در حال ویرایش حضرت زینب (س)

{{جعبه اطلاعات اشخاص|عنوان=|تصویر=حرم حضرت زینب دمشق.jpg|عرض تصویر=|توضیح تصویر=حرم حضرت زینب (دمشق)|نام کامل=حضرت زینب الکبری (س)|کنیه=|لقب=عقیله بنی هاشم، صدیقه صغری و ام‌المصائب|نسب=نوه پیامبر(ص)|زادروز=سال پنجم یا ششم بعد از هجرت|کشور تولد=|شهر تولد=مدینه|محل زندگی=|مهاجر/انصار=|نام همسر=[[عبدالله بن جعفر]]|فرزندان=علی، عون، عباس و ام‌کلثوم و فرزند پنجم به نام «جعفر یا محمد»|خویشاوندان سرشناس=|دین=|مذهب=|پیشه=|مناصب=|نحوه درگذشت/شهادت=|تاریخ درگذشت=سال 62 هجری|شهر درگذشت=|کشور درگذشت=|آرامگاه=|زمان اسلام آوردن=|نحوه اسلام آوردن=|حضور در جنگ‌ها=|هجرت به=|دلیل شهرت=دختر امام علی (ع)|نقش‌های برجسته=خواهر امام حسین(ع)|دیگر فعالیت‌ها=شرکت در واقعه کربلا و اداره کاروان اسرا تا شام|نام زیارتگاه=[[حرم حضرت زینب (دمشق)]]|سمت=|خدمت=|محل اقدام=|سفر=|نوشته‌ها=|موقوفات=|بناهای ساخته شده=|مقام علمی=راوی حدیث، مفسر قرآن و شناخته شده با صفت «عالِمة غیر مُعَلَّمَة»|پس از=|پیش از=|اساتید=|محل تحصیل=|اجازه روایت از=|اجازه اجتهاد از=|شاگردان=|اجازه روایت به=|اجازه اجتهاد به=|تالیفات=|فعالیت سیاسی=|فعالیت اجتماعی=|فعالیت مذهبی=|وبگاه رسمی=|امضا=}}

'''حضرت زینب (س)''' دختر [[حضرت زهرا  (س)]] و [[امام علی|امیرالمومنین (ع)]]، سومین فرزند خانواده است که سال ۵ یا ۶ قمری در [[مدینه]] زاده شد. نام «زینب» به [[وحی]] الهی و توسط [[جبرئیل]] بر او نهاده شد و [[پیامبر (ص)]] از مصائب آینده‌اش گریست و امت را به محبت او سفارش کرد. از القاب او «عقیله بنی‌هاشم»، «صدیقه صغری» و «ام‌المصائب» است. بنا بر سفارش پیامبر(ص) با پسرعمویش [[عبدالله]] بن [[جعفر بن ابی طالب|جعفر]] ازدواج کرد و فرزندانی داشت. 

او راوی حدیث، مفسر قرآن برای زنان در کوفه، و دارای «نیابت خاصه» از [[امام حسین(ع)]] بود. در فصاحت و بلاغت چنان بود که گویی [[امام علی|امیرالمؤمنین (ع)]] سخن می‌گوید و [[امام سجاد(ع)]] او را «عالِمة غیر مُعَلَّمَة» خواند که اشاره به علم لدُنّی او دارد. 

در واقعه کربلا، حضرت زینب همراه برادرش بود و پس از شهادت او، سرپرستی کاروان اسرا را بر عهده گرفت. در [[کوفه]] خطبه‌ای آتشین درباره یاری‌نکردن امام از سوی مردم ایراد کرد و در مجلس [[ابن‌زیاد]]، جملهٔ معروف «ما رَأَیتُ إلّا جَمِیلاً» را فرمود و از جان [[امام سجاد(ع)]] دفاع کرد. در شام نیز با خطبه‌ای رسواکننده، یزید را «یا ابنَ الطُّلَقاء» خطاب قرار داد. افشاگری‌های او موجب شد [[یزید]] دستور بازگشت کاروان اسرا را به مدینه صادر کند.

