در حال ویرایش اسرار سعی


'''اسرار سَعی''' به حکمت‌ها، اهداف و معانی باطنی [[سعی بین صفا و مروه]]، می‌پردازد. این عمل، افزون بر آنکه از [[ارکان حج|ارکان حج و عمره]] است، دارای معانی عمیق معنوی و تربیتی می‌باشد. این عمل یادآور تلاش [[حضرت هاجر|حضرت هاجر(س)]] در جست‌وجوی آب برای [[حضرت اسماعیل(ع)]] و نماد کوشش مستمر، امید به رحمت الهی و [[توکل بر خدا]] است. 

در منابع اسلامی، از مهم‌ترین اسرار سعی می‌توان به [[تزکیه نفس]]، صفای دل، تقویت مروت و روحیه خدمت، شکستن تکبر، و تربیت انسان بر پایه تلاش و استقامت اشاره کرد. همچنین [[هروله]] که در بخش مشخصی از مسیر برای مردها مستحب است، نماد گریز از هوای نفس، مبارزه با شیطان و شتاب در اطاعت الهی معرفی شده است.

رفت‌وآمد مکرر میان [[صفا و مروه]]، تنها پیمودن فاصله میان دو کوه نیست، بلکه نماد حرکت همیشگی انسان میان [[خوف و رجا]] و استمرار در مسیر بندگی است و به حاجی می‌آموزد که با صبر، امید و مجاهدت، در جست‌وجوی رضایت الهی باشد.

== سعی بین صفا و مروه ==
{{اصلی|سعی}}سَعْی یکی از اعمال واجب<ref>الخلاف، ج2، ص328-330؛ منتهی المطلب، ج10، ص427؛ أحکام القرآن، ج‏1، ص118</ref> [[عمره مفرده]] و [[عمره تمتع]] و به معنای هفت بار پیمودن<ref>. المبسوط(سرخسی)، ج1، ص 362؛ مدارک الاحکام، ج8، ص207؛ الروضة البهیة، ج2، ص263.</ref> فاصلهٔ میان دو کوه [[صفا و مروه]] در [[مکه]] است.<ref>. المبسوط فی فقه الإمامیة؛ ج1، ص 307؛ شرائع الإسلام، ج1، ص179؛ منتهی المطلب، ج10، ص 414، 418، 427.</ref> این عمل یادآور تلاش [[هاجر]] در جست‌وجوی آب برای [[حضرت اسماعیل(ع)]] و از مهم‌ترین [[مناسک حج]] و [[اعمال عمره تمتع|عمره]] است.<ref name=":0" />

فاصله این دو کوه که حدود ۳۷۵ متر است، [[مسعی]] نامیده می‌شود.<ref>نگاه کنید به: «صفا و مروه»، سيدعلى قاضى عسكر، در «فصلنامه ميقات حج»، ش٩، ص۸۸-۱۰۶ .</ref> این عمل پس از [[نماز طواف]] و پیش از [[تقصیر]] انجام می‌شود.<ref>. المبسوط فی الفقه الامامیه، ج1، ص361؛ السرائر، ج1، ص578؛ شرائع الإسلام، ج1، ص 203-204 ، المجموع، ج8، ص 63،78؛ المبسوط، (سرخسی)، ج4، ص46؛ حاشیة الدسوقی، ج2، ص34.</ref>

