در حال ویرایش حمیریان

'''حمیریان'''، یکی از قدرتمندترین پادشاهی‌های باستان در یمن بود که نسب آنان به حمر بن سبأ می‌رسد. قلمرو این پادشاهی با مرکزیت شهر ظفار، بازه‌ای طولانی از دوران باستان تا ظهور اسلام را در بر می‌گرفت. حیات سیاسی حمیر با دو دوره اصلی متمایز می‌شود: دوره نخست (رونق تجاری و ثبات اقتصادی) و دوره دوم (دوران تبابعه و پس از تخریب سد مأرب). حمیریان در میان رقابت‌های قدرت میان ساسانیان و بیزانس، نقشی کلیدی در توازن سیاسی و مسیرهای تجاری داشتند و در نهایت در سال نهم اسلام را پذیرفتند.

== نسب‌شناسی و هویت حمیر ==
نسبت حمیریان در منابع تاریخی اسلامی، به حمر بن سبأ بازگردانده شده که گفته شده حمیر نخستین پادشاهی بود که تاج یاقوتی بر سر نهاد و پس از پدرش، سبأ، در شهر مأرب مستقر شد <ref>المعارف، ص26؛ اخبار الطوال، ص10؛ نشوة الطرب فی تاریخ جاهلیة العرب، ج1، صص97-98</ref>. طوایف مختلف حمیر از فرزندان او منشعب شده‌اند که میان مورخان در شمار آن‌ها اختلاف است؛ برخی آن‌ها را پنج تن <ref>مالک، عامر، سعد، وائله و عَمرو</ref> و برخی دیگر تا نه تن ذکر کرده‌اند <ref>المعارف، ج1، صص103-104؛ نسب مَعَدّ والیمن‌الکبیر، ج2، ص534؛ جمهرة انساب‌ العرب، ج1، ص432؛ تاریخ ابن خلدون، ج2، صص54 و290</ref>.

== قلمرو و سکونتگاه‌ها==
پایتخت حمیریان شهر «ظفار» در مغرب صنعا بود <ref>المفصل فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، ج2، ص495</ref>. سرزمین آن‌ها «ذی‌ریدان» نام داشت و دژ معروفشان «ریدان» بود. قلمرو حمیریان با نام «اقلیم حِمیَر» شناخته می‌شد که از صنعا در شمال تا عدن در جنوب، و از شبوه در شرق تا سواحل دریا در غرب گسترده بود <ref>نقش قبایل یمنی در حمایت از اهل بیت: قرن اول هجری، ص66</ref>.

== تاریخ سیاسی و دوره‌های حاکمیت ==
تاریخ ملوک حمیر به دلیل پیچیدگی، یکی از دشوارترین بخش‌های تاریخ یمن است <ref>تاریخ سنی ملوک‌الارض و الانبیاء علیهم‌ الصلاة و السلام، صص113-114</ref>. باستان‌شناسان با یافتن کتیبه‌ها، ابعاد جدیدی از این تاریخ را روشن کرده‌اند <ref>فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، صص170-180</ref>.

===دوره اول؛ 115 پیش از میلاد تا 300 میلادی===
در این دوره، پادشاهان با القاب «ملک سبأ و ذورَیْدان» شناخته می‌شدند <ref>المفصل فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، ج2، ص516</ref>. از مشهورترین ملوک این دوره، «اِل‌شرح یَحضُب» است که بنای قصر غمدان را ساخت <ref>کتاب الأکلیل، ص19</ref>. ویژگی این دوران، رونق تجاری، ثبات اقتصادی و تلاش برای گسترش نفوذ در حبشه و آفریقا بود <ref>تاریخ ‌العرب فی عصر الجاهلیه، صص140-141</ref>. در این دوره، حمیریان با دولت‌های همجوار همچون قتبان و حضرموت درگیر بودند و گاه بر آن‌ها چیره می‌شدند <ref>المفصل فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، ج2، صص516-524</ref>.

===دوره دوم یا دوره «تبابعه»؛ 300 تا 525 میلادی===
این دوره با لقب «تبابعه» شناخته می‌شود <ref>تاریخ ‌العرب‌القدیم، ص82</ref>. مشهورترین پادشاه این عصر، «شَمَّر یُهَرْعِش» یا «تُبَّع بزرگ» است که افسانه‌های فتوحات گسترده‌ای به او نسبت داده‌اند <ref>عرب کهن در آستانه بعثت، ص44</ref>. یکی از نقاط عطف این دوران، تخریب سد مأرب که در منابع اسلامی به «سیل العرم» شهره است، ضربه‌ای مهلک بر اقتصاد کشاورزی آنان وارد کرد و موجبات مهاجرت قبایل و تضعیف قدرت مرکزی را فراهم ساخت <ref>تاریخ ابن خلدون، ج2، صص300-302</ref>.

== روابط خارجی و توازن قدرت ==
حمیریان در سیاست خارجی خود، به‌عنوان قدرت سوم در کنار دو امپراتوری بزرگ ایران (ساسانیان) و روم (بیزانس) عمل می‌کردند <ref>عرب کهن در آستانه بعثت، صص50-55</ref>. روابط آنان با همسایگان، همواره متأثر از رقابت‌های تجاری و ایدئولوژیک بود. در دوره‌هایی، حمیریان با قبایل قدرتمند دیگر نظیر «کِنده» متحد شدند تا نفوذ خود را بر قبایل بیابان‌نشین تثبیت کنند. همچنین رقابت با حبشه بر سر کنترل مسیرهای تجاری دریای سرخ، از محورهای اصلی دیپلماسی آنان بود که گاه به جنگ‌های خونین و دخالت‌های نظامی منجر می‌شد <ref>المفصل فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، ج3، صص400-410</ref>.