او به «عابده آل علی» شهرت داشت و حتی در اسارت نماز شبش ترک نشد؛ دارای روحیه عفت، صبر، شجاعت و استقامت بود و بنابر قول مشهور، در ۱۵ رجب سال ۶۲ درگذشت و دربارهٔ مکان دفن او سه دیدگاه ([[مدینه]]، [[شام]] و [[مصر]]) وجود دارد.

== معرفی و زندگانی ==
حضرت زینب کبری (س)، دختر [[امام علی(ع)]] و [[حضرت زهرا(س)]]، سال ۵ یا ۶ قمری در [[مدینه]] زاده شد.<ref name=":0">مستدرک عوالم العلوم، ج11، 945.</ref>  نام «زینب» (زینت پدر)  به وحی الهی و توسط [[جبرئیل]] بر او نهاده شد<ref>مستدرک عوالم العلوم، ج11، ص947.</ref> و [[پیامبر (ص)]] پس از درآغوش گرفتنش، از مصائب سخت آینده‌اش گریست<ref>تراجم اعلام النساء، ج2، ص165.</ref> و امت را به علت شباهت او به [[حضرت خدیجه (س)|خدیجه]]، به محبت او توصیه کرد.<ref>تراجم اعلام النساء، ج2، ص166.</ref>

از القاب او «عقیله (بانوی خردمند) بنی هاشم»<ref name=":0" /> ، «صدیقه صغری»<ref>تنقیح المقال، ج3، ص79.</ref> و به دلیل شکیبایی در برابر فجایع [[کربلا]]، «ام‌المصائب» است و کنیه اش را ام کلثوم، ام عبدالله و ام الحسن گفته‌اند.<ref>ریاحین الشریعه، ج3، ص46.</ref>

حضرت زینب بنا بر پیشنهاد پیامبر(ص)<ref>من لایحضره الفقیه،ج3،ص393.</ref> با پسرعمویش [[عبدالله بن جعفر]] ازدواج کرد و فرزندانی از جمله علی، عون، عباس و ام‌کلثوم داشت<ref>انساب الاشراف، ج6، ص67.</ref> نام فرزند پنجم به اختلاف منابع جعفر یا محمد معرفی شده.<ref>الطبقات الکبری، ج8، ص340؛ اسدالغابه، ج6، ص132.</ref> هنگامی که [[معاویه بن ابی سفیان|معاویه]]، ام‌کلثوم را برای [[یزید]] خواستگاری کرد، حضرت زینب با نظر برادرش [[امام حسین (ع)]] این وصلت را نپذیرفت و دخترش را به عقد قاسم بن محمد درآورد.<ref>نسب قریش، ج1، ص29.</ref>

== جایگاه علمی و حدیثی ==
حضرت زینب (س) راوی حدیث<ref>به نقل از: تنقیح المقال، ج3، ص79.</ref> از پیامبر(ص)، پدر، مادر، دو برادر و صحابیانی چون [[اسماء بنت عمیس]]، [[ام سلمه]] و [[ام‌ایمن]] است و [[امام سجاد(ع)]]، [[ابن‌عباس]]، [[عبدالله بن جعفر]]، [[جابر بن عبدالله]] و دیگران از ایشان حدیث شنیده‌اند.<ref>عوالم العلوم، ج11، ص953 و 957.</ref> از جمله روایات منقول از او می‌توان به [[خطبه فدکیه]]<ref>علل الشرائع، ج1، ص248؛ دلائل الامامه، ص110.
</ref>، ماجرای منع [[فدک]] و شکایت [[حضرت فاطمه(س)]] به [[مسجد النبی|قبر رسول خدا(ص)]] <ref>امالی المفید، ص40.</ref>، فضائل حضرت زهرا(س)<ref>علل الشرائع، ص148 و 150.</ref>، علی(ع) و شیعیان ایشان در کلام پیامبر<ref>غایه المرام، ج6، ص63.</ref> و خبر جبرئیل از شهادت امام حسین (ع)<ref>بحار الانوار،ج98، ص114.</ref> اشاره کرد.

