حضرت زینب (س)
 محدوده خانه فاطمه(س) در مسجدالنبی | |
| مشخصات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | حضرت فاطمه زهرا(س) |
| لقب | زهرا. کوثر. صدیقه |
| زادروز | سال ۵ بعثت (قول مشهور شیعه) |
| همسر | امام علی(ع) |
| فرزندان | امام حسن(ع). امام حسین(ع) |
| تاریخ درگذشت | سال ۱۱ هجری |
| محل درگذشت | مدینه |
| آرامگاه | نامعلوم |
| مشخصات دینی | |
| هجرت به | مدینه |
| دلیل شهرت | دختر پیامبر اسلام(ص) |
| نقشهای برجسته | مادر امامان(ع) |
حضرت زینب دختر حضرت زهرا (س) و امیرالمومنین (ع) ، سومین فرزند خانواده که نقش برجسته و بیبدیل وی در واقعه جانسوز کربلا در صبر و استقامت و پایداری در مقابل مصائب و مشکلات ؛ او را به اُسوه و الگویی برای زنان و آزادگان جهان تبدیل کرد. فضائل و مناقب او از جمله علم لَدُّنی وی و فصاحت و بلاغت وی در خطبههایی که در کوفه و شام ایراد نمود ، چنان بود که گویی امام علی علیه السلام است و امام علی سخن میگوید. او سرپرست کاروان اسرا از کوفه تا شام و ادامه دهنده راه برادرش حسین (ع) بود. او به فاصله کمی بعد از واقعه کربلا رحلت فرمود و در محل وفات و دفن وی اختلاف است.
معرفی و زندگانی
حضرت زینب کبری (س)، دختر امام علی و حضرت زهرا، سال ۵ یا ۶ قمری در مدینه زاده شد.[۱] نام «زینب» (زینت پدر) به وحی الهی و توسط جبرئیل بر او نهاده شد[۲] و پیامبر (ص) پس از درآغوش گرفتنش، از مصائب سخت آیندهاش گریست[۳] و امت را به علت شباهت او به خدیجه، به محبت او توصیه کرد.[۴]
از القاب او «عقیله (بانوی خردمند) بنی هاشم»[۱] ، «صدیقه صغری»[۵] و به دلیل شکیبایی در برابر فجایع کربلا، «امالمصائب» است و کنیه اش را ام کلثوم، ام عبدالله و ام الحسن گفتهاند.[۶]
حضرت زینب بنا بر پیشنهاد پیامبر(ص)[۷] با پسرعمویش عبدالله بن جعفر ازدواج کرد و فرزندانی از جمله علی، عون، عباس و امکلثوم داشت[۸] نام فرزند پنجم به اختلاف منابع جعفر یا محمد معرفی شده.[۹] هنگامی که معاویه، امکلثوم را برای یزید خواستگاری کرد، حضرت زینب با نظر برادرش امام حسین (ع) این وصلت را نپذیرفت و دخترش را به عقد قاسم بن محمد درآورد.[۱۰]
جایگاه علمی و حدیثی
حضرت زینب (س) راوی حدیث[۱۱] از پیامبر(ص)، پدر، مادر، دو برادر و صحابیانی چون اسماء بنت عمیس، امسلمه و امایمن است و امام سجاد (ع)، ابنعباس، عبدالله بن جعفر، جابر بن عبدالله و دیگران از ایشان حدیث شنیدهاند.[۱۲] از جمله روایات منقول از او میتوان به خطبه فدکیه[۱۳]، ماجرای منع فدک و شکایت حضرت فاطمه(س) به قبر رسول خدا(ص) [۱۴]، فضائل حضرت زهرا(س)[۱۵]، علی(ع) و شیعیان ایشان در کلام پیامبر[۱۶] و خبر جبرئیل از شهادت امام حسین (ع)[۱۷] اشاره کرد.
