در حال ویرایش اماکن منسوب به امام علی(ع) در عراق

'''اماکن منسوب به امام علی(ع) در عراق،''' مکان‌ها و بناهایی در کشور [[عراق]] است که به نام [[امام علی(ع)]] نامگذاری شده، یا ارتباطی با وقایع زندگی و سیره تاریخی و حوادث سیاسی او داشته است. [[آستان مقدس امام علی(ع)]] و [[مسجد کوفه]] از مشهورترین اماکن منسوب به ایشان است. همچنین مساجد، قدمگاه و چشمه‌هایی منسوب به علی بن ابی‌طالب است که در شهرهایی مانند [[موصل]]، بغداد، [[کربلا]]، بصره و اَرْبیل قرار دارد. 

== حضور امام علی(ع) در عراق ==
پنج سال خلافت امام علی(ع) در کشور عراق رقم خورد. از این جهت حضور ایشان در عراق سرمنشاء رویدادها و اتفاقات زیادی بود. [[آستان مقدس امام علی(ع)|آستان مقدس علوی]] در نجف اشرف، از مهم‌ترین اماکن مقدس اسلامی در عراق است و دیگر جایگاه‌های مرتبط با دوره خلافت امام علی(ع) در [[مسجد کوفه]] و پیرامون آن، تا به امروز مورد توجه زائران و دوستداران ایشان قرار دارد. با این حال، در عراق زیارتگاه‌ها و جایگاه‌های دیگری منسوب به امام علی(ع) وجود دارد که از شهرت کمتری برخوردار است. در شهرها و مناطق مختلف عراق، یادمان‌های متعددی برای امام علی(ع) وجود دارد که بسیاری از آنها در ارتباط با سیره تاریخی امام(ع) و حوادث سیاسی مرتبط با دوره خلافت ایشان شکل گرفته است و برخی از آنها نیز بر حضور آن حضرت در حافظه جمعی اهالی عراق در دوره‌های تاریخی مختلف دلالت دارد.<ref>«یادمان‌های امام علی علیه السلام در خاک عراق»، ص۷۳.</ref>

== حرم امام علی(ع) ==
{{اصلی|حرم امام علی(ع)}}
آستان مقدس امام علی محل دفن حضرت علی(ع) در [[نجف|شهر نجف]] است. حرم دارای صحن و رواق‌های متعدد است و مساجد و مقام‌هایی در آن و جوارش وجود دارد.<ref>زیارتگاه‌های عراق، ص۲۹ تا ص۵۳. </ref>

== مسجد کوفه ==
{{اصلی|مسجد کوفه}}
مسجد کوفه، از قدیمی‌ترین مساجد تاریخی جهان اسلام است. در سال ۳۶ق، با حضور امام علی(ع) در این مسجد، بر اهمیت آن افزوده گردید. حضرت علی(ع) در این مسجد نماز و خطبه می‌خوانده و برخی از امور کشورداری، مانند قضاوت، را در آنجا انجام می‌داد. [[محراب مسجد کوفه]]، محل ضربت خوردن [[امام علی(ع)]] در سال 40ق است.<ref>زیارتگاه‌های عراق، ص۹۵ تا ص۱۰۵.</ref>

== مسجد عتیقه یا مسجد براثا در بغداد ==
از زیارتگاه‌های مشهور مرتبط با امام علی در عراق، زیارتگاهی است که در متون تاریخی از آن با نام «مشهد العتیقه» یاد شده است. این زیارتگاه در جنوب شرقی کاظمین، سمت غربی رود دجله قرار دارد و وجه تسمیه‌اش، وقوع آن در محله یا بازاری به نام «عتیقه» است.<ref>معجم البلدان، ج۳، ص۲۸۵.</ref> خطیب بغدادی در این باره می‌نویسد: «در بازار عتیقه، مسجدی وجود دارد که شیعیان به آن توجه دارند و آنجا را زیارت می‌کنند و بزرگ می‌دارند و گمان می‌کنند که علی بن ابی طالب، در آنجا اقامه نماز کرده است».<ref>تاریخ بغداد (تاریخ مدینة السلام)، ج۱، ص۴۰۴.</ref> این زیارتگاه در دوره‌هایی، محل فعالیت‌های علمی شیعیان بغداد بوده است.<ref>رجال النجاشی، ص۲۵۹ و ص۳۸۳.</ref>

