| نسخهٔ فعلی |
متن شما |
| خط ۱: |
خط ۱: |
|
| |
|
| '''اسرار حَلق و تَقصیر''' به حکمتها، اهداف و معانی باطنی [[حلق و تقصیر]]، میپردازد. حلق (تراشیدن سر) و تقصیر (کوتاه کردن مو یا ناخن) از اعمال پایانی [[حج]] و [[عمره]] و نشانه خروج از [[احرام]] است. این عمل افزون بر بُعد [[حلق یا تقصیر (فتاوای مراجع)|فقهی]]، دارای معانی تربیتی و معنوی عمیقی است.
| |
|
| |
|
| از مهمترین اسرار حلق و تقصیر، پاک شدن از آلودگیهای ظاهری و باطنی، آمرزش گناهان و غلبه بر [[نفس]] و [[شیطان]] است. حلق و تقصیر همچنین نماد بریدن از دلبستگیهای دنیایی، فروتنی در برابر خداوند و کنار گذاشتن غرور است. این عمل یادآور تسلیم کامل در برابر فرمان الهی و آمادگی برای آغازی نو در مسیر بندگی است.
| |
|
| |
| از سوی دیگر، قرآن و روایات، حلق را نشانه [[امنیت حرم|امنیت]] [[حرم مکی]]، شجاعت و اعتماد به خدا دانستهاند؛ بهگونهای که حاجی با این عمل، امنیت خود در حرم الهی و آمادگی برای دفاع از دین و ارزشهای الهی را به نمایش میگذارد.
| |
|
| |
|
| == حلق و تقصیر == | | == حلق و تقصیر == |
| {{اصلی|حلق و تقصیر}}حَلق به معنای تراشیدن سر، و تَقصیر به معنای کوتاه کردن قدری از مو یا ناخن<ref>درسنامه مناسک حج، ص۷۱.</ref>، یکی از اعمال [[حج]] و [[عمره]] است.<ref name=":2">درسنامه مناسک حج، ص۶۵.</ref> در فقه [[شیعه]]، تقصیر از عبادات است و باید به [[قصد قربت]] و به [[نیت]] یکی از [[اعمال حج تمتع|اعمال حج]] یا [[اعمال عمره تمتع|عمره]] انجام داده شود.<ref name=":1">درسنامه مناسک حج، ص۵۰.</ref> مردان در [[حج]] با شرایطی موظف به حلق هستند. آنها در [[عمره تمتع]] موظف به تقصیر<ref name=":5">مناسک محشی ص۳۵۶ و ۳۵۷؛ درسنامه مناسک حج، ص۴۹.</ref> و در [[عمره مفرده]] بین حلق و تقصیر مختارند<ref name=":8">مناسک محشی، صص ١٠١ و ١٠٠؛ الکافی فی فقه اهل المدینه (فقه مالکی)، المصادرالفقهیه، ج ١٠، ص۵٣۴؛ بدائع الصنائع (فقه حنفی) المصادرالفقهیه، ج ١٠، ص ۶۵.</ref>؛ البته مذاهب [[اهل سنت]]، مردان را در [[عمره تمتع]] نیز، بین حلق و تقصیر مختار دانستهاند.<ref name=":82">مناسک محشی، صص ١٠١ و ١٠٠؛ الکافی فی فقه اهل المدینه (فقه مالکی)، المصادرالفقهیه، ج ١٠، ص۵٣۴؛ بدائع الصنائع (فقه حنفی) المصادرالفقهیه، ج ١٠، ص ۶۵.</ref> [[حج بانوان|زنان]] بر اساس همه مذاهب اسلامی، موظف به تقصیرند.<ref name=":52">مناسک محشی ص۳۵۶ و ۳۵۷؛ درسنامه مناسک حج، ص۴۹.</ref> | | {{اصلی|حلق و تقصیر}}حَلق به معنای تراشیدن سر، و تَقصیر به معنای کوتاه کردن قدری از مو یا ناخن<ref>درسنامه مناسک حج، ص۷۱.</ref>، یکی از اعمال [[حج]] و [[عمره]] است.<ref name=":2">درسنامه مناسک حج، ص۶۵.</ref> در فقه شیعه، تقصیر از عبادات است و باید به [[قصد قربت]] و به [[نیت]] یکی از [[اعمال حج تمتع|اعمال حج]] یا [[اعمال عمره تمتع|عمره]] انجام داده شود.<ref name=":1">درسنامه مناسک حج، ص۵۰.</ref> مردان در [[حج]] با شرایطی موظف به حلق هستند. آنها در [[عمره تمتع]] موظف به تقصیر<ref name=":5">مناسک محشی ص۳۵۶ و ۳۵۷؛ درسنامه مناسک حج، ص۴۹.