همچنین برای سعی، مستحباتی مانند نوشیدن آب [[زمزم]]،<ref>تذکرة الفقهاء، ج8، ص130؛ الحدائق الناضره، ج16، ص258؛ دلیل الناسک، ص283.</ref> ذکر و [[دعا]]،<ref>ادعیه و آداب حرمین شریفین در عمره مفرده با ترجمه فارسی، بخش دعاهای مسعی؛ ادعیه و زیارات مدینه منوره و مکه مکرمه (ویژه تمتع)]، ادعیه سعی بین صفا و مروه.</ref> [[هروله]] مردان در بخش مشخصی از مسیر، رفتن بالای [[صفا و مروه|صفا]] و رو کردن به [[کعبه]]، حمد و ثنای الهی و یادکردن از نعمت‌های خداوند توصیه شده است.<ref name=":0">درسنامه مناسک حج، ص۴۱–۴۴ ؛ ویژه‌نامه عمره مفرده: وصال دوست، ص۷۸ ؛ مدخل سعی در جلد هشتم دانشنامه حج و حرمین شریفین.</ref>
=== فضایل و اهمیت سعی ===
بنابر روایتی از [[حضرت محمد (ص)]]، حج‌گزار با [[سعی]] میان [[صفا و مروه]]، از گناهانش بیرون می‌رود.<ref>التهذيب، ج ۵، ص ۱۹، روایت ۵۶ ؛ فقیه، ج ۲، ص ۲۰۸، روایت ۲۱۶۷ .</ref> برخی پاک شدن درون را عامل ایجاد نورانیت در باطن [[حاجی]] دانسته‌اند.<ref>عوارف المعارف، ص۲۹۳-۲۹۶.</ref> در روایتی دیگر از پیامبر، پاداش سعی با پاداش حج پیاده و پاداش آزاد کردن هفتاد بنده برابر شمرده شده است.<ref>بحار، ج٩۶، ص٢٣۶.</ref> در روایاتی از امامان [[شیعه]] بر فضیلت محل سعی تأکید شده است.<ref>بحار، ج٩۶، ص۲۳۴-٢٣۵.</ref> از [[امام صادق(ع)]] نقل شده که در نزد خداوند، هیچ بقعه‌ای محبوب‌تر از محل سعی نیست؛ زیرا هر زورگویی در آن، خوار می‌شود.<ref>الکافی، ج۴، ص۴۳۴.</ref>

== فلسفه سعی ==
[[سعی بین صفا و مروه]] عملی عبادی دارای اسرار و آثار گوناگون است که به بعضی از آنها اشاره می‌شود:

=== ایجاد صافی و جوانمردی ===
[[امام صادق(ع)]] در روایتی با هدف بیان حقیقت [[صفا و مروه]]، توصیه کرد که با ایستادن بر کوه صفا روح و درون خود را برای روز دیدار با خداوند تصفیه کن و جلا ده و نزد مروه صاحب مروت و اوصافی وارسته باش.<ref>مصباح الشریعه، ص47.</ref> 

برخی با توجه به مبارزه با [[شیطان]] در [[رمی|رمی جمرات]] و مبارزه با نَفس در [[قربانی]] و [[حلق]]، این مرحله از [[اعمال حج تمتع|اعمال حج]] را دارای باطن و کاربرد اجتماعی دانسته و صفا را اشاره به صافی دل دوستان در مقام معرفت و مروه را اشاره به مروت عارفان در راه خدمت معرفی کرده‌اند.<ref>كشف الاسرار، ج۱، ص ۴۳۰ ؛ بیان السعادة، ج۱، ص ۱۵۷ .</ref> به عبارت دیگر آن صفوت و این مروت در نهاد بشریت است و قلب [[حاجی]] از این صفا و مروت و با نور خدایی منور می‌شود. <ref>درسنامه اسرار حج، ص149.</ref> نتیجتا حاجی پس از بازگشت از [[حج]] در مقابل مردم مدارا و مردانگی بیشتری نشان خواهد داد.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 192.</ref>

=== ذلت متکبران ===
بر اساس روایات، سعی واجب شده است برای خوار کردن زورگویان<ref>فروع کافی ج ۴، ص ۳۳۴، روایت ۳ ؛ علل الشرایع، ص ۴۳۳ روایت ۲ ؛ فقیه، ج ۲، ص ۱۹۶، روایت ۲۱۲۴ .</ref> و نزد خداوند هیچ بقعه ای محبوب‌تر از محل سعی نیست زیرا هر گردنکشی در آن خوار می‌شود.<ref>فروع کافی، ج ۴، ص ۴۳۴، روایت ۵ .</ref> برخی احساس ذلت متکبران و گردنکشان در این مکان را به سبب جمعیت عظیمی که برای عبادت خداوند در حرکتند دانسته‌اند.<ref>اسرار عرفانی حج، ص422.</ref> برخی روایات، هروله هنگام سعی را به معنای گریز و دوری جستن از قدرت خود در برای قدرت خداوند دانسته‌اند<ref>بحار الانوار، ج96، ص124.</ref> که موجب کاهش تکبر در انسان می‌شود.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 191.</ref>