حضرت زینب مفسر قرآن برای زنان در [[کوفه]]<ref>عوالم العلوم، ج11، ص954 و 957.</ref> و دارای «نیابت خاصه» از امام حسین(ع) بود به شکلی که [[شیخ صدوق|مرحوم صدوق]] می‌گوید مردم تا بهبودی امام سجاد (ع) در مسائل حلال و حرام به او رجوع می‌کردند.<ref>عوالم العلوم، ج11، ص957.</ref> برخی او را آگاه به «علم منایا و بلایا» و برتر از [[مریم]] و [[آسیه (س)|آسیه(س)]] دانسته‌اند.<ref>عوالم العلوم، ج11، ص957.
</ref> در فصاحت و بلاغت چنان بود که گویی امیرالمؤمنین (ع) سخن می‌گوید<ref>الاحتجاج، ج2، ص109.</ref>؛ امام سجاد (ع) او را با عبارت «عالِمة غیر مُعَلَّمَة» (دانای بی‌آموزگار) ستود که اشاره به علم لدُنّی (الهی) ایشان دارد.<ref>الاحتجاج، ج2، ص114.</ref>

== مناقب و فضایل ==
حضرت زینب (س) به «عابده آل علی» شهرت داشت<ref>عوالم العلوم، ج11، ص 948.</ref> و حتی در اسارت، نماز شبش ترک نشد و [[امام حسین (ع)]] در [[روز عاشورا]] هنگام وداع از حضرت زینب خواست که دعا برای حسین را در نماز شب فراموش نکند.<ref>عوالم العلوم، ج11، ص953.</ref> [[ابن اثیر|ابن‌اثیر]] او را زنی عاقل، خردمند و دارای منطقی استوار توصیف کرده است.<ref>اسد الغابه، ج6، ص132.</ref> در عفت و حیا چنان بود که همسایه‌اش هرگز او را ندیده و صدایش را نشنیده بود.<ref>عوالم العلوم، ج11، ص55.</ref> او در برابر مصیبت شهادت مادر، پدر و برادر تا فجایع کربلا، صبر و استقامت نشان داد و رسالت خویش را به انجام رساند. شجاعت در مواجهه با [[ابن‌زیاد]] و [[یزید]]، از برجسته‌ترین صفات او دانسته شده. [[شهید مطهری]] او را نمونه‌ای عالی از قلب نیرومند، روحیه حماسی و بی‌باکی در برابر مرگ معرفی کرده است.<ref>حماسه حسینی، ج1، ص141.</ref> 

== در دوران خلافت امام علی(ع) ==
از زندگی حضرت زینب (س) پیش از خلافت پدرش اطلاعات چندانی در دست نیست. با آغاز خلافت امام علی(ع) و وقوع [[جنگ جمل]]، همسرش عبدالله بن جعفر همراه امام به [[بصره]] و سپس کوفه رفت و در آنجا ماندگار شد. پس از آن، حضرت زینب نیز به همراه برخی بستگان از مدینه به کوفه [[هجرت]] کرد و از نزدیک شاهد جنگ‌های جمل، [[جنگ صفین|صفین]]، [[نهروان]] و سرانجام شهادت پدرش در [[مسجد کوفه]] بود.<ref>زینب از ولادت تا شهادت، ص42 و 43.</ref> ایشان برخی سخنان و وقایع شب شهادت امام علی (ع) را نقل کرده<ref>زینب از ولادت تا شهادت، ص43-52.</ref> و در تشییع جنازهٔ ایشان تا بیرون کوفه شرکت داشت.<ref>همان، ص53.</ref> پس از صلح [[امام حسن مجتبی(ع)|امام حسن (ع)]] و بازگشت ایشان به مدینه، حضرت زینب نیز با بستگانش به مدینه بازگشت و تا هنگام [[قیام امام حسین(ع)|قیام امام حسین (ع)]] در آنجا ماند.<ref>ریاحین الشریعه، ج3، ص74.</ref> 

