نگارههای حرمین در عجایب المخلوقات طوسی
نگارههای حرمین در عجایبالمخلوقات طوسی، به دو نقاشی تاریخی از مسجدالحرام و مسجدالنبی اشاره دارد که در یکی از نسخههای مصور کهن کتاب ‘‘عجایبالمخلوقات و غرایبالموجودات’’ منسوب به محمد بن محمود طوسی گنجانده شده است. این نسخه که در موزه هنر والترز نگهداری میشود، از معدود دستنویسهای این اثر است که به تصویرسازی حرمین شریفین پرداخته و ترسیم آنها از سبک نگارههای ‘‘فتوحالحرمین’’ در اواخر سده دهم هجری تأثیر پذیرفته است.
معرفی کتاب و مؤلف[ویرایش | ویرایش مبدأ]
کتاب عجایبالمخلوقات و غرایبالموجودات از کهنترین عجایبنامههای فارسی است که به ابوطالب طغرل بن ارسلانشاه بن طغرل (حکومت: ۵۷۳–۵۹۰ق)، از پادشاهان سلجوقی، اهدا شده و تاریخ نگارش آن نیز به همان دوره بازمیگردد.[۱] هویت مؤلف کاملاً روشن نیست؛ حاجیخلیفه نام او را «محمد بن محمود بن احمد طوسی سلمانی» ذکر کرده است،[۲] اما در مقدمه نسخههای کهن نامی از مؤلف دیده نمیشود. با این حال، شواهد درونمتنی حاکی از پیوند مؤلف با شهر همدان یا زیست طولانیمدت او در آن دیار است.[۳] این اثر نخستین بار با تصحیح منوچهر ستوده (۱۳۴۵ش) و سپس با بازنویسی و ویرایش جعفر مدرس صادقی با عنوان ‘‘عجایبنامه’’ (۱۳۷۵ش) منتشر شد.
نسخههای خطی و مصور[ویرایش | ویرایش مبدأ]
تاکنون بیش از هفده نسخه خطی از این اثر شناسایی شده است اما هیچیک از این نسخههای کهن حاوی نگارههای حرمین شریفین نیستند. تنها تحریر مصور شناختهشده از این کتاب که نگارههای اماکن مقدس مکه و مدینه را در بر دارد، دستنویسی محفوظ در موزه هنر والترز در بالتیمور آمریکا به شماره W.593 است.[۴] این نسخه با ۱۸۰ مینیاتور و یک نقشه جغرافیایی جهاننما تزیین شده است. هرچند این دستنویس فاقد تاریخ کتابت است، ویژگیهای نسخهشناختی و سبک نگارگری، قدمت آن را به سده دهم هجری / شانزدهم میلادی میرساند.[۵]
ویژگیهای نگارههای حرمین در این نسخه[ویرایش | ویرایش مبدأ]
در نسخه موزه والترز، دو نگاره به اماکن متبرکه حرمین شریفین اختصاص دارد: مسجدالحرام (صفحه ۷۸پ) و مسجدالنبی (صفحه ۸۰ر). گفته شده که شیوه بازنمایی این دو مسجد کاملاً مشابه نگارههایی از منظومه ‘‘فتوحالحرمین’’ است که در چند دهه پایانی سده دهم هجری کتابت شدهاند.[۶] با این تفاوت که در نسخه عجایبالمخلوقات، تصویر هر مسجد در قابی مستقل و در میان مجلس نقاشی حاوی یک رویداد تاریخی مرتبط با آن مسجد ترسیم شده و جای گرفته است.[۷]
پانویس[ویرایش | ویرایش مبدأ]
- ↑ طوسی، ‘‘عجایبالمخلوقات’’، ۱۳۸۲ش، ص۱۴.
- ↑ کاتب چلبی، ‘‘کشفالظنون’’، ۲۰۲۱م، ج۴، ص۶۷۰.
- ↑ طوسی، ‘‘عجایبالمخلوقات’’، ۱۳۸۲ش، مقدمه مصحح، ص۱۸–۲۰.
- ↑ Walters Art Museum, MS W.593.
- ↑ Walters Art Museum, MS W.593, digitalwalters.org.
- ↑ درآمدی بر میراث فارسی، حاوی تصاویر اماکن مقدس مکه و مدینه، ص13
- ↑ نگارههای نسخه W.593، ص۷۸پ و ۸۰ر.
منابع[ویرایش | ویرایش مبدأ]
- طوسی، محمد بن محمود، ‘‘عجایبالمخلوقات و غرایبالموجودات’’، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۲ش.
- کاتب چلبی (حاجیخلیفه)، مصطفی بن عبدالله، ‘‘کشفالظنون عن اسامی الکتب والفنون’’، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۲۰۲۱م.
- تارنمای موزه هنر والترز:
https://www.thedigitalwalters.org، شناسه نسخه: W.593.