در شماری از منابع سده‌های میانی نیز به این زیارتگاه اشاره شده است. گویا اشاره ابن شهرآشوب مازندرانی (م. ۵۸۸ق) به «مسجد السوط» در بازار عتیقه بغداد، ناظر به همین زیارتگاه است.<ref>مناقب آل ابی طالب، ج۲، ص۲۲۷.</ref> یاقوت حموی نیز ذیل مدخل «سونایا»، به مشهد (زیارتگاه) امام علی در محله عتیقه اشاره کرده<ref>معجم البلدان، ج۳، ص۲۸۵.</ref> و ذیل مدخل «براثا» نوشته است که طبق قولی امام علی به حمامی در براثا، و طبق قول دیگری به حمامی در محله عتیقه وارد شد.<ref>معجم البلدان، ج۱، ص۳۶۳.</ref>

== مشهد الشمس در حلّه ==
از مشهورترین یادمان‌های منسوب به امام علی در عراق، زیارتگاه تاریخی موسوم به «مشهد الشمس» است که امروزه در حاشیه شهر حلّه قرار دارد. این زیارتگاه که به مسجد یا زیارتگاه «ردّ شمس» نیز شناخته می‌شود، در باور شیعیان در محل معجزه دوم ردّ شمس ساخته شده است؛ جایی که خورشید پس از غروب، به صورت معجزه آسا برای امام علی به آسمان بازگردانده شد.<ref>«یادمان‌های امام علی علیه السلام در خاک عراق»، ص۷۶.</ref> البته در منابع تاریخی و روایی شیعه، درباره زمان و محل دقیق وقوع این معجزه، اختلاف نظر وجود دارد.<ref>«بررسی اعتبار معجزه گاه‌های منسوب به امام علی در عراق»، ص۳۳–۳۸.</ref>

درباره تاریخ ساخت اولیه زیارتگاه مشهد الشمس حلّه، اطلاع دقیقی در دست نیست؛ اما اشاره به این بنا در قرن ششم هجری در گزارش‌های تاریخی آمده است.<ref>مناقب آل ابی طالب، ج۲، ص۳۵۵؛ الاشارات الی معرفة الزیارات، ص۷۶.</ref> بنای مشهد الشمس از نظر معماری بسیار اهمیت دارد و از نمونه‌های کهن گنبدهای اورچین (مضرّس) باقی مانده در عراق به شمار می‌آید. برخی از پژوهشگران عراقی، قدمت ساختمان کنونی را از سه دهه نخست سده هفتم هجری دانسته‌اند؛<ref>القباب المخروطیة فی العراق، ص۴۸.</ref> برخی نیز تاریخ ساخت آن را سده ششم هجری دانسته‌اند.<ref>المشاهد ذات القباب المخروطة فی العراق، ص۵۹.</ref> بنای اصلی زیارتگاه شامل ساختمانی هشت ضلعی با گنبد اورچین مرتفع است. در ضلع جنوبی بنا، محرابی وجود دارد که محل نماز خواندن امام علی دانسته شده و به همین دلیل آن را با یک درِ آلومینیومی کوچک (به عنوان ضریح یا پنجره مشبّک) مسدود کرده‌اند.<ref>«یادمان‌های امام علی علیه السلام در خاک عراق»، ص۷۷.</ref>

== قطّاره امام علی(ع) در کربلا ==
{{اصلی|چشمه امام علی (کربلا)}}
از اماکن مشهور منسوب به امام علی در استان کربلا، زیارتگاهی به نام «قَطّاره» است که در حدود ۲۰ کیلومتری جنوب غربی کربلا، نزدیک جاده این شهر به شهر کوچک «عین التمر» قرار دارد. این زیارتگاه روی چشمه آبی ساخته شده که در باور اهالی منطقه، آن را امام علی به طریق معجزه، هنگام اعزام به [[جنگ صفین]] یا در مسیر بازگشت از آن، نزدیک دیر یک راهب مسیحی آشکار کرده است.<ref>«یادمان‌های امام علی علیه السلام در خاک عراق»، ص۷۷.</ref>

