در حال ویرایش حضرت زینب (س)

{{جعبه اطلاعات اشخاص|عنوان=|تصویر=خانه فاطمه۲.jpg|عرض تصویر=|توضیح تصویر=محدوده [[خانه فاطمه(س)|خانه فاطمه(س)]] در [[مسجدالنبی]]|نام کامل=حضرت فاطمه زهرا(س)|کنیه=|لقب=زهرا. کوثر. صدیقه|نسب=|زادروز=سال ۵ بعثت (قول مشهور شیعه)|کشور تولد=|شهر تولد=|محل زندگی=|مهاجر/انصار=|نام همسر=[[امام علی(ع)]]|فرزندان=[[امام حسن(ع)]]. [[امام حسین(ع)]]|خویشاوندان سرشناس=|دین=|مذهب=|پیشه=|مناصب=|نحوه درگذشت/شهادت=|تاریخ درگذشت=سال ۱۱ هجری|شهر درگذشت=مدینه|کشور درگذشت=|آرامگاه=نامعلوم|زمان اسلام آوردن=|نحوه اسلام آوردن=|حضور در جنگ‌ها=|هجرت به=مدینه|دلیل شهرت=دختر پیامبر اسلام(ص)|نقش‌های برجسته=مادر امامان(ع)|دیگر فعالیت‌ها=|نام زیارتگاه=|سمت=|خدمت=|محل اقدام=|سفر=|نوشته‌ها=|موقوفات=|بناهای ساخته شده=|مقام علمی=|پس از=|پیش از=|اساتید=|محل تحصیل=|اجازه روایت از=|اجازه اجتهاد از=|شاگردان=|اجازه روایت به=|اجازه اجتهاد به=|تالیفات=|فعالیت سیاسی=|فعالیت اجتماعی=|فعالیت مذهبی=|وبگاه رسمی=|امضا=}}

حضرت زینب دختر حضرت زهرا  (س) و امیرالمومنین (ع) ، سومین فرزند خانواده که نقش برجسته و بی‌بدیل   وی در واقعه جانسوز  کربلا در  صبر و استقامت  و پایداری در مقابل مصائب  و مشکلات ؛ او را به اُسوه و الگویی برای زنان و آزادگان جهان تبدیل کرد.  فضائل و مناقب او از جمله علم لَدُّنی وی  و فصاحت و بلاغت وی  در خطبه‌هایی که در کوفه و شام  ایراد نمود ، چنان بود  که گویی امام علی علیه السلام است و امام علی سخن  می‌گوید. او سرپرست کاروان اسرا از کوفه تا شام  و ادامه دهنده راه برادرش حسین (ع) بود. او به فاصله کمی بعد از واقعه کربلا رحلت فرمود و در محل وفات و دفن وی اختلاف است. 

== معرفی و زندگانی ==
حضرت زینب کبری (س)، دختر امام علی و حضرت زهرا، سال ۵ یا ۶ قمری در مدینه زاده شد.<ref name=":0">مستدرک عوالم العلوم، ج11، 945.</ref>  نام «زینب» (زینت پدر)  به وحی الهی و توسط جبرئیل بر او نهاده شد<ref>مستدرک عوالم العلوم، ج11، ص947.</ref> و پیامبر (ص) پس از درآغوش گرفتنش، از مصائب سخت آینده‌اش گریست<ref>تراجم اعلام النساء، ج2، ص165.</ref> و امت را به علت شباهت او به خدیجه، به محبت او توصیه کرد.<ref>تراجم اعلام النساء، ج2، ص166.</ref>

از القاب او «عقیله (بانوی خردمند) بنی هاشم»<ref name=":0" /> ، «صدیقه صغری»<ref>تنقیح المقال، ج3، ص79.</ref> و به دلیل شکیبایی در برابر فجایع کربلا، «ام‌المصائب» است و کنیه اش را ام کلثوم، ام عبدالله و ام الحسن گفته‌اند.<ref>ریاحین الشریعه، ج3، ص46.</ref>