=== هروله، حمله به شیطان ===
[[هروله]] در محدوده خاصی از [[مسعی]]، برای مردان مستحب بوده<ref>سنن النسائی، ج۵، ص۲۴۲ و ص۲۴۳؛ السنن الکبری، ج۵، ص۷۹؛ علل الشرایع، ج۲، ص۴۳۳؛ وسائل الشیعه، ج۱۳، ص۴۷۱؛ الکافی، ج۴، ص۴۳۴.</ref> و در این مورد ادعای اجماع بین مذاهب اسلامی شده است.<ref>تذکرة الفقهاء، ج۸، ص۱۳۴؛ جواهر الکلام، ج۱۹، ص۴۲۴؛ مجمع الفائدة، ج۷، ص۱۶۸؛ کشف اللثام، ج۶، ص۱۵؛ منتهی المطلب، ج۱۰، ص۴۱۱؛ روضة الطالبین، ج۲، ص۳۶۹؛ بدایة المجتهد، ج۱، ص۲۷۳.</ref> هروله را به معنای حمله به ابلیس و پیروان و یاران او دانسته‌اند.<ref>درسنامه اسرار حج، ص157.</ref> [[امام صادق(ع)]] علت [[مستحب]] بودن هروله را چنین بیان کردند که در این مکان، شیطان بر [[حضرت ابراهیم‌(ع)]] ظاهر شد و آن حضرت به فرمان [[جبرئیل]] برای دور کردن وی به دنبال او هروله نمود، پس از این عمل شیطان فرار کرده و از آن حضرت دور شد، از این رو این عمل در میان حج‌گزاران سنت شد.<ref>علل الشرایع، ج۲، ص۴۳۲؛ من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۱۹۶.</ref> حدیثی دیگری هروله را نشانه فرار از هواس نفس دانسته است.<ref>بحار الانوار، ج96، ص124.</ref>

=== آموزش تلاش و امیدواری ===
سعی بین [[صفا و مروه]] را عامل یادآوری خاطرات و تلاش‌های [[هاجر]] و [[ابراهیم(ع)]] در محدوده [[حرم مکی]]<ref>تفسیر نمونه، ج1، ص543.</ref> و توجه به این دانسته‌اند که بدون سعی و تلاش کسی به جایی نمی‌رسد.<ref>تفسیر نمونه، ج19، ص127.</ref> مطابق یک آموزه اخلاقی، انسان همیشه باید بین ترس از عملکرد گذشته و امید به رحمت الهی مردد باشد.<ref>مستدرک الوسائل، ج10، ص166 ؛ </ref> رفت و آمد حجاج بین صفا و مروه را یادآور «تردد بین خوف و رجا» دانسته‌اند<ref>صهبای حج، ص401.</ref> و حاجی را در این رفت و آمد، تشبیه به خدمتکاری کرده‌اند که به امید جلب رضایت صاحب خانه بارها در رفت و آمد است.<ref>پرتوی از مشعل هدایت، ص20-21.</ref> 

هفت مرتبه تردد بین صفا و مروه اشاره به کثرت و استمرار است<ref>التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج ۱۱، ص ۸۱.</ref> که در حقیقت به حجگزار لزوم تلاش و تکرار در مشکلات را آموزش می‌دهد.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 193.</ref> تلاش دائمی هاجر در یافتن آب، آموزه‌ای برای امیدواری دائمی دانسته شده تا خداوند از راهی که تصور نمی‌شود به انسان کمک کند.<ref>تفسیر نمونه، ج1، ص543.</ref>

=== نجات از هفت طبقه دوزخ ===
برخی اسرارنویسان معتقدند که هفت بار انجام سعی می‌تواند معانی باطنی داشته باشه به این بیان که موجب امیدواری‌ برای [[حاجی]] جهت نجات از هفت طبقه جهنم باشد.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 193.</ref> برخی هفت بار رفت و آمد را به معنای عهدی با خداوند جهت پاک نگهداشتن هفت عضو چشم، گوش، زبان، دست، شکم، مغز و قدم از گناه دانسته‌اند و یا هفت بار سعی را وسیله یادآوری برای لزوم رهایی از هفت صفت بد در وجود انسان معرفی کرده‌اند.<ref>در بارگاه نور، ص74-75.</ref>

== سر آغاز کردن از صفا ==
سِرّ شروع کردن سعی از صفا این است که خداوند در قرآن از صفا آغاز کرده است{{یادداشت|سوره بقره، آیه 158.
إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ۖ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا ۚ وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ

