در حال ویرایش شیخ طوسی

'''شیخ طوسی'''، محمد بن حسن، از سرشناس‌ترین عالمان شیعی در قرن پنجم هجری است. او تاثیر بسیاری در شکل‌گیری و تکامل علوم مختلف شیعی، از جمله [[فقه]]، [[کلام]]، [[تفسیر]] و [[رجال]] داشته و آثارش همواره از منابع اصلی علوم اسلامی نزد [[شیعه|شیعیان]] تلقی شده است. او در شهر طوس در خراسان [[ایران]] زاده شد و تا جوانی در این شهر زیست. از 23 سالگی به [[بغداد]] رفت و شاگرد [[شیخ مفید]] و [[سید مرتضی]] بود. پس از آن‌ها او برجسته‌ترین شخصیت شیعی در بغداد بود. بعد از هجوم [[سلجوقیان]] به بغداد که با سخت‌گیری بر شیعیان همراه شد او مجبور شد به [[نجف]] برود. در جوار [[آستان مقدس امام علی(ع)|مرقد امام علی(ع)]] خانه گزید و حلقه درس خود را در آنجا تشکیل داد. این آغاز شکل گیری حوزه علمیه نجف بود که تا کنون از مهم‌ترین حوزه‌های علوم شیعی به حساب می‌آید.

شیخ طوسی آثار متعددی از خود به جای گذاشته است. او همچنین آثاری در زیارت و دعا و اثری مستقل در مناسک حج نگاشته بود. از جمله کتاب [[مصباح المتهجد و سلاح المتعبد|مصباح المتهجد]] که مهم‌ترین کتاب او در جمع‌آوری دعاها و زیارت‌نامه‌ها است و از منابع معتبر این موضوع دانسته می‌شود.

= زندگی‌نامه =
محمد بن حسن بن علی بن حسن طوسی، در سال 385 قمری در شهر طوس خراسان به دنیا آمد. درباره زندگی او در دوران اقامتش در خراسان اطلاع چندانی در دست نیست. می‌دانیم که او در سال 408 قمری یعنی در سن 23 سالگی به [[بغداد]] آمد و در آنجا ساکن شد.<ref>خلاصه الاقوال فی معرفة الرجال، ص 360</ref> برخی پژوهشگران بر اساس اطلاعاتی که در آثار شیخ طوسی پراکنده است نام سه تن از استادان او در خراسان را یافته اند: ابوحازم نیشابوری (م417ق.)، عبدالحمید مقری نیشابوری(م.427ق.) و محمد بن سلمیان حمرانی.<ref>«شخصیت علمی و مشایخ شیخ طوسی»، ص378- 380</ref>

=== در بغداد ===
او در [[بغداد]] ابتدا در مجالس درس [[شیخ مفید]] شرکت کرد و بعد از وفات مفید در 413 او شاگرد [[سید مرتضی|شریف مرتضی]] شد که بعد از مفید شخصیت برجسته شیعی در بغداد بود.<ref>زندگی‌نامه و آثار شیخ طوسی، ص8</ref> طوسی در مدت اقامتش در بغداد از علمای دیگری نیز شاگردی کرد و از آنان حدیث شنید. نام ۳۲ تن از مشایخ او را فهرست کرده اند. بعد از وفات شریف مرتضی در سال 436 طوسی جایگاه علمی و ریاست [[شیعه|امامیه]] در بغداد را به خود اختصاص داد.<ref>زندگی‌نامه و آثار شیخ طوسی، ص9</ref> رابطه او با دستگاه خلافت هم خوب بود و خلیفه قائم بامر الله کرسی تدریس علم کلام را به او داده بود.<ref>زندگی‌نامه و آثار شیخ طوسی، ص9</ref> اما با ورود [[سلجوقیان|سلاجقه]] به بغداد در سال 477 وضعیت شیعیان در این شهر به مخاطره افتاد. سلجوقیان که با شیعیان دشمنی می‌کردند برخی محلات شیعی و خانه شیخ طوسی را غارت کردند.<ref>زندگی‌نامه و آثار شیخ طوسی، ص13</ref>