== حیات دینی==
حیات دینی در حمیر تحولات گسترده‌ای را تجربه کرد. در ابتدا، بت‌پرستی و پرستش خدایانی همچون «نَسر» رواج داشت <ref>الأصنام، ص12</ref>. با گسترش روابط تجاری و سیاسی، ادیان توحیدی یهودیت و مسیحیت به تدریج در یمن نفوذ یافتند. دوره پادشاهی «ذونواس» <ref>یوسف اسأر</ref>، که به دین یهود گرویده بود، نقطه عطفی در تاریخ دینی حمیر محسوب می‌شود که با تنش‌های مذهبی میان حمیریان و مسیحیانِ تحت حمایت حبشه گره خورد <ref>تاریخ الرسل و الملوک، ج2، ص120</ref>.

== حمیر و اسلام==
پیامبر (ص) برای ملوک حمیر، از جمله حارث بن عبدکلال، نعیم بن عبدکلال و زرعة بن سیف، نامه‌هایی ارسال فرمودند و آنان را به اسلام فراخواندند <ref>الوثائق السیاسیة الیمنیة، صص170-175</ref>. در سال نهم هجری <ref>عام الوفود</ref>، پس از غزوه تبوک، هیئت‌هایی از قبایل یمن و حمیر برای بیعت با پیامبر به مدینه آمدند. رسول خدا <ref>ص</ref> نیز مبلغانی همچون عیاش بن ابی‌ربیعه و معاذ بن جبل را برای تعلیم دین و جمع‌آوری زکات به یمن گسیل داشتند <ref>السیرة النبویة، ج2، ص590</ref>.

==پانویس==

{{پانویس}}

==منابع==

{{منابع}}

{{برگرفتگی

| پیش از لینک =

| منبع = عملکرد و حضور قبیله حمیر در تحولات پیش و پس از اسلام (دوران پیامبر«ص»)

| لینک = http://miqat.hajj.ir/article_158060.html

| توضیحات منبع = میقات حج، شماره 117

}}

* جمهرة انساب‌ العرب، ابن‌ حزم (۱۹۸۲م)، قاهره، چاپ عبدالسلام محمد هارون.
* تاریخ ابن خلدون، ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن محمد (1408ق)، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم.
* نشوة الطرب فی تاریخ جاهلیة العرب، ابن سعید مغربی (1402ق)، عمان، چاپ نصرت عبدالرحمان.
* المعارف، ابن قتیبه (1960م)، قاهره، چاپ ثروت عکاشه.
* المعارف، ابن ‌قتیبه، عبدالله ‌بن مسلم (۱۹۶۰‌م)، قم، مطبعه دارالکتاب.
* نسب مَعَدّ والیمن‌الکبیر، ابن‌ کلبی (۱۴۰۸ق/۱۹۸۸م)، بیروت، چاپ ناجی حسن.
* الأصنام، ابن کلبی، هشام ‌بن محمد (1348ق)، ترجمه محمدرضا جلالی نایینی، تهران، نشر نو.
* السیرة النبویة، ابن‌ هشام، عبدالملک‌ بن هشام (1355ق/1936م) قاهره، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری و عبدالحفیظ‌ شلبی، چاپ افست بیروت.
* التیجان فی الملوک الحمیر، ابن هشام، عبدالملک (1979‌م)، به کوشش عبدالعزیز مقالح، صنعا.
* کتاب الأکلیل، ابن ‌حائک (1989م)، بغداد، چاپ محمد بن على اکوع.
* تاریخ ‌العرب‌القدیم، برّو، توفیق (1988م)، دمشق، بی‌نا.
* المفصل فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، جوادعلی (۱۹۷۶م)، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
* تاریخ سنی ملوک‌الارض و الانبیاء علیهم‌ الصلاة و السلام، حمزه اصفهانی، حمزة ‌‌بن حسن (بیتا)، بیروت، دار مکتبة الحیاة.
* اخبار الطوال، دینوری، احمد‌ بن داود (1960م)، قاهره، چاپ عبدالمنعم عمر.
* تاریخ ‌العرب فی عصر الجاهلیه، سالم، عبدالعزیز (1971م)، نشر دارالنهضه.
* فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، سعد زغلول عبدالحمید (1976م)، بیروت.
* عرب کهن در آستانه بعثت، صالح احمد، علی (1384‌ش)، ترجمه هادی انصاری، بی‌جا، انتشارات امیرکبیر.
* تاریخ ‌العرب القدیم و البعثة النبویة، صالح احمد، علی (۲۰۰3م)، بیروت، ‌شرکه المعبوعات للتوزیع و النشر.
* تاریخ الرسل و الملوک، طبری، محمد ‌بن جریر (بیتا)، مطبعة الحسینیة المصریه.
* تاریخ‌العرب فی عصر الجاهلیه، سالم، عبدالعزیز (بی‌تا)، بیروت، دارالنهضة العربیة.
* الموسوعة الیمنیة، عفیف، احمد جابر و دیگران (۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م)، صنعا.
* معجم قبائل العرب، کحاله، عمررضا (بی‌تا)، بیروت، مؤسسة الرساله.
* نقش قبایل یمنی در حمایت از اهل بیت: قرن اول هجری، منتظرالقائم، اصغر (1380ش)، قم، بوستان کتاب.
{{پایان}}