</ref> و در [[عمره مفرده]] بین حلق و تقصیر مختارند<ref name=":8">مناسک محشی، صص ١٠١ و ١٠٠؛ الکافی فی فقه اهل المدینه (فقه مالکی)، المصادرالفقهیه، ج ١٠، ص۵٣۴؛ بدائع الصنائع (فقه حنفی) المصادرالفقهیه، ج ١٠، ص ۶۵.</ref>؛ البته مذاهب [[اهل سنت]]، مردان را در عمره تمتع نیز، بین حلق و تقصیر مختار دانستهاند.<ref name=":82">مناسک محشی، صص ١٠١ و ١٠٠؛ الکافی فی فقه اهل المدینه (فقه مالکی)، المصادرالفقهیه، ج ١٠، ص۵٣۴؛ بدائع الصنائع (فقه حنفی) المصادرالفقهیه، ج ١٠، ص ۶۵.</ref> [[حج بانوان|زنان]] بر اساس همه مذاهب اسلامی، موظف به تقصیرند.<ref name=":52">مناسک محشی ص۳۵۶ و ۳۵۷؛ درسنامه مناسک حج، ص۴۹.</ref> |
|
| |
|
| حلق یا تقصیر در عمره پس از [[سعی]]، و در حج، روز [[عید قربان]] انجام میشود<ref name=":4">درسنامه مناسک حج، ص۷۲؛ همچنین نگاه کنید به: مناسک محشی، ص۴۴٧؛ الروضةالبهیه فی شرح اللمعة الدمشقیه، ج١، صص ۵۶١ - ۵٣٩.</ref> حلق و تقصیر در عمره، مکان خاصی ندارد<ref name=":12">درسنامه مناسک حج، ص۵۰.</ref>؛ ولی در حج طبق فقه شیعه، [[منا]] <ref name=":42">درسنامه مناسک حج، ص۷۲؛ همچنین نگاه کنید به: مناسک محشی، ص۴۴٧؛ الروضةالبهیه فی شرح اللمعة الدمشقیه، ج١، صص ۵۶١ - ۵٣٩.</ref> و بر اساس مذاهب اهل سنت، [[حرم مکی|محدوده حرم مکی]] است.<ref>فقه السنه، ج ١، ص۵۴٠؛ الفقه علی المذاهب الخمسه، ج ١، ص ٣٧۴.</ref> | | حلق یا تقصیر در عمره پس از [[سعی]]، و در حج، روز [[عید قربان]] انجام میشود<ref name=":4">درسنامه مناسک حج، ص۷۲؛ همچنین نگاه کنید به: مناسک محشی، ص۴۴٧؛ الروضةالبهیه فی شرح اللمعة الدمشقیه، ج١، صص ۵۶١ - ۵٣٩.</ref> حلق و تقصیر در عمره، مکان خاصی ندارد<ref name=":12">درسنامه مناسک حج، ص۵۰.</ref>؛ ولی در حج طبق فقه شیعه، [[منا]] <ref name=":42">درسنامه مناسک حج، ص۷۲؛ همچنین نگاه کنید به: مناسک محشی، ص۴۴٧؛ الروضةالبهیه فی شرح اللمعة الدمشقیه، ج١، صص ۵۶١ - ۵٣٩.</ref> و بر اساس مذاهب اهل سنت، [[حرم مکی|محدوده حرم مکی]] است.<ref>فقه السنه، ج ١، ص۵۴٠؛ الفقه علی المذاهب الخمسه، ج ١، ص ٣٧۴.</ref> |
|
| |
|
| === اهمیت و فضیلت === | | === اهمیت و فضیلت === |
| [[پیامبر اسلام (ص)]] درباره حلق و تقصیر کنندگان دعای خیر فرموده و رحمت الهی را برای آنها خواسته است.<ref>بحار الانوار، ج ۹۹، ص ۳۰۲ .</ref> خود آن حضرت نیز در روز [[عید قربان]] موی سرش را میتراشید و ناخنهایش را کوتاه میکرد.<ref>وسائل الشيعه، ج ۱۰، ص ۱۸۰، ح ۱۲ .</ref>
| | <ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 228.</ref> |
| | |
| == فلسفه حلق و تقصیر ==
| |
| [[حلق و تقصیر]] عملی عبادی دارای اسرار و آثار گوناگون است که به بعضی از آنها اشاره میشود:
| |
| | |
| === پاک شدن از آلودگی ===
| |