بی تردید صفا و مروه از نشانه های خداست؛ پس کسی که حج خانه کعبه کند، یا عمره انجام دهد، بر او گناهی نیست که بر آن دو طواف کند. و کسی که [به خواست خودش افزون بر واجبات] کار نیکی [چون طواف و سعی مستحب] انجام دهد، بدون تردید خدا [در برابر عمل او] پاداش دهنده و [به کار و حال او] داناست.}} و نام صفا را بر مروه مقدم نموده است. [[رسول خدا(ص)]] هنگام سعی از صفا شروع کرد و فرمود: از همان جا آغاز کنید که خدای سبحان آغاز کرد.<ref>تهذيب الأحكام، ج۱، ص ۹۶ ؛ وسائل الشيعه، ج ۹، ص ۵۲۲، روایت ۱۸۲۵۹ ؛ فروع کافی، ج ۴، ص ۴۳۱، روایت۱ .</ref> آغاز کردن از صفا را شکلی از رعایت ادب در برابر خداوند دانسته‌اند که همچون کلام خداوند، در عمل سعی نیز اول از صفا شروع شود.<ref>درسنامه اسرار حج، ص162.</ref>

== مقاله‌های مرتبط ==

* [[سعی بین صفا و مروه]]
* [[اسرار حج]]
* [[دعاهای مناسک عمره تمتع و حج|دعاهای مستحبی سعی]]