حضرت زینب بنا بر پیشنهاد پیامبر(ص)<ref>من لایحضره الفقیه،ج3،ص393.</ref> با پسرعمویش عبدالله بن جعفر ازدواج کرد و فرزندانی از جمله علی، عون، عباس و ام‌کلثوم داشت<ref>انساب الاشراف، ج6، ص67.</ref> نام فرزند پنجم به اختلاف منابع جعفر یا محمد معرفی شده.<ref>الطبقات الکبری، ج8، ص340؛ اسدالغابه، ج6، ص132.</ref> هنگامی که معاویه، ام‌کلثوم را برای یزید خواستگاری کرد، حضرت زینب با نظر برادرش امام حسین (ع) این وصلت را نپذیرفت و دخترش را به عقد قاسم بن محمد درآورد.<ref>نسب قریش، ج1، ص29.</ref>

== جایگاه علمی و حدیثی ==
حضرت زینب (س) راوی حدیث<ref>به نقل از: تنقیح المقال، ج3، ص79.</ref> از پیامبر(ص)، پدر، مادر، دو برادر و صحابیانی چون اسماء بنت عمیس، امسلمه و ام‌ایمن است و امام سجاد (ع)، ابن‌عباس، عبدالله بن جعفر، جابر بن عبدالله و دیگران از ایشان حدیث شنیده‌اند.<ref>عوالم العلوم، ج11، ص953 و 957.</ref> از جمله روایات منقول از او می‌توان به خطبه فدکیه<ref>علل الشرائع، ج1، ص248؛ دلائل الامامه، ص110.
</ref>، ماجرای منع فدک و شکایت حضرت فاطمه(س) به قبر رسول خدا(ص) <ref>امالی المفید، ص40.</ref>، فضائل حضرت زهرا(س)<ref>علل الشرائع، ص148 و 150.</ref>، علی(ع) و شیعیان ایشان در کلام پیامبر<ref>غایه المرام، ج6، ص63.</ref> و خبر جبرئیل از شهادت امام حسین (ع)<ref>بحار الانوار،ج98، ص114.</ref> اشاره کرد.

حضرت زینب مفسر قرآن برای زنان در کوفه<ref>عوالم العلوم، ج11، ص954 و 957.</ref> و دارای «نیابت خاصه» از امام حسین(ع) بود به شکلی که مرحوم صدوق می‌گوید مردم تا بهبودی امام سجاد (ع) در مسائل حلال و حرام به او رجوع می‌کردند.<ref>عوالم العلوم، ج11، ص957.</ref> رخی او را آگاه به «علم منایا و بلایا» و برتر از مریم و آسیه(س) دانسته‌اند.<ref>عوالم العلوم، ج11، ص957.
</ref> در فصاحت و بلاغت چنان بود که گویی امیرالمؤمنین (ع) سخن می‌گوید<ref>الاحتجاج، ج2، ص109.</ref>؛ امام سجاد (ع) او را با عبارت «عالِمة غیر مُعَلَّمَة» (دانای بی‌آموزگار) ستود که اشاره به علم لدُنّی (الهی) ایشان دارد.<ref>الاحتجاج، ج2، ص114.</ref>

== مناقب و فضایل ==
حضرت زینب را «عابده آل علی» گفته‌اند.<ref>عوالم العلوم، ج11، ص 948.</ref> وی حتی در حال اسارت در راه شام، نماز شبش ترک نشد. امام حسین (ع) در روز عاشورا هنگام وداع با حضرت زینب فرمود: تا او را در نماز شب فراموش نکند.<ref>عوالم العلوم، ج11، ص953.</ref> ابن اثیر، حضرت زینب را از  صحابیات رسول خدا دانسته و گوید: وی زنی عاقل، باهوش، خردمند و صاحب منطق قوی بود.<ref>اسد الغابه، ج6، ص132.</ref> در عفت و حیای وی؛ یحیی مازَنی می‌گوید: مدت‌هایِ مدید،همسایه حضرت زینب بود ولی هرگز شخص او را ندید و صدای او را نشنید.<ref>عوالم العلوم، ج11، ص55.</ref> از صفات برجسته این بانو، صبر و استقامت وی بود که او را به اسوه صبر برای آزادگان جهان تبدیل کرد. وی در طول زندگی با مصیبت‌های سنگینی چون شهادت مادر،  شهادت پدر و شهادت برادرش  حسن  در مدینه تا وقایع جانسوز در کربلا روبرو شد. با این همه  هرگز خم به ابرو نیاورد و رسالت خویش را به انجام رسانید. شجاعت؛ ویژگی دیگر این بانو بود که بدون ترس از کشته شدن در مجلس سفّاکانی چون ابن زیاد و یزید، به  دفاعِ تمام قد از مکتب اهل بیت پرداخت. شهید مطهری می‌گوید: از نظر قوت و قدرت قلب، حماسه داشتن روح و نترسیدن از کشته شدن؛ حضرت زینب یک نمونه بسیار عالی اسلامی است.<ref>حماسه حسینی، ج1، ص141.</ref> 