== قدمگاه و حوض آب امام علی(ع) در عین التمر ==
{{اصلی|حوض امام علی (کربلا)}}
حوض و قدمگاه‌ امام علی(ع)، دو زیارتگاه در عین‌التمر است. عین التمر شهر کوچکی در ۶۷ کیلومتری غرب کربلا است.<ref>«یادمان‌های امام علی علیه السلام در خاک عراق»، ص۷۸.</ref> حوض امام علی  مزار کوچکی است واقع در شمال عین‌التمر که داخل آن، یک حوض آب وجود دارد و اهالی منطقه، آن را محل وضوی امام علی(ع) می‌دانند.<ref>عین التمر، ص۱۴۹ - ۱۵۰.</ref> قدمگاه امام علی در مرکز شهر عین‌التمر واقع است و در کف آن، سنگی وجود دارد که در آن، دو فرورفتگی به چشم می‌خورد و اهالی، این فرورفتگی‌ها را اثر جای پای امام علی(ع) و اثر سم اسب ایشان می‌دانند.<ref>عین التمر، ص۱۴۹ و ۱۵۰.</ref>

== قدمگاه امام علی(ع) در شهر زبیر در بصره ==
شهر قدیمی بصره در گذر زمان متروکه شده و بعدها به فاصله حدود ۱۰ کیلومتریِ آن، شهر جدید بصره امروزی شکل گرفته است. در محل بصره تاریخی و کهن نیز شهر جدید و کوچکی به نام شهر «زبیر» ساخته شده است. مسجد جامع بصره کهن، که امروزه در محدوده شهر جدید «زُبیر» قرار دارد، از اماکن حضور امام علی در خاک عراق به شمار می‌آید؛ چنان‌که ایشان پس از پایان جنگ جمل به این مسجد وارد شد و در آن اقامه نماز کرد و خطبه‌ای برای مردم شهر ایراد فرمود. همچنین گفته می‌شود که [[امام حسن مجتبی(ع)|امام حسن(ع)]] نیز به دستور امام علی، هنگام بازگشت از [[جنگ جمل]]، در این مسجد اقامه نماز کرده است.<ref>زیارتگاه‌های عراق، ج۲، ص۱۷۸.</ref>

امروزه مسجد جامع قدیم بصره تقریباً به‌طور کامل از بین رفته و تنها بخش اندکی از آن باقی مانده است.<ref>«یادمان‌های امام علی علیه السلام در خاک عراق»، ص۷۹.</ref> آنچه از ساختمان قدیمی مسجد در دوره‌های اخیر باقی بوده، نزد شیعیان بصره به عنوان «خُطوه» (قدمگاه) امام علی شهرت داشته است. امروزه در محل شبستان مسجد جامع قدیم بصره، ساختمان جدیدی با معماری جدید و دارای گنبد بزرگ و مناره مرتفع، که به هیچ وجه با بنای قدیمی آن تناسب ندارد، ساخته شده است و از مقاصد زیارتی مهم شیعیان بصره به شمار می‌آید.<ref>«یادمان‌های امام علی علیه السلام در خاک عراق»، ص۷۹.</ref>

== قدمگاه امام علی(ع) در بصره ==
در محله «عَشّار»، در ساحل شمالی رود عشّار در شهر بصره جدید، مسجدی به نام مسجد مقام یا مسجد امام علی وجود دارد.<ref>تاریخ مساجد البصرة، ص۲۴.</ref> که در واقع قدمگاهی منسوب به امام علی است که باید با حضور آن حضرت در این منطقه پس از جنگ جمل ارتباط داشته باشد؛ با این حال برخی محققان در انتساب این مقام به امام تردید کرده‌اند.<ref>موسوعة تاریخ البصرة، ج۱، ص۳۶۱.</ref>

این مسجد از مساجد قدیمی مهم بصره جدید به شمار می‌آید و گفته می‌شود به دست حاج محمد ششتری (شوشتری) در سال ۱۱۶۷ قمری بازسازی شده است. ساختمان اولیه مسجد از خشت و گل بوده است؛ اما وزارت اوقاف عراق آن را سال ۱۳۴۱ قمری (۱۹۲۲م) با آجر بازسازی کرده است. مسجد دارای شبستانی به طول ۳۰ و عرض ۱۰ متر با گنبد بزرگی با پوشش کاشی کربلایی و مناره مدوّری با پوشش کاشی‌کاری و کتیبه‌های حاوی آیات قرآنی و اسامی جلاله است.<ref>موسوعة تاریخ البصرة، ج۱، ص۳۶۰.</ref>

