در حال ویرایش اصحاب صفه

'''اصحاب صُفّه'''، [[مهاجران (صدر اسلام)|مهاجران]] مجرد و غالباً فقیری بودند که پس از هجرت به مدینه و ساخت [[مسجدالنبی]]، در قسمت انتهایی آن که دارای سکو و سایبان بود، مستقر شدند.  

 

این گروه از مهاجران که پس از مهاجرت خانه و کاشانه خود را رها کرده بودند و جایی برای اقامت نداشتند ابتدا در قبا سکونت داشتند؛ اما با ساخت مسجدالنبی به قسمتی از انتهای مسجد که سکویی بود که صفه نامیده می‌شد و سایبانی بر روی آن بود، نقل مکان کردند. اهل صفه در این مکان به آموزش قرآن و تعلیم دینی انصار اشتغال یافتند. حضور مفسرانی مشهور مانند [[ابوسعید خدری انصاری]]، [[ابن مسعود]] و [[عبدالله بن عمرو]] در میان آنان، نشان‌دهنده نقش دینی و قرآنی این گروه است.

 

گزارش‌هایی از فقر و تنگدستی اهل صفه در منابع آمده است. به‌طوری که گفته شده غذای اهل صفه بيشتر از خرما بود و كمتر نان يا گوشت نصيبشان می‌شد. حتی گاهی مدت‌های طولانی از بی غذایی به اجبار سنگ بر شكم می‌بستند يا روزه می‌گرفتند. صفه‌نشینان در جهاد نیز حضوری فعال داشتند. در واقعه [[بئر معونه]] (سال چهارم قمری) ۷۰ تن به شهادت رسیدند که برخی از آنان از اصحاب صفه بودند. با شهادت این گروه، آیه ۱۶۹ آل‌عمران درباره زنده بودن شهدا نازل شد.

 

در سده‌های چهارم و پنجم، مشایخ صوفی، حضور یاران پیامبر در صفه را به حضور [[صوفیان]] در [[خانقاه]] تشبیه کردند و وجوه مشترکی چون خشیت، فقر و تنگدستی، ترک وطن را میان آنان برشمردند.

[[صفه‌ی مسجدالنبی|صفه]] را همانند سقيفه يا سايبان دانسته‌اند.<ref>لسان العرب، ج۹، ص۱۹۵؛ مجمع البحرين، ج۲، ص۶۱۷، «صفو»؛ تاج العروس، ج۱۲، ص۳۲۵، «صفف».</ref> از ساكنان صفه نيز به اصحاب صفّه، اهل ‌الصفّه يا اصحاب المَظَلّه (سايبان‌نشينان) ياد كرده‌اند.<ref>الطبقات، ج۱، ص۱۹۶، ۲۳۲.</ref> برخی پژوهشگران به پيروي از بعضی لغت‌شناسان متأخر، صفه را سكّو دانسته‌اند.<ref>.Encyclopedia of Islam, Ahl Al-Suffa.</ref>

در پی [[هجرت|هجرت پيامبر ‌(ص)]] و مسلمانان به [[مدینه|يثرب]] و پيش از ساخته شدن [[مسجد النبی|مسجد نبوی]]، مهاجران بی‌همسر در خانه‌های [[انصار]] در [[قبا]] اقامت داشتند كه با اقامتگاه پيامبر(ص) در خانه [[ابوایوب انصاری|ابوايوب انصاری]] فاصله بسيار داشت. اين مهاجران پس از ساخته شدن مسجد نبوی، مقيم مسجد شدند. این مهاجران در صفه که سایبانی نیز بر روی آن بود و در قسمت انهای مسجد قرار داشت، مستقر شدند.<ref>الطبقات، ج۱، ص۱۹۶؛ اسد الغابه، ج۵، ص۷۷؛ وفاء ‌الوفاء، ج۲، ص۴۸.</ref> آنان روزها به اين سايبان پناه می‌بردند؛ ولی در شب می‌توانستند هر جای مسجد بخوابند.<ref>المصنف، صنعاني، ج۱، ص۴۲۱، ۴۲۳؛ قرب الاسناد، ص۱۴۸.</ref> از اين رو، شماری از فقيهان [[اهل سنت]] خوابيدن در مسجد را برای غير بوميان جايز شمرده‌اند.<ref>المجموع، ج۲، ص۱۷۳.</ref> گزارش‌هایی در دست است كه نشان می‌دهد سكونت در مسجد و سايبان آن به [[مهاجران (صدر اسلام)|مهاجران]] اختصاص نداشت.<ref>المستدرك، ج۳، ص۲۰.</ref> همچنين از حضور مشركان قريشی به اسارت درآمده در [[غزوه بدر|نبرد بدر]]<ref>الام، ج۱، ص۷۱؛ معرفة السنن و الآثار، ج۲، ص۲۵۷.</ref> و مهمانان پيامبر در صفه نيز گزارشی در دست است.<ref>بهجة النفوس، ص۲۲۲.</ref>