| یکی از اسرار و فلسفه های حلق را، پاک شدن از آلودگیهای ظاهری و باطنی و دور شدن از عیوب آشکار و پنهان و طهارت و خروج از گناهان دانستهاند [[تراشیدن موی سر]] آن هم بعد از [[رمی|سنگ انداختن]] به شیطان و [[قربانی کردن]]، گویای این حقیقت است که [[حج گزار]] میخواهد با این عمل [[شیطان]] بزرگتر و [[نفس اماره]] را نیز مغلوب کند و کاملاً در مسیر توحید قرار بگیرد.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 239.</ref>
| |
| | |
| بر اساس سفارش [[امام صادق (ع)]] حج گزار باید زشتی های ظاهر و باطن را با تراشیدن مو از بین ببرد.<ref>مصباح الشريعة، ص ۷۶ .</ref> در کلام بعضی از بزرگان نیز نقل شده که: «آن هنگام که موهای سرت را می زدودی آیا اندیشه ات این بود که نفس خویش را از همه آلودگیها پاک میکنی و آنچه را که از مردمان بر عهده داری ادا میکنی و از گناهان و آلودگیها بیرون میآیی مانند روزی که از مادر زاده شده ای؟»<ref>مستدرك الوسائل، ج ۱۰، ص ۱۶۷، ح ۱۱۷۷۰ .</ref>
| |
| | |
| گفته شده بریدن موی سر اشاره به بریدن اضافات زندگی است. براساس روایات، یکی از علتهای آرام راه رفتن در پل صراط، خارها و قلابهایی است که در صراط قرار گرفته و نمیگذارند، کسی عبور کند.<ref>اسرار و معارف حج، ص ۵۶ .</ref> در واقع اینها آلودگیها و عیوبی است که در انسانها وجود داشته و در آخرت به شکل خار و قلاب تجسم یافته است؛ اما تراشیدن سر باید قلب حجگزار را کمک کند تا هوا و هوس و شهوت دنیا و تمام صفات بد را از قلبش بیرون کند.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 240.</ref>
| |
| | |
| === قطع وابستگیها ===
| |
| یکی از حکمتهای تراشیدن و کوتاه کردن سر را رهایی از تعلقات دنیوی و مادی دانستهاند. به این بیان که مو که معمولا سبب [[زینت]] است و ممکن است وابستگیای برای انسان ایجاد کرده باشد، به عنوان نماد به نمایندگی از تمام زینتهای دنیا از بدن [[حاجی]] جدا میشود به امید اینکه حج گزار حب تمام مادیات را در این سفر از خود دور کند. بر این اساس حلق تمرین و آمادگی برای قطع تعلق به دنیا و امتیازات و شئون آن است.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 238.</ref>
| |
| | |
| از دیدگاه حکیم رفیعی قزوینی، [[حلق و تقصیر]] یعنی اینجا که رسیدم تمام آرزوهای دور و دراز خود را قطع کردم و بیرون ریختم. تراشیدن سر از کوتاه کردن موی سر بهتر است چرا که تراشیدن یعنی از بیخ و بن کندن و اشاره به این است که آنچه آرزو داشتم همه را از بیخ و بن کندم و دور انداختم و دیگر هیچ آرزویی را به دل خود راه نمی دهم. خدایا غیر از آرزوی تو آرزوی دیگری در دل ندارم تمام آرزوها را دور ریختم جز آرزوی هستی و زندگی که آن را نمیشود قطع کرد.<ref>اسرار و معارف حج، صص 53 و 54 .</ref>
| |
| | |
| === نشانه تواضع و فروتنی ===
| |
| گذشتن از موی سر و خود را به شکل غلامان و بندگان در آوردن نشانه فروتنی و خاکساری انسان در برابر آفریدگار و دوری از غرور دانسته شده است.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 242.</ref> نخستین کسی که به عنوان ادای جزئی از [[مناسک حج|مناسک]]، حلق یا تقصیر را انجام داد و فلسفه و حکمت این عمل به او ارائه شد [[حضرت آدم(ع)|حضرت آدم (ع)]] بود. نقل شده که [[جبرئیل]] بعد از [[رمی جمرات|رمی شیطان]] به آدم گفت: سرت را به علامت تواضع در پیشگاه خداوند بتراش.<ref>بحار الانوار، ج ۹۶، ص ۳۰، ح ۵ ؛ وسائل الشيعه، ج ۸، ص ۱۶۲، ح ۲۰ .</ref>
