مصباح المتهجد و سلاح المتعبد (کتاب)
مِصباح المُتَهَجِّد و سِلاح المُتعَبد عنوان کتابی در موضوع دعا و زیارت، اثر شیخ طوسی از عالمان شیعه قرن پنجم هجری است. شیخ طوسی در این کتاب روایات مربوط به عبادتها، دعاها، زیارتها و متن ادعیه را جمعآوری کرده است. همچنین به بخشى از احکام فقهى مرتبط با عبادات که در طول سال مستحب است نیز اشاره شده است. این کتاب مورد توجه عالمان شیعه قرار گرفت تا جایی که شرحها، ترجمهها و خلاصههایی بر آن نوشته شد و جزو منابع کتابهای دعایی بعد از خود قرار گرفت. شیخ طوسی خود نیز کتاب را خلاصه کرد و آن را مصباح المتهجد صغیر نامید.
 | |
| پدید آورندگان | |
|---|---|
| نویسنده | شیخ طوسی |
| تاریخ نگارش | قرن پنجم |
| محتوا | |
| موضوع | دعا و زیارت |
| زبان | عربی |
| نشر | |
| تعداد جلد | ۱ |
| تعداد صفحات | 600 |
نویسنده ویرایش
ابوجعفر محمد بن حسن طوسی (۳۸۵- ۴۶۰ق) معروف به شیخ الطائفه، فقیه، متکلم و حدیثنگار شیعی است.[۱] تحصیلات او در خراسان، بغداد و نجف بود. شیخ مفید(درگذشت: ۴۱۳ق) و سید مرتضی(درگذشت: ۴۳۶ق) از استادان او در بغداد بودند.[۲] با حمله سلجوقیان به بغداد در سال ۴۷۷ قمری، شیخ طوسی به نجف رفته و پایههای حوزه علمی شیعی در نجف را گذاشت.[۳] او در سال 460 قمری در نجف درگذشت و در منزلش در نزدیکی حرم امام علی(ع) دفن گردید.[۴]
شیخ طوسی در مجموعهای از علوم کتاب نوشت. دو کتاب از ۴ منبع اصلی حدیث شیعه از آثار اوست: کتاب تهذیب الاحکام و کتاب الاستبصار فیما اختلف من الاخبار.[۵] همچنین علاوه بر کتاب مصباح المتهجد، رسالهای مستقل در مناسک حج با عنوان «مناسک الحج فی مجرد العمل و الادعیه»،[۶] و «مختصر من عمل یوم و لیلة»، در معرفی عبادات و نوافل روزانه، ازجمله آثار اوست.[۷]
محتوا و اهمیت کتاب ویرایش
شیخ طوسى در کتاب مصباح المتهجد روایات عبادات و زیارات و متن ادعیه، زیارات و بخشى از احکام فقهى مربوط به عبادات را، که در طول سال مستحب است، جمعآوری کرده است. کتاب با مقدمهای درباره احکام طهارت، کفن و دفن و نماز آغاز میشود.[۸] سپس اعمال مستحب هر روز هفته[۹] و پس از آن اعمال مستحب و دعاها و زیارتهای هر ماه در فصلی ذیل نام آن ماه جمع آوری شده است.[۱۰]
شیخ طوسی در این کتاب مجموعه کاملی از نیایشهای شیعی را بر اساس زمان انجام آنها در طول یک سال قمری جمعآوری کرده است. شیوهای که پیش از او به کار گرفته نشده بود.[۱۱] گفته شده که به دلیل اهمیت و جامعیت این کتاب تا زمان ابنطاووس در دو قرن پنجم و ششم کتاب دعایی مهم دیگری تالیف نشد.[۱۲]
کتاب مصباح المتهجد از کتابهاى معتبر روایى شیعه به شمار مىآید و برخی برآنند که تمام کتابها دعایی شیعیان وامدار آنند.[۱۳] علماى بزرگ شیعه نیز آن را خلاصه، ترجمه و شرح کردهاند و تألیفات فراوانى در رابطه با آن نگاشتهاند.