== زینب در دوران خلافت امام علی(ع) ==
از زندگانی حضرت زینب تا ایام  خلافت پدرش امام علی(ع) در کوفه اطلاع چندانی در دست نیست. با آغاز خلافت امام علی (   ۴۰- ۳۵ ق)  و در پی آن جنگ جمل، همسرش عبدالله بن جعفر همراه امام از مدینه به بصره و پس از پایان جنگ، همراه سپاه امام به کوفه آمد و درکوفه ماندگار شد. به دنبال آن حضرت زینب با عده‌ای دیگر از بستگانش از مدینه به کوفه، هجرت کرد. زینب از نزدیک شاهد رویدادهای تلخی چون جنگ جمل، صفین و نهروان و در نهایت شهادت پدرش امام علی در مسجد کوفه بود.<ref>زینب از ولادت تا شهادت، ص42 و 43.</ref> حضرت زینب بعضی از سخنان امام علی(ع) را در آن ایامِ سوء قصد به جانش وهمچنین برخی وقایع و حوادثِ شب شهادت پدرش را نقل کرده است.<ref>زینب از ولادت تا شهادت، ص43-52.</ref> او در تشییع جنازه پدرش تا منطقه غَریّ (پشت کوفه)  دو برادرش امام حسن (ع) و امام حسین (ع) و شوهرش عبدالله بن جعفر را همراهی کرد.<ref>همان، ص53.</ref> پس از صلح امام حسن (ع) و بازگشت آن حضرت به مدینه، حضرت زینب نیز با بستگانش از کوفه به مدینه بازگشتند وپس ازآن تا هنگام قیام امام حسین (ع) و خروج آن حضرت از مدینه؛  حضرت زینب در مدینه بود.<ref>ریاحین الشریعه، ج3، ص74.</ref> 

== زینب در دوران امامت امام حسین(ع) ==
با خروج امام حسین (ع) از مدینه، حضرت زینب با دو تن از فرزندانش (  عَون و محمد ) و سایر بستگان، همسفر برادر شد.<ref>تنقیح المقال، ج2، ص210.</ref>  گفته می‌شود شدتِ علاقه حضرت زینب به برادرش ازهمان عوانِ کودکی، باعث شد حضرت علی (ع)،هنگام بستنِ عقدِ ازدواج  او با عبدالله؛ شرط کند که هرگاه زینب بخواهد با حسین (ع)، سفر رود، او رامانع نگردد. از این رو عبدالله وی را اجازه داد.<ref>ریاحین الشریعه،ج3، ص76.</ref>

=== زینب در کربلا ===
حضرت زینب در کربلا، شاهد تلخ‌ترین صحنه‌ها از جمله شهادت یک یک فرزندان؛ برادران و نزدیکانش بود. ابو مخنف، بسیاری از این صحنه‌ها را ترسیم کرده است از جمله اینکه: حضرت زینب در روز تاسوعا، خبر نزدیک شدن دشمن را به برادرش داد.<ref>وقعة الطف، ص197.</ref> واینکه در شب عاشورا  امام سجاد (ع) را که سخت بیمار شده بود، پرستاری می‌کرد.<ref>وقعة الطف، ص200.</ref> نزدیک شدنِ حضرت زینب به گودال قتلگاه از بالای بلندی ( که اکنون در شهر کربلا به نام تلّ زینبیه شناخته می‌شود ودر حال حاضر بر جای آن، ساختمانِ باشکوهی ساخته شده )، لحظاتی  قبل از شهادتِ برادرش حسین<ref>وقعة الطف، ص252.</ref> یا عبور حضرت زینب بعد از شهادت  برادرش به قتلگاه آنگاه که ایستاد و رو به مدینه کرد  و  خطاب به جدش  فرمود: «هذا حسینٌ مُرَمَّلٌ بالدماء ...»، از دیگر صحنه هایی است که ابو مخنف بدان اشاره دارد.<ref>وقعة الطف، ص259.</ref> پس از واقعه کربلا نیز حضرت زینب، سرپرست کاروانِ اسراء و ادامه دهنده راه برادرش شد. 