| |
| | |
| === نشانه امنیت و شجاعت ===
| |
| قرآن کریم، سر تراشیدن در [[حج]] را علامت [[امنیت حرم|امنیت]] میهمانان [[کعبه|خانه خدا]] دانسته و خداوند در [[رویای صادق]] به [[رسول خدا (ص)]] فرموده: «به طور قطع شما به خواست خدا با امنیت وارد [[مسجد الحرام]] میشوید در حالی که سرهای خود را تراشیده و ناخن و موهای خود را کوتاه کردهاید»<ref>سوره فتح ، آیه 27 .</ref> از [[امام صادق (ع)]] نقل شده که [[حاجی]] با عمل سرتراشی علامت امنیت در [[حرم مکی|حرم]] را در خود ظاهر کرده است.<ref>بحار الانوار، ج10 ، ص187 ، ح14.</ref>
| |
| | |
| برخی بر اساس آیه 27 سوره فتح {{یادداشت|لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لَا تَخَافُونَ ۖ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَٰلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا
| |
|
| |
|
| شما مؤمنان به خواست خدا البته به مسجد الحرام با دل ایمن وارد شوید و سرها بتراشید و اعمال تقصیر بی ترس و هراس به جای آرید، و خدا آنچه را (از مصالح صلح حدیبیه) شما نمیدانستید میدانست و قبل از آن (که فتح مکه کنید) فتح نزدیک (حدیبیّه و خیبر) را مقرر داشت.}}حدس زدهاند که تراشیدن سر شاید به این جهت واجب شد که حج گزار در برابر کفار نشان دهد که با شجاعت و بدون نیاز به هیچ وسیله دفاعی به حج آمده است.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 244.</ref> خداوند با نازل کردن این آیه از آینده درخشان اسلام و مسلمین خبر میدهد که آنان با تراشیدن سر و نشان دار کردن خود می رسانند که کوچکترین واهمه ای از دشمن ندارند و با تمام جرات و قدرت از آیین اسلام دفاع میکنند. در نتیجه تراشیدن سر در عصر حاضر میتواند تکرار آن منطق شجاعانه و احترام به سیره مسلمانان نخستین اسلام باشد.<ref>تحلیلی بر مناسک حج، ص272.</ref>
| |
|
| |
|
| == مقالههای مرتبط == | | == مقالههای مرتبط == |
| خط ۵۰: |
خط ۲۲: |
| {{منابع}} | | {{منابع}} |
| *'''اسرار و معارف حج: با الهام از سخنان حکیم متاله آیت الله سید ابو الحسن رفیعی قزوینی'''، محمد امین پورامینی، قم، بشیر اندیشه، 1383ش. | | *'''اسرار و معارف حج: با الهام از سخنان حکیم متاله آیت الله سید ابو الحسن رفیعی قزوینی'''، محمد امین پورامینی، قم، بشیر اندیشه، 1383ش. |
| | * '''از میقات تا عرفات'''، محسن قمی، قم، نشر معارف، 1391ش. |
| | *'''بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار'''، محمد باقر المجلسی (۱۰۳۷-۱۱۱۰ق)، تصحیح محمد باقر بهبودی و سید ابراهیم میانجی و سید محمد مهدی موسوی خرسان، بیروت، داراحیاء التراث العربی و موسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق. |