== در دوران امامت امام حسین(ع) ==
با خروج امام حسین(ع) از مدینه، حضرت زینب با دو فرزندش (عون و محمد) و دیگر بستگان همراه برادر شد.<ref>تنقیح المقال، ج2، ص210.</ref> روایت است که به علت علاقه او به برادرش، [[امام علی(ع)]] هنگام [[عقد نکاح (ابهام‌زدایی)|عقد ازدواج]] او، شرط کرده بود که هرگاه زینب بخواهد با حسین(ع) سفر کند، شوهرش مانع نشود.<ref>ریاحین الشریعه،ج3، ص76.</ref> او همراه امام حسین(ع) برای [[حج]] به [[مکه]] سفر کرد و سپس به سمت [[کربلا]] رفت.{{نیازمند منبع|date=اوت ۲۰۲۶}}

=== زینب در کربلا ===
در کربلا، او شاهد تلخ‌ترین صحنه‌ها از جمله شهادت فرزندان؛ برادران و نزدیکانش بود.<ref>وقعة الطف، ص197.</ref> نزدیک شدن او به [[قتلگاه]] از فراز «[[تل زینبیه|تلّ زینبیه]]»<ref>وقعة الطف، ص252.</ref> و مواجهه با پیکر برادرش<ref>وقعة الطف، ص259.</ref>، در منابع منعکس شده است. پرستاری امام سجاد (ع) در [[شب عاشورا]]<ref>وقعة الطف، ص200.</ref>، سرپرستی کاروان اسرا و ادامه‌ راه برادرش جهت بیان حقیقیت [[واقعه کربلا]] بر عهده او بود.{{نیازمند منبع|date=اوت ۲۰۲۶}}

=== حضرت زینب در کوفه ===
پس از [[عاشورا]]، اسیران [[اهل‌بیت(ع)]] را به کوفه آوردند. حضرت زینب در فرصتی مناسب، خطبه‌ای آتشین ایراد کرد و مردم را به خاطر یاری نکردن [[امام حسین (ع)]] به شدت توبیخ نمود و مظلومیت خاندان [[پیامبر]] را تبیین کرد.<ref>بلاغات النساء، ص 38؛ البلدان، ص224؛ الاحتجاج، ج2، ص 109-113.</ref> سخنان او چنان تأثیر گذاشت که مردم به گریه و شیون افتادند و نیروهای نظامی برای منحرف کردن افکار و افزایش مصیبت و سکوت حضرت زینب، سرِ امام را بر نیزه نزدیک محملش آوردند.<ref>ینابیع المودّه، ج3، ص87.</ref> در مجلس ابن‌زیاد نیز، در پاسخ به طعنهٔ او درباره قتل و اسارت، جملهٔ معروف «ما رَأَیتُ إلّا جَمِیلاً» (جز زیبایی ندیدم) را فرمود<ref>الفتوح، ج5، ص122.</ref> و با شجاعت از جان امام سجاد(ع) دفاع کرد و مانع قتل او شد.<ref>وقعة الطف، ص 263؛ الفتوح، ج5، ص123؛ الکامل فی التاریخ، ج4، ص82.</ref>