حضرت زینب مفسر قرآن برای زنان در کوفه[۱۸] و دارای «نیابت خاصه» از امام حسین(ع) بود به شکلی که مرحوم صدوق میگوید مردم تا بهبودی امام سجاد (ع) در مسائل حلال و حرام به او رجوع میکردند.[۱۹] رخی او را آگاه به «علم منایا و بلایا» و برتر از مریم و آسیه(س) دانستهاند.[۲۰] در فصاحت و بلاغت چنان بود که گویی امیرالمؤمنین (ع) سخن میگوید[۲۱]؛ امام سجاد (ع) او را با عبارت «عالِمة غیر مُعَلَّمَة» (دانای بیآموزگار) ستود که اشاره به علم لدُنّی (الهی) ایشان دارد.[۲۲]
مناقب و فضایل
حضرت زینب (س) به «عابده آل علی» شهرت داشت[۲۳] و حتی در اسارت، نماز شبش ترک نشد و امام حسین (ع) در روز عاشورا هنگام وداع از حضرت زینب خواست که دعا برای حسین را در نماز شب فراموش نکند.[۲۴] ابناثیر او را زنی عاقل، خردمند و دارای منطقی استوار توصیف کرده است.[۲۵] در عفت و حیا چنان بود که همسایهاش هرگز او را ندیده و صدایش را نشنیده بود.[۲۶] او در برابر مصیبت شهادت مادر، پدر و برادر تا فجایع کربلا، صبر و استقامت نشان داد و رسالت خویش را به انجام رساند. شجاعت در مواجهه با ابنزیاد و یزید، از برجستهترین صفات او دانسته شده. شهید مطهری او را نمونهای عالی از قلب نیرومند، روحیه حماسی و بیباکی در برابر مرگ معرفی کرده است.[۲۷]
در دوران خلافت امام علی(ع)
از زندگی حضرت زینب (س) پیش از خلافت پدرش اطلاعات چندانی در دست نیست. با آغاز خلافت امام علی(ع) و وقوع جنگ جمل، همسرش عبدالله بن جعفر همراه امام به بصره و سپس کوفه رفت و در آنجا ماندگار شد. پس از آن، حضرت زینب نیز به همراه برخی بستگان از مدینه به کوفه هجرت کرد و از نزدیک شاهد جنگهای جمل، صفین، نهروان و سرانجام شهادت پدرش در مسجد کوفه بود.[۲۸] ایشان برخی سخنان و وقایع شب شهادت امام علی (ع) را نقل کرده[۲۹] و در تشییع جنازهٔ ایشان تا بیرون کوفه شرکت داشت.[۳۰] پس از صلح امام حسن (ع) و بازگشت ایشان به مدینه، حضرت زینب نیز با بستگانش به مدینه بازگشت و تا هنگام قیام امام حسین (ع) در آنجا ماند.[۳۱]
در دوران امامت امام حسین(ع)
با خروج امام حسین(ع) از مدینه، حضرت زینب با دو فرزندش (عون و محمد) و دیگر بستگان همراه برادر شد.[۳۲] روایت است که به علت علاقه او به برادرش، امام علی(ع) هنگام عقد ازدواج او، شرط کرده بود که هرگاه زینب بخواهد با حسین(ع) سفر کند، شوهرش مانع نشود.[۳۳] او همراه امام حسین(ع) برای حج به مکه سفر کرد و سپس به سمت کربلا رفت.[نیازمند منبع]
زینب در کربلا
در کربلا، او شاهد تلخترین صحنهها از جمله شهادت فرزندان؛ برادران و نزدیکانش بود.[۳۴] نزدیک شدن او به قتلگاه از فراز «تلّ زینبیه»[۳۵] و مواجهه با پیکر برادرش[۳۶]، در منابع منعکس شده است. پرستاری امام سجاد (ع) در شب عاشورا[۳۷]، سرپرستی کاروان اسرا و ادامه راه برادرش جهت بیان حقیقیت واقعه کربلا بر عهده او بود.[نیازمند منبع]
حضرت زینب در کوفه
پس از عاشورا، اسیران اهلبیت(ع) را به کوفه آوردند. حضرت زینب در فرصتی مناسب، خطبهای آتشین ایراد کرد و مردم را به خاطر یاری نکردن امام حسین (ع) به شدت توبیخ نمود و مظلومیت خاندان پیامبر را تبیین کرد.[۳۸] سخنان او چنان تأثیر گذاشت که مردم به گریه و شیون افتادند و نیروهای نظامی برای منحرف کردن افکار و افزایش مصیبت و سکوت حضرت زینب، سرِ امام را بر نیزه نزدیک محملش آوردند.[۳۹] در مجلس ابنزیاد نیز، در پاسخ به طعنهٔ او درباره قتل و اسارت، جملهٔ معروف «ما رَأَیتُ إلّا جَمِیلاً» (جز زیبایی ندیدم) را فرمود[۴۰] و با شجاعت از جان امام سجاد(ع) دفاع کرد و مانع قتل او شد.[۴۱]
حضرت زینب در شام
