کتاب المزار (شیخ مفید)

کتاب المزار یا مناسک المزار یا مزار صغیر، کتابی است به زبان عربی، تألیف شیخ مفید، که به گردآوری روایات درباره ارزش و چگونگی زیارت معصومان(ع)، زیارت مؤمنان و قبرهای آنان پرداخته است.

کتاب المزار (شیخ مفید)

پدید آورندگان
نویسنده	شیخ مفید
تصحیح	سید محمدباقر موحد ابطحی
تاریخ نگارش	سده چهارم قمری
محتوا
موضوع	زیارات
زبان	عربی
نشر
تعداد جلد	۱
قطع	وزیری
ناشر	مدرسه امام المهدی(ع) و دیگران
محل نشر	قم، بیروت
تاریخ نشر	١۴٠٩ق
نسخه الکترونیکی	کتاب المزار شیخ مفید.

این کتاب پس از کامل الزیارات، برجسته‌ترین کتاب شیعه درباره زیارت است. المزار، نخستین کتابی است که «زیارت ناحیه مقدسه» را نقل کرده است. بسیاری از روایات آن مستند، برخی مرسل و برخی بدون نسبت به معصوم(ع) ذکر شده‌اند و بزرگان شیعه از این کتاب روایت کرده‌اند. این کتاب با تصحیح و تحقیق سید محمدباقر موحد ابطحی، در سال ۱۴۰۹ق چاپ شده است.

مؤلف

محمد بن محمد النعمان، معروف به شیخ مفید(۳۳۶ یا ۳۳۸ ـ ۴۱۳ق)، از بزرگان شیعه و شاگرد استادانی مانند شیخ صدوق، ابن قولویه و ابن داود قمی است. نجاشی و شیخ طوسی از شاگردان بارز اویند. نجاشی، رجال‌نگار شیعه و از شاگردان شیخ مفید، فضل او را در فقه، کلام، روایت، وثاقت و علم مشهورتر از آن می‌داند که توصیف شود. کتاب المقنعة، الارشاد و چند کتاب در مناسک حج، برخی از آثار فراوان اوست.

نام‌های کتاب

مؤلف، در خطبه کتاب آن را، «مناسک زیارة الامامین» نامیده و در کتاب الارشاد خود، با عنوان «مناسک المزار»، به آن آدرس داده است. برخی از منابع، این کتاب را به نام‌های «المزار»، «مزار صغیر» و «مناسک المزارات» خوانده‌اند.

المزار الکبیر

نجاشی، هنگام برشمردن کتاب‌های شیخ مفید، از «مزار صغیر» یاد کرده و آقا بزرگ تهرانی نیز کتاب مزار موجود را «مزار صغیر» خوانده است؛ از این‌رو، برخی بر این باورند که مفید، دارای دو کتاب مزار کبیر و صغیر بوده و اکنون از کتاب مزار کبیر او خبری در دست نیست. کتابی با نام المزار الکبیر، منسوب به شیخ مفید با تحقیق احمدعلی‌مجید الحلی، در سلسه مصادر بحارالانوار، توسط مکتبة‌ العلامة المجلسی، در سال ۱۴۳۴ق چاپ شده است. برخی این انتساب را رد کرده‌اند و برخی احتمال داده‌اند مراد نجاشی، حجم کوچک کتاب باشد نه وجود کتابی دیگر به نام المزار الکبیر.

اشتباه با المزارِ شهید اول

آقا بزرگ تهرانی در کتاب الذریعه، هنگام معرفی کتاب «المزارِ» مفید، به اشتباه خطبه کتاب «المزارِ» شهید اول را ذکر کرده و این، سبب شده برخی دیگر نیز نسخه‌های مزار شهید اول و شیخ مفید را اشتباه بگیرند.

ساختار

کتاب المزار شیخ مفید دو بخش دارد، بخش اول شامل ۶٧ باب و بخش دوم دارای ٢٩ باب است. تصمیم نویسنده، تنها گردآوری بخش نخست، درباره زیارت امام علی(ع) و امام حسین(ع) بوده، ولی بعدها آداب زیارت دیگر معصومان(ع) را در بخشی جداگانه به کتاب افزوده است. حجم این کتاب بدون در نظر گرفتن پاورقی‌ها، نزدیک به ۱۰۰ صفحه در قطع وزیری است.

محتوا

کتاب المزارِ شیخ مفید، به گردآوری روایات درباره ارزش و آداب زیارت معصومان(ع)، زیارت مؤمنان و قبرهای آنان پرداخته است.

بخش اول کتاب، شامل روایاتی درباره ارزش و آداب زیارت امام علی(ع)، برخی از مکان‌های مقدس در کنار حرم او مانند مسجد کوفه و مسجد سهله، ارزش، آداب و وجوب زیارت امام حسین(ع)، زیارت او در روزهای خاص، ارزش و محدوده حائر، ارزش و ویژگی‌های تربت او، چگونگی زیارت حضرت علی اکبر(ع)، حضرت عباس(ع) و شهدا است.