| | * '''بدائع الصنائع (الفقهالحنبلی)'''، الکاشانی، علاءالدین بن مسعود، المصادر الفقهیه، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق. |
| | *'''تذکرة الفقهاء'''، العلامة الحلی (م.۷۲۶ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۴ق. |
| | *'''تفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)'''، محمد بن عمر فخر رازی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چهارم، ۱۴۱۳ق. |
| | *'''تفسیر نمونه'''، ناصر مکارم شیرازی و دیگران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۶۹ش. |
| | * '''جرعه ای از صهبای حج'''، عبدالله جوادی آملی، تهران، مشعر، 1386ش. |
| | *'''جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام'''، نجفی، صاحب الجواهر، محمد حسن، ۴۳ جلد، بیروت - لبنان، دار إحیاء التراث العربی، هفتم، ۱۴۰۴ق. |
| | *'''حدائق الناضره'''، یوسف بن احمد آل عصفور بحرانی (م.۱۱۸۶ق)، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۵ق. |
| | *'''ریاض المسائل'''، سید علی الطباطبائی (م.۱۲۳۱ق)، قم، النشر الاسلامی، ۱۴۱۲ق. |
| *'''درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج'''، کمیته اسرار و معارف معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تهران، مشعر، 1389ش. | | *'''درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج'''، کمیته اسرار و معارف معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تهران، مشعر، 1389ش. |
| *'''بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار'''، محمد باقر المجلسی (۱۰۳۷-۱۱۱۰ق)، تصحیح محمد باقر بهبودی و سید ابراهیم میانجی و سید محمد مهدی موسوی خرسان، بیروت، داراحیاء التراث العربی و موسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق. | | * '''صحیح مسلم''': مسلم (م. 261ق.)، بیروت، دار الفکر، بیتا. |
| * '''درسنامه مناسک حج '''، محمدحسین فلاحزاده، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش.
| | * '''سنن ترمذی'''، محمد بن عیسی ترمذی، به کوشش عبدالوهاب عبداللطیف، بیروت، دار الفکر، ١4٠٢ق. |
| * '''مناسک حج محشی'''، مرکز تحقیقات حج، نشر مشعر، زمستان ۱۳۷۵ش.
| | * '''شرائع الاسلام فی مسائل الحلال والحرام'''، محقق حلّی، نجم الدین جعفر بن حسن، تهران، منشورات الأعلمی، ۱۳۸۹ق. |
| * '''الکافی فی فقه اهل المدینه''' (الفقه المالکی)، النمری القرطبی، یوسف بن عبدالله، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
| |
| * '''المصادر الفقهیه'''، علیاصغر مروارید، بیروت، دارالتراث، ۱۴۱۹ق. | |
| * '''بدائع الصنائع (الفقهالحنفی)'''، الکاشانی، علاءالدین بن مسعود، المصادر الفقهیه، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
| |
| * '''الروضة البهیه فی شرح اللمعة الدمشقیه'''، الشهید الثانی، شیخ زینالدین العاملی، قم، مجمع الفکر الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۴ق. | |
| * '''فقه السنه'''، السید سابق، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم، ۱۴۱۹ق.