در شام، هنگامی که یزید با ضربه به لب و دندان امام و اشعار کفرآمیز در حال توهین بود، حضرت زینب برخاست و خطبهای رسواکننده ایراد نمود[۴۲] و یزید را «یا ابنَ الطُّلَقاء» (فرزند آزادشدگان) خطاب قرار داد[یادداشت ۱] و به او فرمود: که آیا از عدل است که ناموس خود را در پس پرده نگاه داشته و دختران رسول خدا (ص) را در معرض انظار قرار داده است؟![۴۳] همچنین در برابر درخواست نابجای یکی از حاضران برای تصاحب دختری از اهلبیت، ایستادگی کرد.[۴۴] افشاگریهای او چنان کارساز بود که یزید بهزودی دستور بازگرداندن کاروان اسرا را به مدینه صادر کرد.[۴۵]
وفات حضرت زینب و مکانهای زیارتی منسوب به او
حضرت زینب پس از بازگشت از شام به فاصله کمی بنابرمشهوردر غروب روز یکشنبه ۱۵ رجب سال ۶۲وفات نمود.[۴۶] در مورد محل وفات و مکان دفن آن حضرت سه قول است:1- درمدینه وفات نمودواحتمالاً در بقیع دفن گردید. 2- در شام (دمشق) وفات نمود ودرحومه دمشق ( شهرک زینبیه ) دفن شد. 3- در مصر ( قاهره ) وفات نمود و در منطقه قَنطرة السِباع در محلی که در حال حاضر به «مسجده سیده زینب» معروف است، دفن شد.هر یک از سه قول؛ برای خود دلایلی دارند که مورد نقد قرار گرفته است. مرحوم قز وینی در اثر خود «زینب کبری از ولادت تا شهادت»، به تفصیل، به نقل این اقوال و نقدی که بر آنها صورت گرفته پرداخته است.[۴۷]
پانویس
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ مستدرک عوالم العلوم، ج11، 945.
- ↑ مستدرک عوالم العلوم، ج11، ص947.
- ↑ تراجم اعلام النساء، ج2، ص165.
- ↑ تراجم اعلام النساء، ج2، ص166.
- ↑ تنقیح المقال، ج3، ص79.
- ↑ ریاحین الشریعه، ج3، ص46.
- ↑ من لایحضره الفقیه،ج3،ص393.
- ↑ انساب الاشراف، ج6، ص67.
- ↑ الطبقات الکبری، ج8، ص340؛ اسدالغابه، ج6، ص132.
- ↑ نسب قریش، ج1، ص29.
- ↑ به نقل از: تنقیح المقال، ج3، ص79.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص953 و 957.
- ↑ علل الشرائع، ج1، ص248؛ دلائل الامامه، ص110.
- ↑ امالی المفید، ص40.
- ↑ علل الشرائع، ص148 و 150.
- ↑ غایه المرام، ج6، ص63.
- ↑ بحار الانوار،ج98، ص114.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص954 و 957.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص957.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص957.
- ↑ الاحتجاج، ج2، ص109.
- ↑ الاحتجاج، ج2، ص114.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص 948.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص953.
- ↑ اسد الغابه، ج6، ص132.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص55.
- ↑ حماسه حسینی، ج1، ص141.
- ↑ زینب از ولادت تا شهادت، ص42 و 43.
- ↑ زینب از ولادت تا شهادت، ص43-52.
- ↑ همان، ص53.
- ↑ ریاحین الشریعه، ج3، ص74.
- ↑ تنقیح المقال، ج2، ص210.
- ↑ ریاحین الشریعه،ج3، ص76.
- ↑ وقعة الطف، ص197.
- ↑ وقعة الطف، ص252.
- ↑ وقعة الطف، ص259.
- ↑ وقعة الطف، ص200.
- ↑ بلاغات النساء، ص 38؛ البلدان، ص224؛ الاحتجاج، ج2، ص 109-113.
- ↑ ینابیع المودّه، ج3، ص87.
- ↑ الفتوح، ج5، ص122.
- ↑ وقعة الطف، ص 263؛ الفتوح، ج5، ص123؛ الکامل فی التاریخ، ج4، ص82.
- ↑ الاحتجاج، ج2، ص122 و 123.
- ↑ بلاغات النساء، ص35؛ الاحتجاج، ج2، ص 123-130.
- ↑ تاریخ الطبری، ج5، ص462 ؛ الاحتجاج، ج2، ص131و 132.
- ↑ وقعة الطف، ص272.
- ↑ قاموس الرجال، ج11، ص43.
- ↑ زینب کبری از ولادت تا شهادت، ص398- 414.
- ↑ اشاره به دشمنی خاندان یزید با اسلام که پس از شکست در جریان فتح مکه توسط پیامبر، آزاد شده بودند.
منابع
- آثار اسلامی مکّه و مدینه، جعفریان، رسول، تهران، مشعر، ۱۳۸۲ش.
- الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، مفید، محمدبن محمد، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- اعلام الوری، طبرسی، فضل بن حسن، قم، مؤسسة آلالبیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
- الامالی، طوسی، محمدبن حسن، تحقیق مؤسسة البعثة، قم، دارالثقافة، ۱۴۱۴ق.