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{منابع}}
* '''ادعیه و آداب حرمین شریفین در عمره مفرده با ترجمه فارسی'''، مرکز تحقیقات حج، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۷ش.
* '''ادعیه و زیارات مدینه منوره و مکه مکرمه (ویژه تمتع)'''، مرکز تحقیقات حج، تهران، نشر مشعر، ۱۳۹۱ش.
* '''درسنامه مناسک حج'''، محمدحسین فلاح‌زاده، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش.
* '''ویژه‌نامه عمره مفرده: وصال دوست'''، حوزه نمایندگی ولی‌فقیه در امور حج و زیارت معاونت فرهنگی، ۱۳۹۳ش.
* '''دانشنامه حج و حرمین شریفین'''،  مدخل سعی در جلد هشتم.
* '''درسنامه اسرار حج'''،  محمد تقی فعالی، تهران، مشعر، 1389ش.
* '''اسرار عرفانی حج'''،  محمد تقی فعالی، تهران، مشعر، 1386ش.
* '''کتاب الخلاف فی الفقه'''، شیخ طوسی، ابوجعفر، محمد بن الحسن، تهران، ۱۳۷۷ش.
* '''منتهي المطلب في تحقيق المذهب'''، حلی، حسن بن یوسف، مشهد، انتشارات بنياد پژوهش‌هاي اسلامي آستان قدس رضوي، 1414ق.
* '''احکام القرآن''': ابن العربی (م.543ق.)، به کوشش محمد عطا، لبنان، دار الفکر، بی‌تا.
* '''المبسوط'''، سرخسی، محمد بن احمد، بيروت، دار المعرفه، 1406ق. 
*''' مدارک الاحکام''': سید محمد بن علی الموسوی العاملی (درگذشت ۱۰۰۹ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۰ق.
* '''الروضة البهیه فی شرح اللمعة الدمشقیه'''، الشهید الثانی، شیخ زین‌الدین العاملی، قم، مجمع الفکر الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
* '''علل الشرائع'''، ابن بابویه، محمد بن علی، النجف، المکتبه الحیدریه ، 1385ق/ 1966م .
* '''المبسوط في فقه الاماميه'''، طوسی، محمد بن حسن، تحقيق محمد باقر البهبودي، تهران، المكتبة المرتضويه، 1387ق.
* '''شرائع الاسلام فی مسائل الحلال والحرام'''، محقق حلّی، نجم الدین جعفر بن حسن، تهران، منشورات الأعلمی، ۱۳۸۹ق.
* '''صفا و مروه'''، سيدعلى قاضى عسكر، «فصلنامه ميقات حج»، ش٩، ص۸۸-۱۰۶ .
*'''السرائر'''، ابن ادریس (م.598ق.)، قم، نشر اسلامی، 1411ق.
*'''حاشیة الدسوقی'''، محمد بن احمد دسوقی (م.1230ق.)، بیروت، احیاء الکتب العربیه، بی‌تا.
*'''المعتمد فی شرح المناسک'''، سید ابوالقاسم خوئی، به تحقیق سید رضا خلخالی، نجف، مدرسة دار العلم، مؤسسه الخوئی الإسلامیة، چاپ اول، 1409ق.
*'''التهذیب فی مناسک العمره و الحج'''، جواد تبریزی، دار التفسیر، قم ، 1423ق.
* '''مناسک حج محشی'''، مرکز تحقیقات حج، نشر مشعر، تهران، زمستان ۱۳۷۵ش.
* '''مجمع المسائل'''، محمدرضا گلپایگانی، دار القرآن الکریم، قم، بی‌تا.
*'''تحریر الوسیلة'''، خمینی، سید روح اللّه موسوی، مؤسسه مطبوعات دار العلم، قم، بی‌تا.
*'''منیة السائل (مجموعه فتاواي هامه اوبالقاسم الخويي دام ظله)'''، ابوالقاسم خوئی، به کوشش موسی مفیدالدین عاصی العاملی، دارالمجتبی، بیروت، 1370ق.
*''' تذکرة الفقهاء''': العلامة الحلی (درگذشت ۷۲۶ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۴ق.
*'''الحدائق الناضره''': یوسف البحرانی (م.1186ق.)، به کوشش آخوندی، قم، نشر اسلامی، 1363ش.
*'''دلیل الناسک''': السید محسن الحکیم (م.1390ق.)، به کوشش طباطبایی، مدرسه دار الحکمه، 1374ش.
* '''تهذیب الأحکام'''، طوسی محمد بن حسن، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران، دارکتب الاسلامیة، 1407ق.
*'''من لا یحضره الفقیه''': الصدوق (م.381ق.)، به کوشش غفاری، قم، نشر اسلامی، 1404ق.
*'''عوارف المعارف'''، محمود بن عبدالکریم شبستری، کتابفروشی جهان نما، شیراز، 1317ش.
*'''بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار'''، محمد باقر المجلسی (۱۰۳۷-۱۱۱۰ق)، تصحیح محمد باقر بهبودی و سید ابراهیم میانجی و سید محمد مهدی موسوی خرسان، بیروت، داراحیاء التراث العربی و موسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.
* '''الکافی''': الکلینی (م.۳۲۹ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵ش.
*'''مصباح الشریعه'''، المنسوب امام جعفر الصادق(ع) ( -148ق.)، بیروت، الاعلمی1400ق.
*'''کشف الاسرار'''، ابوالفضل رشید الدین میبدی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۱ش.
*'''بیان السعاده فی مقامات العباده'''، موسسه الاعلمی للمطبوعات، بیروت، 1367ش / 1408ق.
*'''فروع کافی'''، کلینی محمد بن یعقوب (م ۳۲۹ق)، تحقیق محمد حسین رحیمیان، قم، نشر قدس، ۱۳۸۸ش.
* '''السنن الکبری''': بیهقی، احمد بن حسین، دارالفکر، بیروت، 1419ق.
* '''سنن النسائي'''، نسائی، احمد بن علی، تحقيق صدقي جميل العطار، بيروت، دار الفکر، 1348ق.
* '''وسائل الشیعه (تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه)''': محمد بن الحسن الحر العاملی (م. ۱۱۰۴ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۴ق.
* '''جواهر الکلام في شرح شرائع الاسلام'''، صاحب جواهر، محمدحسن، تحقيق عباس قوچاني، تهران، دار الکتب الاسلاميه، 1365ش.
* '''مجمع الفائده و البرهان فی شرح الاذهان'''، محمدباقر بین محمداکمل بهبهانی، موسسه العلامه المجدد الوحید البهبهانی، قم، 1317ق.
*''' کشف اللثام''': الفاضل الهندی (درگذشت ۱۱۳۷ق)، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۶ق.
*'''روضة الطالبیین و عمدة المفتین'''، یححی بن شرف به کوشش زهیر شاویش، المکتب الاسلامی، بیروت، 1412ق / 1991م.
* '''بدایة المجتهد''': محمد بن احمد ابن رشد القرطبی (م. ۵۹۵ق)، تحقیق خالد عطار، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۵ق.
* '''تفسیر نمونه'''، ناصر مکارم شیرازی، مدرسه الامام علی بن ابی طالب (علیه السلام)، قم، 1380ش.
* '''مستدرک الوسائل'''، حسین نوری طبرسی، بیروت، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، 1408-1429ق/ 1987-2008 میلادی.
* '''صهبای حج''': جوادی آملی، قم، اسراء، 1377ش.
* '''پرتوی از اسرار حج (پرتوی از مشعل هدایت)''' : عباسعلی زارعی سبزواری، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم دفتر انتشارات اسلامی ، 1390 ش.
*''' در بارگاه نور'''، حسین انصاریان، مشعر،  تهران، 1382ش.{{پایان}}{{حج و عمره}}
[[رده:اسرار حج]]