=== حضرت زینب در شام ===
در [[شام]]، هنگامی که یزید با ضربه به لب و دندان امام و اشعار کفرآمیز در حال توهین بود، حضرت زینب برخاست و خطبه‌ای رسواکننده ایراد نمود<ref>الاحتجاج، ج2، ص122 و 123.</ref> و یزید را «یا ابنَ الطُّلَقاء» (فرزند آزادشدگان) خطاب قرار داد{{یادداشت|اشاره به دشمنی خاندان یزید با اسلام که پس از شکست در جریان فتح مکه توسط پیامبر، آزاد شده بودند.}} و به او فرمود: که آیا از عدل است که ناموس خود را در پس پرده نگاه داشته و دختران رسول خدا (ص) را در معرض انظار قرار داده است؟!<ref>بلاغات النساء، ص35؛ الاحتجاج، ج2، ص 123-130.</ref> همچنین در برابر درخواست نابجای یکی از حاضران برای تصاحب دختری از اهل‌بیت، ایستادگی کرد.<ref>تاریخ الطبری، ج5، ص462 ؛ الاحتجاج، ج2، ص131و 132.</ref> افشاگری‌های او چنان کارساز بود که [[یزید]] به‌زودی دستور بازگرداندن کاروان اسرا را به [[مدینه]] صادر کرد.<ref>وقعة الطف، ص272.</ref>

== وفات و مکان‌های زیارتی منتسب ==
حضرت زینب بنابر قول مشهور در  غروب روز یکشنبه ۱۵ رجب سال ۶۲ وفات نمود.<ref>قاموس الرجال، ج11، ص43.</ref> در مورد محل وفات و مکان دفن او سه قول است:

1- در [[مدینه]] وفات نمود و احتمالاً در [[بقیع]] دفن گردید.

2- در [[شام]] (دمشق) وفات نمود و در حومه [[دمشق]] (شهرک زینبیه) دفن شد.

3- در [[مصر]] (قاهره) وفات نمود و در منطقه قَنطرة السِباع در محلی که در حال حاضر  به «[[مسجد سیدة زینب (قاهره)|مسجده سیده زینب]]» معروف است دفن شد.

هر یک از سه قول؛ برای خود دلایلی دارند که در منابع مکتوب، مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.<ref>زینب کبری از ولادت تا شهادت، ص398- 414.</ref>

== جستارهای وابسته ==

* [[حرم حضرت زینب (دمشق)]]
* [[مسجد سیدة زینب (قاهره)]]

