردن کشور، تجارت را در عرصههای داخلی و خارجی گسترش داد و رفاه و امنیتی نسبی را در ایران بحرانزده به ارمغان آورد.[۳]
شاه عباس یکی از سلاطین بزرگ ایران شناخته میشود که دوران حکومت او به عصر عظمت و قدرت ایران مشهور میباشد.[۴] هرجومرج و خودسری در کشور در نخستین سالهای حکومت شاه عباس، و جایگاه شاه و قدرت بیحد و حصرش سبب شد تا او در کنار اقدامات عامالمنفعه و انجام دادن اصلاحات موردنظر خود، مرتکب جنایاتی بسیار نیز شود؛ قتل فرزند ارشدش صفی میرزا، نابیناکردن دو پسر دیگرش و دو برادر خود، قتلعام دههاهزار تن از مردم گرجستان، قساوت قلب در برخورد با متهمان و مظنونان بهویژه استفاده از گروهی آدمخوار موسوم به چیگین بهمنظور ایجاد رعب در دل مخالفان و دهها برخورد غیرانسانی دیگر، نشاندهندهٔ روی دیگر چهرهٔ او است؛ ازاینرو، در تاریخ، از شاه عباس، تصویر پادشاهی با ویژگیهای متضاد به ثبت رسیده است.[۵]
در زمان حیات شاه عباس کوشش بسیار شد که وی انسانی تحت توجهات خاصهٔ خداوند معرفی شود. دادن رتبهٔ الوهیت به شاه عباس، همچون بسیاری دیگر از شاهان قدرتمند ایران، مرسوم بوده است.[۶] وی در پنجشنبه ۲۴ جمادیالآخر ۱۰۳۸ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر) درگذشت[۷] و در امامزاده حبیب بن موسی در کاشان به خاک سپرده شد.[۸]
ترویج تشیع
شاه عباس اول، فردی متدین و متعصب به مذهب تشیع بود و در دوره وی مذهب تشیع به اوج خود رسید. نمودهای این امر را میتوان در حوزههای مختلفی چون ارادت و احترام فراوان وی به ائمه(ع)، رسیدگی و توسعه مقابر ائمه اطهار(ع) و سفرهای زیارتی وی در این دوره شاهد بود.[۹] شاه عباس همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم ماه رمضان به مناسبت شهادت حضرت علی(ع) و در ده روز اول محرم به علت شهادت امام حسین(ع) مجالس روضهخوانی دایر میکرد و خود در این جلسات شرکت مینمود.[۱۰] شاه عباس به حضرت علی(ع) ارادت خاصی داشت و در نوشته و فرمانها خود را کلب آستان یا کلب آستان ولایت مینامید.[۱۱]
وقفهای شاه عباس
در عصر شاه عباس اول تحول خاصی در نهاد وقف رخ داد.[۱۲] شاه عباس در سال ۱۰۱۶ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر چهارده معصوم(ع) وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.[۱۳] وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زُوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف پیامبر اسلام(ص) کرد.[۱۴] همچنین شاه عباس چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستانهای مقدسه و مدارس حوزههای علمیه نموده است؛ از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ به آستانه عبدالعظیم(ع) میباشد.[۱۵]
سفرهای زیارتی شاه عباس
پس از به قدرت رسیدن شاه عباس اول، زیارت مانند سایر مراسم شیعی مورد توجه قرار گرفت. شاه عباس زیارت اماکن مقدس مذهبی را لازم میدانست و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.[۱۶] وی سعی میکرد از زیارتهای مکرر و پرآوازه خود بهرهبرداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.[۱۷] شاهعباس اول ضمن آنکه خود مرتب به زیارت اماکن مقدس میرفت، سایرین را نیز به این امر تشویق میکرد و درواقع از کسانی بود که فرهنگ زیارت را در جامعه شیعی ایران رایج کرد و به این طریق سبب جنبش و پویایی مذهب تشیع شد.[۱۸]
زیارت حرم امام رضا(ع)
شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ ساله خود، چندین بار به قصد سفر زیارتی به شهر مشهد رفت.[۱۹] نخستین سفر زیارتی شاه عباس اول در سال ۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.[۲۰] ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، شاه عباس پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم امام رضا(ع) رفت.[۲۱] شاه عباس در این سفر دستور ایجاد بیوتات، شربتخانه، و مطبخ را صادر و غازی سلطان تربتی را به عنوان متولّی آستان قدس رضوی تعیین کرد.[۲۲] وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا(ع) از اسب پیاده شد و بقیه راه را پیاده رفت و مدت ۶۵ روز در مشهد بود و هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم مشغول بود.[۲۳]
سفر پیاده از اصفهان به مشهد