بخش دوم کتاب، دارای روایات درباره ثواب و آداب زیارت هر یک از معصومان، زیارت‌های جامعه، آداب و ثواب زیارت نیابتی، ارزش زیارت شیعیان و قبر آنان و ارزش زیارت پدر و مادر است.

اهمیت

المزار شیخ مفید را پس از کامل الزیارات ابن قولویه، برجسته‌ترین کتاب شیعه، درباره زیارت دانسته‌اند. گفته شده المزار، نخستین کتابی است که «زیارت ناحیه مقدسه» را نقل کرده است. پس از وی، شیخ طوسی در «المصباح» و پس از او سید بن طاووس در «مصباح الزائر» آن را ذکر کرده‌اند.

اعتبار

روایت‌های کتاب المزار شیخ مفید، از نظر سند، سه گونه است:

• روایت‌هایی که نویسنده، سند آن را از استاد خود ابن قولویه و در برخی موارد از دیگر استادان خود نقل کرده است. بیشتر روایات این کتاب از این دسته است.
• روایت‌هایی که به صورت مرسل از یکی از ائمه(ع) نقل و از بیان سند آن خودداری شده است.
• آداب و زیارت‌هایی که نقل شده، ولی به معصوم(ع) نسبت داده نشده است. برخی احتمال قوی داده‌اند بسیاری از این موارد، از روایات معصومان(ع) گرفته شده باشد؛ به ویژه که برخی از آن‌ها، در کتاب‌های دیگر به صورت مسند، از ائمه(ع) روایت شده است.

جامعیت، قدمت و جایگاه نویسنده کتاب، سبب شده بزرگان شیعه از آن روایت نقل کنند. بسیاری از کتاب‌ها مانند تهذیب‌ الاحکام، المصباح و بحار الانوار از این کتاب بهره برده‌اند.

نسخه‌های خطی

قدیمی‌ترین نسخه‌های خطی این کتاب عبارتند از:

• نسخه‌ای به شماره OR 8355، در کتابخانه بریتانیا، که در سال ۸۰۹ق استنساخ شده است.
• نسخه‌ای در کتابخانه آستان قدس رضوی، که محمدقاسم استرآبادی در سال ۹۹۸ق کتابت کرده است.

نسخه‌ای خطی از این کتاب با ترجمه و کتابت حاج ابوطالب بن ابوتراب، در کتابخانه مرعشی نجفی موجود است. ترجمه، با خط نستعلیق زیر سطرها نگاشته شده است.

چاپ

کتاب المزار، به عنوان نخستین اثر از مجموعه «موسوعة المزارات» توسط مدرسه امام المهدی(ع)، با اشراف سید محمدباقر موحد ابطحی تصحیح و تحقیق شده و در ۲۱۶ صفحه، در سال ١۴٠٩ق چاپ شده است. پس از آن، توسط الموتمر‌العالمی لالفیه الشیخ‌المفید‏‫‏‏، در قم، در ۲۳۴ صفحه، در سال ۱۴۱۳ق منتشر شد. این کتاب، با همین تصحیح و تحقیق، به ضمیمه الاعتقادات، توسط دارالمفید، در بیروت،‌ در سال ۱۴۱۴ق به چاپ رسید.

در این تحقیق، دیگر منابع روایات، اختلاف عبارت‌ها با دیگر منابع روایی و اختلاف نسخه‌ها، در پاورقی ذکر شده و ۵ فهرست، به شرح زیر استخراج شده است:

• فهارس آیات قرآن؛
• فهرست ابواب کتاب؛
• فهرست اسامی پیامبران و امامان(ع)؛
• فهرست اسامی روایات؛
• فهرست اعلام.

پیوند به بیرون

• خواندن و بارگیری کتاب المزار شیخ مفید.
• خواندن و بارگیری کتاب المزار شیخ مفید، با تحقیق موحد ابطحی
• کتب شیخ مفید در آثار شیخ مفید، بخش کتاب المزار، ص۳۸.

منابع

این مقاله برگرفته از کتاب‌شناسی زیارت، ص۷۰ و مقاله کتاب «المزار» شیخ مفید، محمود مهدی‌پور، فصلنامه فرهنگ زیارت، شماره هفدهم، زمستان 1392، ص217 است.

• المزار: مناسک المزار، المفید، با تحقیق محمدباقر موحد ابطحی،قم، المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
• بانک اطلاعات کتب و نسخ خطی.
• رجال النجاشی‌، احمد بن علی‌ نجاشی، تحقیق موسی‌ شبیری زنجانی، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی‌، قم‌، ۱۳۶۵ش.
• سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
• شاهدی درون متنی بر ردّ انتساب کتاب المزار (الکبیر) شیخ مفید به وی، احمد خامه‌یار، پایگاه کاتبان.
• شبکه جامع کتاب گیسوم.
• کتاب‌شناسی زیارت، رضا باقریان موحد، مشعر، قم، 1387ش.
• فهرست کتب الشیعة و اصولهم، محمد بن حسن طوسی، مکتبة المحقق الطباطبائی، قم، ۱۴۲۰ق.
• ناگفته‌هایی از حیات شیخ مفید، سید محمدجواد شبیری، مجله نور علم،‌شماره نهم، دوره سوم.