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{منابع}}
* '''آثار اسلامی مکّه و مدینه'''، جعفریان، رسول، تهران، مشعر، ۱۳۸۲ش.
* '''الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد'''، مفید، محمدبن محمد، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
* '''اعلام الوری'''، طبرسی، فضل بن حسن،  قم، مؤسسة آل‌البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
* '''الامالی'''، طوسی، محمدبن حسن، تحقیق مؤسسة البعثة، قم، دارالثقافة، ۱۴۱۴ق.
* '''الامالی'''، مفید، محمدبن محمد، تحقیق حسین استادولی، علی‌اکبر غفاری، بیروت، دارالمفید، ۱۴۱۴ق.
* '''امتاع الاسماع'''، مقریزی، احمد بن علی، به کوشش محمد عبدالحمید، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۰ق.
* '''بحارالانوار'''، مجلسی، محمدباقر، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1421ق.
* '''بحارالانوار'''، مجلسی، محمدباقر، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۴ق.
* '''تاريخ طبری'''، طبری، ابن جرير، بیروت، مؤسسة الاعلمي للمطبوعات، بی‌تا.
* '''تاريخ مکة المشرفة و المسجدالحرام و المدينة الشريفة و القبر الشريف،''' محمد بن احمد ابن الضياء، تحقيق العدوي، مکه، مکتبة التجارية مصطفي احمد الباز، 1416ق.
* '''تاريخ المدينة المنورة'''، ابو زيد عمر بن شبه، قم، دار الفكر، 1368 ش.
* '''تاريخ و آثار اسلامي مكه مكرمه و مدينه منوره،''' قائدان، اصغر، تهران، مشعر، 1386ش.
* '''جواهر التاریخ،''' کورانی، علی، دار الهدی، 1425ق.
* '''الخصال'''، صدوق، محمد بن علی بن بابویه، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، چاپ اول، ۱۳۶۲ش.
* '''دلائل الامامة'''، طبری امامی، محمدبن جریر، قم، مؤسسة البعثة، ۱۴۱۳ق.
* '''دلائل النبوة و معرفة أحوال صاحب الشریعة'''، بیهقی، احمد بن حسین، تحقیق عبدالمعطی قلعجی، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۰۵ق.
* '''رحلة ابن جبیر'''، محمد بن احمد بن جبیر، بیروت، دار و مکتبة الهلال، بی‌تا. 
* '''زندگانی فاطمه زهرا علیهاالسلام'''، شهیدی، سید جعفر، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۲ش.
* '''السقیفة و فدک'''، جوهری بصری، احمدبن عبدالعزیز، تحقیق محمدهادی امینی، بیروت، شرکة الکتبی، ۱۴۱۳ق. 
* '''سیرة النبویه'''، ابن‌هشام، ابومحمد عبدالملک بن هشام حمیری، تحقیق مصطفی السقا، ابراهیم الابیاری، عبدالحفیظ الشبلی، بیروت، دارالمعرفه. 
* '''الشافی فی الامامة'''، سید مرتضی، علی بن حسین، تهران، مؤسسه الصادق(ع)، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق. 
* '''علل الشرایع'''، صدوق، محمدبن علی بن‌بابویه، تحقیق سیدمحمدصادق بحرالعلوم، النجف الاشرف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۵ق.
* '''عمارة و توسعة المسجد النبوی الشریف عبر التاریخ'''، ناجی محمد حسن عبدالقادر الانصاری، نادی المدینه المنوره الادبی، ۱۹۹۶م.
* '''فاطمه الزهراء من المهد الی اللحد'''، قزوینی، محمدکاظم، بی‌نا، ۱۴۱۴ق.
* '''الفصول المختاره'''، مفید، محمد بن محمد بن نعمان، قم،‌ کنگره جهانی شیخ مفید، چاپ اول، ‌۱۴۱۳ق.
* '''الکافی'''، کلینی، محمد بن یعقوب، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق.
* '''کشف الغمة فی معرفة الأئمة'''، اربلی، علی بن عیسی‏، تحقیق و تصحیح سید هاشم رسولی محلاتی، تبریز، بنی‌هاشمی‏، ۱۳۸۱ق.
* '''مأساة الزهرا(س)'''، عاملی، سید جعفر مرتضی، بیروت، دار السیره، ۱۴۱۸ق.
* '''مصباح المتهجد'''، محمد بن حسن طوسی، بیروت، موسسه فقه الشیعه،1411ق.
* '''معالم المدینه المنوره بین العماره و التاریخ'''،‌ عبدالعزیز بن عبدالرحمن کعکی،‌ جزء الرابع، بیروت، 2011.
* '''معجم البلدان'''، یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، بیروت، دارصادر، چاپ دوم، ۱۹۹۵م.
* '''معجم معالم الحجاز'''، بلادی، عاتق بن غیث، مکه، مؤسسة الریان، ۱۴۳۱ق.
* '''مفاتیح الغیب'''، فخر رازی، محمد بن عمر، بیروت، داراحیاء التراث العربی، سوم، ۱۴۲۰ق.
* '''مناقب آل ابی‌طالب'''، ابن‌شهرآشوب، محمدبن علی، گروهی از اساتید نجف اشرف، النجف الاشرف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۷۶ق.
* '''المناقب'''، خوارزمی، موفق بن احمد، تحقیق مالک محمودی، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۱ق.
* '''الموسوعة الکبری عن فاطمة الزهرا(س)'''، انصاری زنجانی، اسماعیل، بی‌جا، دلیلنا، بی‌تا.
* '''المیزان فی تفسیر القرآن'''، طباطبایی، سید محمدحسین، قم، انتشارات جامعه مدرسین، ۱۴۱۷ق.
{{پایان}}
[[رده:امامزادگان]]
[[رده:اشخاص حج‌گزار]]
[[رده:اشخاص قرن اول]]
[[رده:اشخاص صدر اسلام]]
[[رده:اشخاص]]