== مقام امام علی(ع) در ناصریه ==
در چند کیلومتری جنوب غربی مرکز شهر ناصریه، کنار جاده این شهر به سماوه (مرکز استان مثّنی)، مقامی منسوب به امام علی وجود دارد که اهالی منطقه، آن را محل نشستن شتر امام علی در زمان رسیدن ایشان به ذی قار، پیش از وقوع جنگ جمل، می‌دانند. بنای کنونی مقام شامل ساختمان مستطیل نسبتاً وسیعی با گنبدی با پوشش آجرهای سبزرنگ است که پس از سقوط نظام صدام، با تلاش شیخ محمدباقر ناصری ساخته شده است.<ref>زیارتگاه‌های عراق، تهران، ج۲، ص۳۱۶–۳۱۷.</ref>

== مقام‌ها و گنبدهای امام علی(ع) در ساحل رود فرات ==
در مناطق واقع در ساحل رود فرات، حد فاصل شهر باستانی انبار (در غرب بغداد) تا منطقه قائم (در مرز کشور سوریه)، مقام‌ها و گنبدهای متعدّدی برای امام علی وجود داشته که همواره در زبان اهالی منطقه به نام «قبّة علی» شناخته می‌شده است. این زیارتگاه‌ها معمولاً در ارتباط با حضور امام علی در این مناطق در مسیر حرکت ایشان به صفّین یا بازگشت از آنجا، و در واقع به عنوان یادمان‌هایی برای توقّف یا نماز ایشان در مهم‌ترین شهرهای تاریخی مجاور رود فرات به وجود آمده است.<ref>«یادمان‌های امام علی علیه السلام در خاک عراق»، ص۸۲.</ref>

== قدمگاه امام علی(ع) در موصل ==
در شهر موصل، قدمگاهی منسوب به امام علی وجود داشته که قدمت آن به سده‌های میانی (حدود دو قرن هفتم و هشتم) می‌رسیده است. این زیارتگاه از بناهای تاریخی ارزشمند موصل، و تا دوره‌های متأخر پابرجا بود؛ اما در یکصد سال اخیر به تدریج فراموش، و به ویرانه تبدیل شد.<ref>«یادمان‌های امام علی علیه السلام در خاک عراق»، ص۸۴.</ref> قدمگاه امام علی، که نزد اهالی به نام «دوسة علی» شناخته می‌شده، در خیابان فاروق شهر موصل قرار داشته است.<ref>ترجمة الاولیا فی الموصل الحدباء، ص۱۰۴.</ref>

== مسجد پنجه علی در موصل ==
مسجد پنجه علی از اماکن منسوب به امام علی در موصل است که از توصیف‌های موجود در تواریخ محلی موصل، می‌توان به اهمیت و جایگاه دینی آن در قرون گذشته پی برد. احتمالاً اشاره علی بن ابی بکر هروی به وجود جای کف دست امام علی در «مشهد الطرح» موصل، کهن‌ترین اشاره تاریخی به این زیارتگاه است.<ref>الاشارات الی معرفة الزیارات، ص۷۰.</ref> متأسفانه در سایر منابع کهن (پیش از دوره ایلخانی) درباره این زیارتگاه و وجه تسمیه آن به «مشهد الطرح» اشاره‌ای دیده نمی‌شود.<ref>«یادمان‌های امام علی علیه السلام در خاک عراق»، ص۸۵.</ref>

این زیارتگاه در گذشته، بیرون باروی شهر موصل واقع، و دارای گنبدی بود که اطراف آن، بقایای یک رباط وجود داشت؛ اما بعداً این رباط فرو ریخت و به یک تپه ویرانه تبدیل شد.<ref>مجموع الکتابات المحرّرة فی ابنیة مدینة الموصل، ص۱۴۸ و ص۱۴۹.</ref> در حال حاضر سردر و نیز محراب عالی و باشکوه به جامانده از این زیارتگاه، به موزه ملی عراق در بغداد منتقل شده است و از آثار معماری شاخص دوره اسلامی در این موزه به شمار می‌آید.<ref>«مدخل مزار کف (بنجة) الامام علی فی الموصل: دراسة وتحقیق»، ص۹۷ و ص۱۰۸.</ref> در منابع تاریخی، گزارش‌هایی مبنی بر حضور امام علی در موصل وجود ندارد.<ref>«یادمان‌های امام علی علیه السلام در خاک عراق»، ص۸۵.</ref>