- الامالی، مفید، محمدبن محمد، تحقیق حسین استادولی، علیاکبر غفاری، بیروت، دارالمفید، ۱۴۱۴ق.
- امتاع الاسماع، مقریزی، احمد بن علی، به کوشش محمد عبدالحمید، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۰ق.
- بحارالانوار، مجلسی، محمدباقر، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1421ق.
- بحارالانوار، مجلسی، محمدباقر، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۴ق.
- تاريخ طبری، طبری، ابن جرير، بیروت، مؤسسة الاعلمي للمطبوعات، بیتا.
- تاريخ مکة المشرفة و المسجدالحرام و المدينة الشريفة و القبر الشريف، محمد بن احمد ابن الضياء، تحقيق العدوي، مکه، مکتبة التجارية مصطفي احمد الباز، 1416ق.
- تاريخ المدينة المنورة، ابو زيد عمر بن شبه، قم، دار الفكر، 1368 ش.
- تاريخ و آثار اسلامي مكه مكرمه و مدينه منوره، قائدان، اصغر، تهران، مشعر، 1386ش.
- جواهر التاریخ، کورانی، علی، دار الهدی، 1425ق.
- الخصال، صدوق، محمد بن علی بن بابویه، تحقیق علیاکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، چاپ اول، ۱۳۶۲ش.
- دلائل الامامة، طبری امامی، محمدبن جریر، قم، مؤسسة البعثة، ۱۴۱۳ق.
- دلائل النبوة و معرفة أحوال صاحب الشریعة، بیهقی، احمد بن حسین، تحقیق عبدالمعطی قلعجی، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۰۵ق.
- رحلة ابن جبیر، محمد بن احمد بن جبیر، بیروت، دار و مکتبة الهلال، بیتا.
- زندگانی فاطمه زهرا علیهاالسلام، شهیدی، سید جعفر، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۲ش.
- السقیفة و فدک، جوهری بصری، احمدبن عبدالعزیز، تحقیق محمدهادی امینی، بیروت، شرکة الکتبی، ۱۴۱۳ق.
- سیرة النبویه، ابنهشام، ابومحمد عبدالملک بن هشام حمیری، تحقیق مصطفی السقا، ابراهیم الابیاری، عبدالحفیظ الشبلی، بیروت، دارالمعرفه.
- الشافی فی الامامة، سید مرتضی، علی بن حسین، تهران، مؤسسه الصادق(ع)، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
- علل الشرایع، صدوق، محمدبن علی بنبابویه، تحقیق سیدمحمدصادق بحرالعلوم، النجف الاشرف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۵ق.
- عمارة و توسعة المسجد النبوی الشریف عبر التاریخ، ناجی محمد حسن عبدالقادر الانصاری، نادی المدینه المنوره الادبی، ۱۹۹۶م.
- فاطمه الزهراء من المهد الی اللحد، قزوینی، محمدکاظم، بینا، ۱۴۱۴ق.
- الفصول المختاره، مفید، محمد بن محمد بن نعمان، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- الکافی، کلینی، محمد بن یعقوب، تصحیح علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- کشف الغمة فی معرفة الأئمة، اربلی، علی بن عیسی، تحقیق و تصحیح سید هاشم رسولی محلاتی، تبریز، بنیهاشمی، ۱۳۸۱ق.
- مأساة الزهرا(س)، عاملی، سید جعفر مرتضی، بیروت، دار السیره، ۱۴۱۸ق.
- مصباح المتهجد، محمد بن حسن طوسی، بیروت، موسسه فقه الشیعه،1411ق.
- معالم المدینه المنوره بین العماره و التاریخ، عبدالعزیز بن عبدالرحمن کعکی، جزء الرابع، بیروت، 2011.
- معجم البلدان، یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، بیروت، دارصادر، چاپ دوم، ۱۹۹۵م.
- معجم معالم الحجاز، بلادی، عاتق بن غیث، مکه، مؤسسة الریان، ۱۴۳۱ق.
- مفاتیح الغیب، فخر رازی، محمد بن عمر، بیروت، داراحیاء التراث العربی، سوم، ۱۴۲۰ق.
- مناقب آل ابیطالب، ابنشهرآشوب، محمدبن علی، گروهی از اساتید نجف اشرف، النجف الاشرف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۷۶ق.
- المناقب، خوارزمی، موفق بن احمد، تحقیق مالک محمودی، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۱ق.
- الموسوعة الکبری عن فاطمة الزهرا(س)، انصاری زنجانی، اسماعیل، بیجا، دلیلنا، بیتا.
- المیزان فی تفسیر القرآن، طباطبایی، سید محمدحسین، قم، انتشارات جامعه مدرسین، ۱۴۱۷ق.