پيوستن [[ابوهریره|ابوهريره]]، [[واثلة بن اسقع]] و شماری ديگر از صفّه‌نشينان مورد توجه [[اهل سنت]] به صفّه، مربوط به هنگامی است كه [[مكه]] [[فتح مکه|فتح]] شده و پيامبر اصل مهاجرت را لغو كرده بود. برخی به اشتباه، عمده ساكنان صفّه را مهاجران قريشی دانسته‌اند.<ref>الكشاف، ج۱، ص۳۱۸؛ مبهمات القرآن، ج۱، ص۲۶۸.</ref> شماری از [[انصار|انصاريان]] را نيز ساكن صفه شمرده‌اند كه از مشهور‌ترين افراد آن‌ها می‌توان به [[جابر بن عبدالله انصاری]] و [[ابوسعید خدری|ابوسعيد خُدری]] اشاره كرد.<ref>حلية الاولياء، ج۱، ص۴۲۵.</ref>

تاريخ‌‌نگاران و راويان در وصف «اهل صفّه» همواره فقر و وضع أسف‌بار معيشتی آن‌ها را ‌گزارش كرده و آنان را تهيدستان جامعه نبوی تصوير كرده‌اند.<ref>فتح الباري، ج۱۱، ص۲۴۴.</ref> غذای اهل صفه بيشتر از خرما بود و كمتر نان يا گوشت نصيبشان می‌شد.<ref>المستدرك، ج۳، ص۱۶؛ تهذيب الكمال، ج۷، ص۳۹۰-‌۳۹۱.</ref> آنان گاه در هر وعده دو خرما بيشتر نمی‌خوردند. حتی گاهی مدت‌های طولانی از بی غذایی به اجبار سنگ بر شكم می‌بستند يا روزه می‌گرفتند.<ref>جامع البيان، ج۲۸، ص۵۲.</ref>بر پايه گزارشی از [[عبدالله بن عمر]]، اهل صفه تا [[خیبر|فتح خيبر]] به سال هفتم ق. معمولاً سير نمی‌شدند.<ref>صحيح البخاري، ج۵‌، ص۸۳‌؛ فتح الباري، ج۹، ص۴۳۵.</ref>

درباره پوشاك ساكنان صفه نيز گزارش‌هایی همانند در دست است. بر پايه گزارشی، گاه ۷۰ تن از اصحاب صفّه لباسی كمتر از حد معمول داشتند.<ref>صحيح البخاري، ج۱، ص۱۳۰.</ref> بر پايه گزارشی ديگر، ۳۰ تن از ساكنان صفّه با بالا تنه عريان پشت سر [[حضرت محمد (ص)|پيامبر(ص)]] نماز می‌گزاردند.<ref>الطبقات، ج۱، ص۱۹۶؛ عيون الاثر، ج۲، ص۴۰۳.</ref> با توجه به فقر اهل صفه، برخی صفّه را «خانه صدقه‌گيران» دانسته‌اند.<ref>تاريخ دمشق، ج۶۷، ص۳۲۰.</ref>در نتيجه، همه آيات مدنی را كه در آن‌ها به صدقه، مساكين، فقيران و انفاق اشاره شده، به ساكنان صفّه مربوط دانسته‌اند. از جمله این موارد، آيات ۲۷۱ و ۲۷۳ بقره/۲ بود. در اين آيات، صدقه‌ به تهيدستان مهاجر اختصاص يافته كه به سبب ايمانشان در موطن خود ايمن نبودند و به مدينه مهاجرت كردند و نمی‌توانستند كار كنند.<ref>الكشاف، ج۱، ص۳۱۸؛ غررالتبيان، ص۲۲۲.</ref>