=== حضرت زینب در کوفه ===
پس از واقعه کربلا،  اهل بیت امام حسین (ع) از جمله حضرت زینب و امام سجاد (ع) را که  بیمار بود، به صورت اسیر به  کوفه وارد ساختند. حضرت زینب (ع) در کوفه در فرصتی مناسب در جمع  مردم این شهر به  خطبه ایستاد. وی اشاره به مردم کرد که ساکت شوید. پس نفس‌ها در سینه‌ها حبس شد و زنگ شتران از حرکت ایستاد.! او در این خطبه مردم کوفه را نسبت به کوتاهی در  یاری رساندن به  امام حسین (ع ) و گناه بزرگی که در ریختن خون آن حضرت، مرتکب شده‌اند، شدیدا توبیخ کرد و به تبیینِ مظلومیت خاندان پیامبر (ص) و افشای  چهره دشمنان پرداخت.<ref>بلاغات النساء، ص 38؛ البلدان، ص224؛ الاحتجاج، ج2، ص 109-113.</ref> سخنان تکان دهنده حضرت زینب؛ وجدان خفته مردم کوفه را بیدار کرد وصدای مردم به گریه  و شیون، بلند شد. نیروهای انتظامی کوفه، احساس خطر و شورش از سوی مردم کردند. از این رو سعی کردند با آوردن سرِ امام بالای نیزه به کنار مَحمِل زینب، هم او را از ادامه سخن باز دارند و هم توجه مردم را از زینب بازگردانند و این گونه نیز شد. اینجا بود که  حضرت زینب،  سر خویش را محکم به گوشه محمل کوبید. به گونه ای که خون از سر او جاری شد و سپس  آن اشعار را خواند که: «ای هلال ماه نو که تو بر حدِّ کمال رسیدی و خسوف او را غافلگیر نکرد ...» ( یا هلالاَ لمّا استتمَّ کمالا...).<ref>ینابیع المودّه، ج3، ص87.</ref> در کوفه در مجلس ابن زیاد  نیز بین او و حضرت زینب  سخنانی رد و بدل شد. ازجمله اینکه  ابن  زیاد، خطاب به حضرت زینب، گفت: دیدی  خداوند  با خاندان تو چه کرد  ( از قتل و اسارت)!؟ اما حضرت زینب (س)، در جواب گفت: از خداوند  جز  زیبایی  ندیده است ( ما رایت الا جمیلا  ).<ref>الفتوح، ج5، ص122.</ref> همچنین در همین مجلس بود که ابن زیاد، با شناختن امام سجاد (ع)،  اراده قتل او را کرد. اما حضرت زینب با دفاع از آن حضرت، گفت:  اگر می‌خواهد او را بکشد، باید اول وی را به قتل برساند و با شجاعت و جسارتی که به خرج داد مانع از این قتل شد.<ref>وقعة الطف، ص 263؛ الفتوح، ج5، ص123؛ الکامل فی التاریخ، ج4، ص82.</ref>