| |
| * '''الفقه علی المذاهب الخمسه'''، المغنیه، محمدجواد، قم، مؤسسة دارالکتاب الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۲ق. | | * '''الفقه علی المذاهب الخمسه'''، المغنیه، محمدجواد، قم، مؤسسة دارالکتاب الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۲ق. |
| | *'''منتهی المطلب فی تحقیق المذهب'''، حلّی، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی، ۱۵ جلد، مشهد - ایران، مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۱۲ق. |
| | *'''المجموع شرح المهذب'''، أبو زکریا محیی الدین یحیی بن شرف النووی (م ۶۷۶ ق)، دار الفکر. |
| | * '''المغنی'''، عبدالله بن قدامه (م.۶۲۰ق)، بیروت، دار الکتب العلمیه، بیتا. |
| | * '''معجم مقاییس اللغه''': احمد بن فارس (م.۳۹۵ق.)، بهکوشش عبدالسلام، قم، دفتر تبلیغات، ۱۴۰۴ق. |
| | *'''مدارک الاحکام'''، سید محمد بن علی الموسوی العاملی (م.۱۰۰۹ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۰ق. |
| | *'''مستند الشیعه'''، احمد النراقی (م.۱۲۴۵ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۵ق. |
| | *'''موسوعه الفقهیه الکویتیه'''، وزارت اوقاف کویت، دوله الکویت وزارت الاوقاف و الشئون الاسلامیه، کویت، 1414ه ق. |
| | * '''علل الشرائع'''، ابن بابویه، محمد بن علی، النجف، المکتبه الحیدریه ، 1385ق/ 1966م . |
| | *'''مغنی المحتاج الی معرفه معانی الفاظ المنهاج'''، محمد بن احمد الشربینی(م.۹۷۷ق)، تحقیق شیخ علی عاشور، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۷۷ق. |
| | *'''مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام'''، زین الدین بن علی، شهید ثانی (۹۱۱-۹۶۶ق)، قم، انتشارات معارف اسلامی، ۱۴۱۶ق. |
| | *'''المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی'''، احمد بن محمد المقری الفیومی (م.۷۷۰ق)، دارالفکر. |
| | *'''المیزان فی تفسیر القرآن'''، سید محمدحسین طباطبایی، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، بیتا. |
| | *'''المحاسن'''، احمد بن محمد بن خالد البرقی (م.۲۷۴ق)، به کوشش سید جلال الدین محدث ارموی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۲۶ش. |
| | * '''مستدرک الوسائل'''، حسین نوری طبرسی، بیروت، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، 1408-1429ق/ 1987-2008 میلادی. |
| | *'''مصباح الشریعه'''، المنسوب امام جعفر الصادق(ع) ( -148ق.)، بیروت، الاعلمی1400ق. |
| | *'''معراج السعاده'''، احمد بن محمدمهدی النراقی (۱۱۸۵۱۲۴۵ق)، قم، انتشارات هجرت، چاپ دهم، ۱۳۸۳ش. |
| * '''وسائل الشیعه (تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه)''': محمد بن الحسن الحر العاملی (م. ۱۱۰۴ق)، الحر العاملی (م. ۱۱۰۴ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۴ق. | | * '''وسائل الشیعه (تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه)''': محمد بن الحسن الحر العاملی (م. ۱۱۰۴ق)، الحر العاملی (م. ۱۱۰۴ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۴ق. |
| *'''مصباح الشریعه'''، المنسوب امام جعفر الصادق(ع) ( -148ق.)، بیروت، الاعلمی1400ق. | | *'''النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی'''، طوسی، ابو جعفر، محمد بن حسن، در یک جلد، بیروت - لبنان، دار الکتاب العربی، دوم، ۱۴۰۰ق.{{پایان}}{{حج و عمره}} |
| * '''مستدرک الوسائل'''، حسین نوری طبرسی، بیروت، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، 1408-1429ق/ 1987-2008 میلادی.
| |
| *'''تحلیلی از مناسک حج'''، علی شریعتی، تهران، سپیده باوران، 1393ش.{{پایان}}{{حج و عمره}}
| |
| [[رده:اسرار حج]] | | [[رده:اسرار حج]] |