از آن‌جا ‌كه بسياری از پيروان پيامبر گرفتار كارهای روزمره خود بودند<ref>حلية الاولياء، ج۱، ص۳۷۷.</ref>، حضور [[مهاجران (صدر اسلام)|مهاجران]] مجرد در مسجد فرصتی در اختيار پيامبر نهاد تا برای گسترش فرهنگ و آموزه‌های اسلامی از آن‌ها بهره برد.<ref>فتح الباري، ج۶، ص۴۳۰</ref> پيامبر به هر نومسلمان مهاجر به مدينه يكی از انصار را می‌سپرد تا او را با دين و قرآن آشنا كند.<ref>تاريخ المدينه، ج۲، ص۴۸۷.</ref> در گزارشی آمده كه [[عباده بن صامت|عبادة بن صامت]] به آن‌ها خواندن و نوشتن آموخت.<ref>مسند احمد، ج۶، ص۴۳۰؛ المصنف، ابن ابي شيبه، ج۵، ص۹۸؛ المستدرك، ج۲، ص۴۸.</ref> گزارش‌هایی نیز درباره ‌نگارش سخنان پيامبر آمده است.<ref>الحد الفاصل، ص۳۷۸؛ الكامل، ج۱، ص۲۲.</ref>حضور مفسران مشهور ميان اصحاب صفه همچون [[ابوسعید خدری|ابوسعيد خدری انصاری]]، [[ابن مسعود]] و [[عبدالله عمرو]] پيامد اين برنامه بود.<ref>تاريخ المدينه، ج۲، ص۴۸۷.</ref>

مشهور است كه در رويداد [[بئر معونه]] به سال چهارم ق. ۷۰ تن به ‌شهادت رسيدند كه برخي از آنان در زمره اصحاب صفّه بودند.<ref>تفسير مقاتل، ج۱، ص۱۹۰؛ البدء و التاريخ، ج۴، ص۲۱۱؛ مجمع البيان، ج۲، ص۸۸۰.</ref> با شهادت اين گروه، آيه ۱۶۹ آل عمران/۳ نازل شد: {و‌لا تَحسَبَنَّ الَّذينَ قُتِلوا في سَبيلِ اللهِ اَمواتاً بَل اَحياءٌ عِندَ رَبِّهِم يُرزَقون}<ref>جامع البيان، ج۴، ص۲۳۱؛ مجمع البيان، ج۲، ص۸۸۰-۸۸۱.</ref> بسياری از صفّه‌نشينان، خواهان حضور در سريّه [[ذات السلاسل]] بودند و بر اساس قرعه، ۸۰ تن از ايشان در اين نبرد شركت كردند.<ref>نهج الحق، ص۱۹۳؛ تأويل الآيات الظاهره، ج۲، ص۸۴۰.</ref> در گزارشی از حضور آن‌ها در غزوه [[ذات الرقاع]] سخن به ميان آمده كه شش تن از آن‌ها كه پای‌افزار نداشتند، پاهای برهنه خود را با پارچه بسته بودند.<ref>المناقب، ابن شهر آشوب، ج۱، ص۱۷۰.</ref> در [[غزوه تبوک|غزوه تبوك]] به سال نهم ق. كه پيامبر(ص) با كمك و انفاق مسلمانان توانست سپاه خود را آماده كند، بسياري از اهل صفه، از ديگران توشه و تجهيزات گرفتند و با سپاه همراه شدند.<ref>اسد الغابه، ج۵، ص۳۹۹.</ref> اما برخی كه حمايت‌گری نيافتند و فقرشان مانع حضورشان در جهاد ‌شد، غم‌زده گريستند.<ref>السيرة النبويه، ج۲، ص۵۱۸؛ المستدرك، ج۳، ص۱۸.</ref>

*'''[[صفه‌ی مسجدالنبی]]'''

*'''[[مسجد النبی|مسجدالنبی]]'''

*'''[[دکه الاغوات]]'''