== حضرت زینب در شام ==
ابن زیاد حضرت زینب و همراهان او را  از کوفه به شام نزد یزید فرستاد. در شام؛ جسارت یزید به لب و دندان امام  و خواندن آن اشعار ( لَعِبَت هاشمُ بالمُلکِ فلا خبرُ جاءَ و لا وحیُ نَزَل...) که  از کفر و الحاد  او پرده برمی‌داشت، حضرت زینب را بر آن داشت که بر خود لازم ببیند که ایستاده و در خطبه‌ای با سخنان خود آنها را مفتضح و رسوا نماید.<ref>الاحتجاج، ج2، ص122 و 123.</ref> وی در این خطبه یزید را به عنوان «یا ابن الطُلَسقاء» ( که اشاره به آزاد شدن جدش ابوسفیان از سوی پیامبر-ص- دارد)، مخاطب ساخته  و به او فرمود: که آیا از عدل است که وی ناموس خود را در پس پرده نگاه داشته و دختران رسول خدا (ص) را در معرض انظار قرار داده است؟!<ref>بلاغات النساء، ص35؛ الاحتجاج، ج2، ص 123-130.</ref> همچنین در همین مجلس بود که مردی سرخ روی از یزید تقاضا کرد که یکی از دختران اسیر از اهل بیت را که به روایتی فاطمه دختر امام حسین(ع) بود به او ببخشد که حضرت زینب در مقابل این درخواستِ نابجا ایستادگی کرد وسوگند یاد کرد که یزید و آن مرد نمی‌توانند به هدف خود برسند و همین گونه نیز شد.<ref>تاریخ الطبری، ج5، ص462 ؛ الاحتجاج، ج2، ص131و 132.</ref> افشاگری‌های حضرت زینب ومقاومت وایستادگی او در مقابل یزید باعث شد خیلی زود یزید،اقامت او را در شام مصلحت نداند ودستورباز گرداندن او و اهل بیت را  به مدینه به نُعمان بن  بَشیر(که زمانی از صحابه رسول خدا -ص-بود.<ref>الاستیعاب، ج4، ص1496.</ref>) بدهد.<ref>وقعة الطف، ص272.</ref>