در سال ۱۰۰۹ق، شاه عباس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.[۲۴] وی در این سفر، مسافت اصفهان تا شهر مشهد را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.[۲۵] شاه عباس پس از رسیدن به مشهد، در ماههای رجب، شعبان و رمضان در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایام از جمله لیالی قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شبزندهداری، امور مربوط به خدمه، مثل جارو کشیدن فرشها و خاموش کردن شمعها را برای نشان دادن اخلاص شخصاً انجام میداد.[۲۶] این سفر نه تنها موجب توجه به آبادانی مشهد و حرم رضوی و افزایش نفوذ دینی دولت صفوی در مرزهای شرقی شد، بلکه موجب تقویت باور عمومی مردم در منسوببودن شاهان صفوی به سلسله سادات و دادن مقام تقدس به شاه عباس گردید.[۲۷]
جلوگیری از سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا(ع)
سفرهای مکرّر شاه عباس اول به خراسان در کنار ارادت شخصی وی به امام رضا(ع)، دلایل سیاسی ـ اقتصادی هم داشت.[۲۸] از این جهت که هر سال تعداد زیادی از ایرانیان برای زیارت مکه و مدینه از خاک حکومت عثمانی عبور میکردند و به همین سبب سکههای طلای زیادی از ایران و قلمرو صفوی خارج و موجب تقویت دولت عثمانی و تجهیز سپاهیان آنان میشد؛ بنابراین شاه عباس سعی کرد که با ترویج زیارت امام رضا(ع) وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکه و مدینه، روانه مشهد شوند و سرمایههای خود، بهویژه سکههای طلا را در داخل کشور هزینه کنند.[۲۹] شاه عباس برای اطمینان خاطر از عدم مسافرت ایرانیان به عربستان و عبور از قلمرو عثمانی، اعلام کرد هر کس قصد سفر حج دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازه سفر به وی داده شود،[۳۰]
زیارت حضرت معصومه(س)
شاه عباس اول در سال ۱۰۱۶ق، که از سفر اردبیل بازمیگشت، به شهر قم رفت و سه روز به زیارت آستان حضرت معصومه(س) مشغول بود.[۳۱]
زیارت عتبات عالیات
شاهعباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری فاتحانه وارد عراق شد[۳۲] و در تعظیم و تکریم عتبات بسیار کوشید.[۳۳] او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد کاظمین و سامرا میرفت و هدایای زیادی به خدمه و مجاورین و خود حرم تقدیم مینمود.[۳۴] شاه عباس پس از زیارت سامرا و کاظمین به نجف رفت و اشتیاق و شیفتگی فوقالعاده خود به امام علی(ع) را در تمام مسیر به نمایش گذاشت؛ شاه در یکمنزلی حرم از اسب پیاده شد و با پای پیاده به حرم مشرف شد.[۳۵] وی در مدت ده روز توقف در نجف خشوع و خضوع بیحد خود به امام را آشکار مینمود[۳۶] و به زیارت و دعا و جاروکشی حرم اشتغال داشت.[۳۷] شاه عباس پس از اقامت ده روزه در نجف، به کربلا رفت و مسافت بین کربلا و نجف را در گرمای هوا، پیاده طی کرد.[۳۸]
شاه عباس در نوروز سال ۱۰۳۳ق، بار دیگر به عراق سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با ماه رجب و آگاه شدن از احادیثی درباره ثواب عظیم زیارت امام حسین(ع) در ماه رجب، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به سامراء رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گرانقیمتی به حرمهای ائمه اطهار(ع) اهدا کرد.[۳۹]
بازسازی و توسعه عتبات
با ورود شاهعباس اول به عراق بازسازی عتبات که از آغاز صفویه شروع شده بود بار دیگر سرعت گرفت. با توجه به علاقه شدید شاهعباس به امام علی(ع)، شهر نجف و حرم امام علی(ع) دستخوش تغییرات زیادی شد. در طرح بازسازی که توسط شیخ بهایی به انجام رسید، حرم مانند نگینی داخل شهر قرار گرفت. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده زراع، و اطراف آن رواق، حجرات ساختند و درهای بسیار نفیس خاتمکاریشدهای بر آنها نصب کردند. قبه حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاهنشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.[۴۰] دو مناره عظیم نیز سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند.[۴۱] همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن زائران و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن اما بیرون از آن جهت اقامت و استفاده زوار و نیز دارالشفا و مطبخ جهت آسایش زائران ساختند.[۴۲] همچنین شاه عباس دستور داد جواهرات زیادی از قبیل لعل و یاقوت و فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق آرامگاه حضرت علی(ع) به کار ببرند.[۴۳]
شاهعباس اول همچنین دستور داد ضریحهای فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از صندوقهای ساختهشده زمان شاهاسماعیل اول در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری آستان مقدس امام حسین(ع) را صادر کرد.[۴۴]
پانویس
- ↑ تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۳۷۹.
