کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/مقدمه
حج و عتبات عالیات عنصری بسیار تأثیرگذار در مناسبات سیاسی، فرهنگی و اقتصادی دولتهای صفویه و عثمانی بود. سیادت بر حجاز و عراق ميتوانست برای هر کدام از دولتهای عثمانی و صفویه منشأ پيامدهاي اجتماعي، اقتصادي و سياسي فراوان باشد. ازاینرو بررسی روابط سیاسی و مناسبات دو دولت همجوار (صفویه و عثمانی) و منازعات آنان بر سر اماکن مذهبی از مباحث مهم دورههای تاریخی است. این امر زمانی مهمتر جلوه میکند که حکومتهای مقتدری همزمان و در محدودة مشخص جغرافیایی در کنار یکدیگر قرار گیرند. درست در میانة قرنهای دهم و یازدهم هجری، شاهد حضور دو حکومت قدرتمند در جهان اسلاميم: امپراتوری عثمانی که تا اروپا پیش رفته و به قدرتي بلامنازع تبدیل شده بود و حکومت صفوی که توانسته بود آشفتگیها و پراکندگیهای حکومتهای نیمهمستقل بعد از تیموری را از میان بردارد و قدرت خود را در ایران مستقر کند. اما آنچه در ابتدا روابط دو دولت را دستخوش تحول کرد، رسمیت یافتن مذهب تشیع در حکومت صفویان بود. صفویان و دولت سنیمذهب عثمانی با توسل به مذهب در صدد مشروعیتبخشی به حکومت خود بودند. در این میان شهرهای زیارتی چون کربلا، نجف، سامرا و کاظمین، که به عتبات عالیه شهرت داشتند، نقش تعیینکنندهای در تنظیم روابط و مناسبات دو کشور ایفا میکردند؛ به گونهای که هر دو دولت همواره در تلاش بودند به هر نحو ممکن بر این شهرها تسلط داشته باشند و از آنها به نفع خویش بهرهبرداری کنند؛ چنانکه شهرت و گسترش این شهرها و شیفتگی مسلمانان جهان به آنها سبب شده بود مردم و زمامداران صفوی و عثمانی به اين مناطق توجه کنند و به توسعه و آبادانی آنها همت گمارند. از طرف دیگر میتوان به شهرهای مکه و مدینه اشاره کرد که در آن زمان تحت سیطره عثمانیان سنیمذهب بود و رفتوآمد حجاج ایرانی به شهرهاي مذکور بر اهمیت آنها افزوده بود. ایرانیان هر ساله برای رفتن به حجاز و گزاردن فریضة دینی حج باید از قلمرو عثمانی عبور ميکردند. ازاینرو اختلاف دولت عثمانی با دولت صفویه، حرمین شریفین و عتبات عالیات را به عرصة اختلافات شیعه و سنی تبدیل کرده بود؛ به طوری که در معاهدات و قراردادهایی که ميان ایران و عثمانی بسته میشد، پادشاهان صفوی بر امنیت راهها و تأمین جانی و مالی زوار و حجاج و در نظر گرفتن امکانات برای حجاج و زائران عتبات تأکید میکردند. با توجه به مطالب پيشگفته پژوهش حاضر در صدد واکاوي نقش حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویه با عثمانی است و با طرح دو پرسش ذيل به دنبال اثبات دو فرضيه است که در پي ميآيد:
۱. نقش حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان با عثمانیان چه بود؟
۲. دولتهاي صفوی و عثمانی برای تسلط بر شهرهای زیارتی چه سیاستهایی پيش ميگرفتند؟
فرضیههای اين واکاوي به قرار ذيل است:
۱. عتبات عالیات به علت رسمیت مذهب تشیع در ایران و اهمیت مذهبی آنها برای صفویان و مکه و مدینه به دلیل رفتوآمد حجاج ایرانی به آنجا و بعد اقتصادی آنها نقش مهمی در روابط دو دولت صفوی و عثمانی داشت.
۲. دولتهای صفوی و عثمانی برای تسلط بر این شهرها از ابزارهای نظامی، اقتصادی و فرهنگی استفاده ميکردند.