قرمطیان
قرمطیان، شاخه‌ای منشعب از نخستین جریان‌های اسماعیلیه در سده‌های سوم و چهارم هجری بودند که با تکیه بر مهدویت محمد بن اسماعیل و رویکردهای باطنی، دست به شورش‌های گسترده نظامی علیه دستگاه خلافت عباسی زدند.[۱] این فرقه به سبب یورش‌های مکرر به کاروان‌های حاجیان و به‌ویژه هجوم به مسجدالحرام در سال ۳۱۷ق، کشتار حاجیان و ربودن حجرالاسود، تأثیری عمیق بر تاریخ حج و حرمین شریفین گذاشتند.[۲]
خاستگاه و وجه تسمیه
بنیان‌گذار این جنبش، «حمدان بن اشعث» معروف به «قرمط» بود که پس از مرگ محمد بن اسماعیل و در پی فعالیت‌های نخستین دعوت اسماعیلیه در سواد کوفه پدیدار شد.[۳] در ریشه‌شناسی واژه «قرمط» احتمالاتی نظیر کوتاهی قد و گام‌ها، ریزنویسی در خط، انتساب به لهجه آرامی واسط به معنای تدلیس یا واژه سریانی «قرمیثه» به معنای کشاورز و روستایی مطرح شده است.[۴]
باورها
بر پایه گزارش‌های ملل و نحل، قرامطه به امامت، مهدویت و غیبت محمد بن اسماعیل بن جعفر اعتقاد داشتند و برای او و امامان پیشین مرتبه رسالت قائل بودند.[۵] در برخی منابع ملل و نحل، دیدگاه‌های الهیاتی آمیخته با فلسفه و اسقاط تکالیف شرعی (نظیر نفی وجوب نماز و حج) و حلال شمردن خون و مال مخالفان به آنان نسبت داده شده است.[۶]
تشکیل دولت در بحرین و احساء
در سال ۲۸۶ق، «ابوسعید جنابی» با حمایت رهبران قرمطی به بحرین و قطیف رفت و دولتی محلی و قدرتمند پایه‌گذاری کرد. پس از قتل او، پسرش «ابوطاهر سلیمان جنابی» قدرت را به دست گرفت و حوزه نفوذ خود را با تاخت‌وتاز به بصره، کوفه و سایر قلمروهای عباسی توسعه داد.
ناامنی راه‌های حج
حملات مکرر قرامطه به کاروان‌های زائران، به‌ویژه کاروان‌های عراق، در سال‌های ۳۱۳ و ۳۱۴ق موجب انسداد راه‌ها و تعطیلی حج برای حجاج این مناطق شد.[۷]
واقعه سال ۳۱۷ق در مکه و ربودن حجرالاسود
در ذی‌الحجه سال ۳۱۷ق، نیروهای ابوطاهر جنابی در روز ترویه به مکه و مسجدالحرام یورش بردند.[۸] این یورش منجر به کشتار گسترده حجاج، اهالی مکه و شماری از علما و محدثان در حال طواف شد و پیکر مقتولان در چاه زمزم و صحن مسجد ریخته شد.[۹] مهاجمان ضمن غارت اموال بیت، درِ کعبه و پرده آن را کنده، تزیینات تاریخی را چپاول کردند و سنگ حجرالاسود را با گرز از جای درآورده و به پایتخت خود در هجر (احساء) منتقل نمودند.[۱۰] اقدام ابوطاهر با محکومیت شدید جهان اسلام و نیز نامه توبیخ‌آمیز عبیدالله مهدی فاطمی روبه‌رو شد.[۱۱]
بازگرداندن حجرالاسود
حجرالاسود به مدت ۲۲ سال در احساء ماند و پیشنهادهای مالی گزاف خلفای عباسی برای استرداد آن کارگر نیفتاد.[۱۲] سرانجام در سال ۳۳۹ق، قرامطه سنگ را به مکه بازگرداندند؛ ابتدا آن را در جامع کوفه نصب کرده و سپس توسط فردی از آل سنبر به مکه آورده و در دیوار کعبه در جای نخستین خود کار گذاشتند.[۱۳]
پانویس
- ↑ اشعری، المقالات و الفرق، ص۸۳؛ نوبختی، فرق الشیعة، ص۱۰۴.
- ↑ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۱–۱۷۲؛ فاسی، شفاء الغرام، ج۲، ص۲۱۸.
- ↑ ابن ندیم، الفهرست، ص۲۷۹.
- ↑ ابن ندیم، الفهرست، ص۲۷۹؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، ص۲۸۲؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۷، ص۳۷۷.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ص۱۰۴؛ اشعری، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۹۸.
- ↑ شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۱۹۴؛ ملطی، التنبیه و الرد، ص۲۰–۲۱.
- ↑ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۶۳–۱۶۵.
- ↑ فاسی، شفاء الغرام، ج۲، ص۲۱۸؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۱.
- ↑ سباعی، تاریخ مکة، ج۱، ص۱۷۱؛ ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۷۴–۳۷۶.
- ↑ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۲؛ عریب بن سعد، صلة تاریخ الطبری، ص۱۳۴.
- ↑ ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۷۸؛ ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، ص۵۴.
- ↑ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۲۳۷.
- ↑ ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، ص۵۷؛ ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۹۵.
منابع
- ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر.
- ابن حوقل، محمد بن حوقل، صورة الارض، بیروت، دار صادر.
- ابن فهد، عمر بن محمد، إتحاف الوری بأخبار أم القری، تحقیق فهیم محمد شلتوت، مکه، جامعة ام القری.
- ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفکر.
- ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر.
- ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، تحقیق رضا تجدد، تهران.
- اشعری، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، تصحیح محمدجواد مشکور، تهران، انتشارات عطایی.
- اشعری، علی بن اسماعیل، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، تحقیق هلموت ریتر، ویسبادن.
- بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر، الفرق بین الفرق، بیروت، دار الآفاق الجدیدة.
- ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، تحقیق سهیل زکار، بیروت، دار الفکر.
- سباعی، احمد، تاریخ مکة، مکه، نادی مکة الثقافی.
- شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، تحقیق محمد سید کیلانی، بیروت، دار المعرفة.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، بیروت، دار التراث.
- عریب بن سعد قرطبی، صلة تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، مصر، دار المعارف.
- فاسی، محمد بن احمد، شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام، بیروت، دار الکتب العلمیة.
- ملطی، محمد بن احمد، التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع، تحقیق محمد زاهد کوثری، قاهره.
- نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعة، نجف، المکتبة المرتضویة.