== مسجد پنجه علی در اربیل ==
{{اصلی|مسجد پنجه امام علی (اربیل)}}
در شهر اربیل، مرکز اقلیم کردستان عراق، مسجدی به نام «پنجه علی» وجود دارد که وجه تسمیه آن، وجود سنگی حاوی نشان پنجه یا جای کف دست منسوب به امام علی است. بی تردید این مسجد منطبق بر زیارتگاه تاریخی و کهنی است که ابن مستوفی اربلی (م. ۶۳۷ق)، مورخ شهر اربیل، در تاریخ خود چندین بار از آن به نام «مشهد الکفّ» یاد کرده است.<ref>تاریخ اربل، ج۱، ص۲۲۳ و ۲۶۴.</ref> ازاین رو می‌توان قدمت اولیه آن را لااقل از سده ششم هجری تعیین کرد.<ref>«یادمان‌های امام علی علیه السلام در خاک عراق»، ص۸۶.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{منابع}}
{{برگرفتگی
| پیش از لینک =
| منبع = مقاله «یادمان‌های امام علی علیه السلام در خاک عراق» در فصلنامه فرهنگ زیارت است.
| لینک = https://farhangziarat.hzrc.ac.ir/article_213870.html| توضیحات منبع =
}}
* '''الاشارات الی معرفة الزیارات'''، هروی، علی بن ابی بکر، تحقیق: جانین سوردیل -طومین، دمشق، المعهد الفرنسی، ۱۹۵۳م.
* '''«بررسی اعتبار معجزه گاه‌های منسوب به امام علی در عراق»'''، خامه یار، احمد، تاریخ اسلام در آینه پژوهش، شماره ۳۷،‌ ۱۳۹۳ش.
* '''تاریخ اربل'''، ابن مستوفی، مبارک بن احمد، تحقیق، سامی بن السید خماس الصقار، بغداد، دارالرشید، ۱۹۸۰م.
* '''تاریخ بغداد (تاریخ مدینة السلام)'''، خطیب بغدادی، احمد بن علی، تحقیق بشّار عوّاد معروف، بیروت، دارالغرب الاسلامی، چاپ اول، ۲۰۰۱م.
* '''تاریخ مساجد البصرة'''، سامرائی، یونس ابراهیم، بیروت، دارالعربیة للموسوعات، ۲۰۰۶م.
* '''ترجمة الاولیا فی الموصل الحدباء'''، موصلی، احمد بن خیّاط، تحقیق سعید الدیوه جی، موصل، مطبعة الجمهوریة، ۱۹۶۶م.
* '''رجال النجاشی'''، نجاشی، احمد بن علی، تحقیق سید موسی شبیری زنجانی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، چاپ ششم، ۱۴۱۸ق.
* '''زیارتگاه‌های عراق'''، فقیه بحرالعلوم، محمدمهدی و خامه یار، احمد، تهران، مشعر، ۱۳۹۵ش.
* '''عین التمر'''، الشرقی، طالب علی، النجف الاشرف، مطبعة الآداب، ۱۹۶۹م.
* '''القباب المخروطیة فی العراق'''، الحدیثی، عطا و عبدالخالق، هناء، بغداد، مدیریة الآثار العامة، ۱۹۷۴م.
* '''مجموع الکتابات المحرّرة فی ابنیة مدینة الموصل'''، سیوفی، نقولا، تحقیق سعید الدیوه جی، بغداد، مطبعة شفیق، ۱۹۵۶م.
* '''«مدخل مزار کف (بنجة) الامام علی فی الموصل: دراسة وتحقیق»'''، الجمعة، احمد قاسم، آداب الرافدین، العدد ۱۹، ۱۴۱۰ق.
* '''المشاهد ذات القباب المخروطة فی العراق'''، العانی، علاءالدین احمد، بغداد، المؤسسة العامة للآثار والتراث، ۱۹۸۲م.
* '''معجم البلدان'''، یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، بیروت، دار صادر، ۱۹۷۷م.
* '''مناقب آل ابی طالب'''، ابن شهرآشوب، محمد بن علی، تحقیق یوسف البقاعی، بیروت، دارالاضواء، چاپ دوم، ۱۹۹۱م.
* '''موسوعة تاریخ البصرة'''، باش اعیان العباسی، عبدالقادر، بغداد، شرکة التایمس، ۱۹۸۸م.
* '''«یادمان‌های امام علی علیه السلام در خاک عراق»'''، خامه‌یار، احمد، فصلنامه فرهنگ زیارت، شماره ۵۳، ۱۴۰۱ش.
{{پایان}}