== وفات حضرت زینب و مکان‌های زیارتی منسوب به او ==
حضرت زینب پس از بازگشت از شام به فاصله کمی بنابرمشهوردر  غروب روز یکشنبه ۱۵ رجب سال ۶۲وفات نمود.<ref>قاموس الرجال، ج11، ص43.</ref> در مورد محل وفات و مکان دفن آن حضرت سه قول است:1- درمدینه وفات نمودواحتمالاً در بقیع دفن گردید. 2- در شام (دمشق) وفات نمود ودرحومه دمشق (  شهرک زینبیه ) دفن شد. 3- در مصر  ( قاهره )  وفات نمود و در منطقه قَنطرة السِباع  در محلی که در حال حاضر  به «مسجده سیده زینب» معروف است، دفن شد.هر یک از سه قول؛ برای خود دلایلی دارند  که مورد نقد قرار گرفته  است. مرحوم قز وینی در اثر خود  «زینب کبری از ولادت تا شهادت»، به تفصیل، به نقل این اقوال  و نقدی که بر آنها صورت گرفته پرداخته است.<ref>زینب کبری از ولادت تا شهادت، ص398- 414.</ref> 
== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{منابع}}
* '''آثار اسلامی مکّه و مدینه'''، جعفریان، رسول، تهران، مشعر، ۱۳۸۲ش.
* '''الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد'''، مفید، محمدبن محمد، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
* '''اعلام الوری'''، طبرسی، فضل بن حسن،  قم، مؤسسة آل‌البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
* '''الامالی'''، طوسی، محمدبن حسن، تحقیق مؤسسة البعثة، قم، دارالثقافة، ۱۴۱۴ق.
* '''الامالی'''، مفید، محمدبن محمد، تحقیق حسین استادولی، علی‌اکبر غفاری، بیروت، دارالمفید، ۱۴۱۴ق.
* '''امتاع الاسماع'''، مقریزی، احمد بن علی، به کوشش محمد عبدالحمید، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۰ق.
* '''بحارالانوار'''، مجلسی، محمدباقر، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1421ق.
* '''بحارالانوار'''، مجلسی، محمدباقر، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۴ق.
* '''تاريخ طبری'''، طبری، ابن جرير، بیروت، مؤسسة الاعلمي للمطبوعات، بی‌تا.
* '''تاريخ مکة المشرفة و المسجدالحرام و المدينة الشريفة و القبر الشريف،''' محمد بن احمد ابن الضياء، تحقيق العدوي، مکه، مکتبة التجارية مصطفي احمد الباز، 1416ق.
* '''تاريخ المدينة المنورة'''، ابو زيد عمر بن شبه، قم، دار الفكر، 1368 ش.
* '''تاريخ و آثار اسلامي مكه مكرمه و مدينه منوره،''' قائدان، اصغر، تهران، مشعر، 1386ش.
* '''جواهر التاریخ،''' کورانی، علی، دار الهدی، 1425ق.
* '''الخصال'''، صدوق، محمد بن علی بن بابویه، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، چاپ اول، ۱۳۶۲ش.
* '''دلائل الامامة'''، طبری امامی، محمدبن جریر، قم، مؤسسة البعثة، ۱۴۱۳ق.
* '''دلائل النبوة و معرفة أحوال صاحب الشریعة'''، بیهقی، احمد بن حسین، تحقیق عبدالمعطی قلعجی، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۰۵ق.
* '''رحلة ابن جبیر'''، محمد بن احمد بن جبیر، بیروت، دار و مکتبة الهلال، بی‌تا. 
* '''زندگانی فاطمه زهرا علیهاالسلام'''، شهیدی، سید جعفر، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۲ش.
* '''السقیفة و فدک'''، جوهری بصری، احمدبن عبدالعزیز، تحقیق محمدهادی امینی، بیروت، شرکة الکتبی، ۱۴۱۳ق. 
* '''سیرة النبویه'''، ابن‌هشام، ابومحمد عبدالملک بن هشام حمیری، تحقیق مصطفی السقا، ابراهیم الابیاری، عبدالحفیظ الشبلی، بیروت، دارالمعرفه. 
* '''الشافی فی الامامة'''، سید مرتضی، علی بن حسین، تهران، مؤسسه الصادق(ع)، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق. 
* '''علل الشرایع'''، صدوق، محمدبن علی بن‌بابویه، تحقیق سیدمحمدصادق بحرالعلوم، النجف الاشرف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۵ق.
* '''عمارة و توسعة المسجد النبوی الشریف عبر التاریخ'''، ناجی محمد حسن عبدالقادر الانصاری، نادی المدینه المنوره الادبی، ۱۹۹۶م.
* '''فاطمه الزهراء من المهد الی اللحد'''، قزوینی، محمدکاظم، بی‌نا، ۱۴۱۴ق.
* '''الفصول المختاره'''، مفید، محمد بن محمد بن نعمان، قم،‌ کنگره جهانی شیخ مفید، چاپ اول، ‌۱۴۱۳ق.
* '''الکافی'''، کلینی، محمد بن یعقوب، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق.
* '''کشف الغمة فی معرفة الأئمة'''، اربلی، علی بن عیسی‏، تحقیق و تصحیح سید هاشم رسولی محلاتی، تبریز، بنی‌هاشمی‏، ۱۳۸۱ق.
* '''مأساة الزهرا(س)'''، عاملی، سید جعفر مرتضی، بیروت، دار السیره، ۱۴۱۸ق.
* '''مصباح المتهجد'''، محمد بن حسن طوسی، بیروت، موسسه فقه الشیعه،1411ق.
* '''معالم المدینه المنوره بین العماره و التاریخ'''،‌ عبدالعزیز بن عبدالرحمن کعکی،‌ جزء الرابع، بیروت، 2011.
* '''معجم البلدان'''، یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، بیروت، دارصادر، چاپ دوم، ۱۹۹۵م.
* '''معجم معالم الحجاز'''، بلادی، عاتق بن غیث، مکه، مؤسسة الریان، ۱۴۳۱ق.
* '''مفاتیح الغیب'''، فخر رازی، محمد بن عمر، بیروت، داراحیاء التراث العربی، سوم، ۱۴۲۰ق.
* '''مناقب آل ابی‌طالب'''، ابن‌شهرآشوب، محمدبن علی، گروهی از اساتید نجف اشرف، النجف الاشرف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۷۶ق.
* '''المناقب'''، خوارزمی، موفق بن احمد، تحقیق مالک محمودی، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۱ق.
* '''الموسوعة الکبری عن فاطمة الزهرا(س)'''، انصاری زنجانی، اسماعیل، بی‌جا، دلیلنا، بی‌تا.
* '''المیزان فی تفسیر القرآن'''، طباطبایی، سید محمدحسین، قم، انتشارات جامعه مدرسین، ۱۴۱۷ق.
{{پایان}}