- ↑ تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۴۰۴.
- ↑ «شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.
- ↑ «رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.
- ↑ «شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.
- ↑ «شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.
- ↑ تاریخ جهان آرای عباسی، ص۲۲۰.
- ↑ تاریخ عالم آرای عباسی، ص۹.
- ↑ زندگی شاه عباس اول، ص۱۵۹؛ «رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.
- ↑ تاریخ صفویه، ص۳۰۵.
- ↑ قصص الخاقانی، ص۱۶۱.
- ↑ «رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.
- ↑ قصص الخاقانی، ص۱۸۶–۱۹۶؛ سیاست و اقتصاد عصر صفوی، ص۷۴.
- ↑ قصص الخاقانی، ص۱۶۱.
- ↑ «بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، ص۶۳.
- ↑ «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.
- ↑ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.
- ↑ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.
- ↑ تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۲۳۸ و ص۲۳۹؛ عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.
- ↑ نقاوة الآثار، ص۳۱۳ و ص۳۱۴.
- ↑ «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.
- ↑ تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۷۱ و ص۱۸۵.
- ↑ عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲؛ تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.
- ↑ «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.
- ↑ عالم آرای عبّاسی، ص۲۸۲ و ص۲۸۳.
- ↑ عالم آرای عبّاسی، ص۸۸۳ و ص۸۸۴؛ قصص الخاقانی، ص۱۸۳ و ص۱۸۴.
- ↑ «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.
- ↑ «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.
- ↑ «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.
- ↑ سفرنامه کروسینسکی، ص۲۵.
- ↑ تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۳۲۶، ۳۶۷، ۳۶۸؛ عالم آرای عبّاسی، ج۲، ص۸۲۲، ص۱۱۳۷ و ج۳، ص۱۵۲۰.
- ↑ روضة الصفویه، ص۸۸۷؛ عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۵۵–۱۶۵۸.
- ↑ بابک خرمالدین، ص۳۲ و ۳۳. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.
- ↑ عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.
- ↑ ذیل تاریخ عالمآرای عباسی، ص۱۰۰۵؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.
- ↑ ذیل تاریخ عالمآرای عباسی، ص۱۰۱۰.
- ↑ عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.
- ↑ روضة الصفویه، ص۸۸۸.
- ↑ عالم آرای عبّاسی، ج۳، ص۱۶۷۹–۱۶۸۰.
- ↑ لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف، ص۶۰ و ۶۱؛ «نجف در عصر شاهعباس اول»، ص۱۱۰.
- ↑ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.
- ↑ شهریار جادهها، ص۱۲۶.
- ↑ قصص الخاقانی، ص۱۶۱.
- ↑ ذیل تاریخ عالمآرای عباسی، ص۹۴.
منابع
- بابک خرمالدین، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.
- «بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایرانشناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.
- تاریخ جهان آرای عباسی، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
- تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، منجّم یزدی، ملّاجلال، به کوشش سیفالله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶ش.
- تاریخ صفویه، تاجبخش، احمد، تهران، انتشارات نوید، ۱۳۷۲ش.
- جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بیتا.
- ذیل تاریخ عالمآرای عباسی، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.
- «رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، قاسمزاده، افتخار؛ سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی، شماره ۳۴، بهمن ۱۳۹۸ش.
- روضة الصفویه، جنابذی، میرزا بیگ، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸ش.
- زندگی شاه عباس اول، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولیالله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.
- سفرنامه کروسینسکی، یادداشتهای کشیش لهستانی عصر صفوی، کروسینسکی، تادوزیودا، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳ش.
- سیاست و اقتصاد عصر صفوی، باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، تهران، بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ۱۳۴۸ش.
- «شاهان صفوی و زیارت»، ایزدی، حسین، شیعهشناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.
- «شاه عباس»، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بیتا.
- شهریار جادهها، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.
- عالم آرای عبّاسی، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸ش.
- قصص الخاقانی، شاملو، ولی قلی بن داود قلی، صحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱ش.
- لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف، آقاسیدعبدالله، بیجا، مهربان، ۱۳۷۹ش.
- «نجف در عصر شاهعباس اول»، کاظمی، مریم، نامه تاریخپژوهان، س۶، شماره۲۴، ۱۳۸۹ش.
- نقاوة الآثار، افوشتهای نطنزی، محمّد بن هدایتالله، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ش.