نام کتاب ویرایش
شیخ طوسی خود در دیگر آثارش این کتاب را با عنوان مصباح المتهجد فی عمل السَنَة نام داده است.[۱۴]
گزیدههای مصباح المتهجد ویرایش
با توجه به استقبال فراوانى که از این کتاب شد، شیخ طوسى برای استفاده سادهتر از کتاب، آن را خلاصه کرد و نامش را مصباح المتهجد صغیر نهاد.[۱۵] پس از شیخ طوسی علماى دیگرى نیز این کتاب را خلاصه کرده اند؛[۱۶] از جمله میتوان قبس الإصباح فی تلخیص المصباح نوشته سلیمان مهرشتی، منهاج الصلاح فی مختصر المصباح نوشته علامه حلی و اختیار المصباح اثر علی بن حسین ابن باقی از علمای قرن هفتم را نام برد.[۱۷][۱۸]
همچنین چندین شرح بر کتاب مصباح المتهجد شیخ طوسى نگاشته شده است.[۱۹]
ترجمههای مصباح المتهجد ویرایش
چندین ترجمه فارسی از کتاب مصباح المتهجد یا از گزیدههای آن باقی مانده است. گفته شده که دستکم سه ترجمه کهن از سدههای 6 و ۷ و چند ترجمه از عصر صفویه باقی مانده است.[۲۰]
نسخه شناسی ویرایش
از کتاب مصباح المتهجد نسخههای متعددی باقی مانده است. برخی پژوهشها به شش نسخه خطی و یک نسخه چاپ سنگی از کتاب اشاره کردهاند. قدیمترین این نسخهها از سال 502 یعنی چهل سال پس از وفات شیخ طوسی به جای مانده است. [۲۱]
مطالعه و بارگیری کتاب ویرایش
پانویس ویرایش
- ↑ خلاصه الاقوال فی معرفة الرجال، ص360.
- ↑ زندگینامه و آثار شیخ طوسی، ص8.
- ↑ زندگینامه و آثار شیخ طوسی، ص13.
- ↑ خلاصه الاقوال فی معرفة الرجال، ص360.
- ↑ «شخصیت علمی و مشایخ شیخ طوسی»، ص372
- ↑ پژوهشی پیرامون مصنفات شیخ طوسی، ص14۶.
- ↑ پژوهشی پیرامون مصنفات شیخ طوسی، ص14۰.
- ↑ نک: مصباح المتهجد، ص4-249
- ↑ مصباح المتهجد، ۲۴۹ - ۵۳۳
- ↑ مصباح المتهجد، ص۵۳۷ به بعد
- ↑ «تداوم و تحول در ادبیات دعای امامیه»، ص67
- ↑ «تداوم و تحول در ادبیات دعای شیعه»، ص68
- ↑ «تداوم و تحول در ادبیات دعای امامیه»، ص67
- ↑ «تداوم و تحول در ادبیات دعای شیعه»، ص68
- ↑ الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج21، ص118
- ↑ «خلاصههای چاپ شده مصباح المتهجد»، ص74
- ↑ الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج ۲۱، ص118
- ↑ «خلاصههای چاپ شده مصباح المتهجد»، ص76
- ↑ الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۱۴، ص۶۶
- ↑ «تداوم و تحول در ادبیات دعای شیعه»، ص 90
- ↑ «تداوم و تحول در ادبیات دعای شیعه»، ص 86
منابع ویرایش
- «پژوهشی پیرامون مصنفات شیخ طوسی»، محمد ادیبی مهر، فصلنامه پژوهش دینی، شماره 12، زمستان 1384ش.
- «تداوم و تحول در ادبیات دعای امامیه: مصباح المتهجد شیخ طوسی»، محمدحسین حکیم، آینه پژوهش، شماره 194، خرداد و تیر 1401ش.
- خلاصه الاقوال فی معرفة الرجال، حسن بن یوسف حلی، بنیاد فرهنگ جعفری، قم، 1400ش.
- «خلاصههای چاپ شده مصباح المتهجد»، عباسعلی مرادی، مجله آینه پژوهش، شماره ۱۳۴، خرداد و تیر ۱۳۹۱ش.
- الذریعه الی تصانیف الشیعه، آقا بزرگ تهرانی، تصحیح حسینی اشکوری، بیروت، دارالاضواء، 1403ق.
- زندگینامه و آثار شیخ طوسی، آقا بزرگ تهرانی، ترجمه علیرضا میرزا محمد و حمید طبیبیان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1376ش.
- «شخصیت علمی و مشایخ شیخ طوسی»، سید عبدالعزیز طباطبایی، میراث اسلامی ایران، دفتر دوم، ص361 - 412، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی، 1373ش.
- مصباح المتهجد و سلاح المتعبد، محمد بن حسن طوسی، بیروت، موسسه فقه الشیعه، ۱۴۱۱ق.