=== در نجف ===
پس از این واقعه او به [[نجف]] مهاجرت کرد. در نزدیکی [[آستان مقدس امام علی(ع)|مرقد امام علی]] خانه‌ گزید و حلقه درسی را در نجف تشکیل داد. او تا زمان وفاتش حدود 12 سال در این شهر زندگی کرد و پایه‌های حوزه علمی شیعی در نجف را گذاشت.  او در سال 460 قمری در نجف درگذشت.<ref>خلاصه الاقوال فی معرفة الرجال، ص 360</ref>

=== مقبره شیخ طوسی در نجف ===
پس از وفات او را در منزل خودش دفن کردند.<ref>خلاصه الاقوال فی معرفة الرجال، ص 360</ref> مقبره شیخ طوسی در شهر [[نجف]] در کشور [[عراق]] در نزدیکی [[آستان مقدس امام علی(ع)|حرم حضرت علی(ع)]] در شهر نجف در ابتدای خیابان طوسی و در مسجدی به نام مسجد شیخ طوسی قرار دارد.<ref>زیارتگاه‌های عراق، ج۱، ص84</ref>

== میراث علمی شیخ طوسی ==
شیخ طوسی جایگاه ممتازی در تاریخ علمی تشیع دارد. او را با لقب شیخ الطائفه می‌شناسند.<ref>خلاصه الاقوال فی معرفة الرجال، ص 360</ref> آمیختن شیوه عقل‌گرایانه مکتب بغداد با شیوه محدثان شیعه در اصول و مبانی فقه،<ref>مکاتب فقه امامی ایران، ص47</ref> تدوین علم اصول شیعی،‌ کاربست روش تطبیقی در مطالعه فقه شیعه و سنی<ref>العده فی اصول الفقه، مقدمه، ص33-37</ref> را از جمله ویژگی‌های روش علمی شیخ طوسی دانسته‌اند. نفوذ شیخ طوسی در فقه شیعی به قدری بود که گفته شده تا حدود صد سال پس از او حوزه‌های شیعی از آرای او عدول نکرد و به نوعی از او تقلید می‌کردند.<ref>مکاتب فقه امامی ایران، ص 49</ref> 

شیخ طوسی در مدت حضورش در بغداد ده‌ها کتاب نگاشت و شاگردان بسیاری را ترتبت کرد. او در مدت اقامتش در نجف بیشتر به تدریس آثار پیشینش پرداخت.<ref>االعده فی اصول الفقه، مقدمه، 39-41</ref>

=== آثار شیخ طوسی ===
شیخ طوسی در مجموعه‌ای از علوم کتاب نوشت. دو کتاب از ۴ منبع اصلی حدیث شیعه از آثار اوست: کتاب ''تهذیب الاحکام'' و کتاب ''الاستبصار فیما اختلف من الاخبار''.<ref>«شخصیت علمی و مشایخ شیخ طوسی»، ص372</ref> همچنین دو کتاب اصلی رجال شیعی نیز نوشته اوست: ''کتاب الرجال''، کتاب ''فهرست کتب الشیعه و اصولهم'' که از کتاب‌های اصلی اولیه رجالی نزد شیعیان به حساب می‌آید.<ref>آشنایی با کتب رجالی شیعه، ص77</ref> او همچنین تلخیصی از کتاب رجال کشی فراهم کرد که نامش ''اختیار معرفة الرجال'' است و جایگزین اصل کتاب کشی شده است.<ref>آشنایی با کتب رجالی شیعه، ص61</ref> کتاب او در علم اصول فقه که ''العدة فی اصول الفقه'' نام دارد، یکیاز آثار مهم شیخ طوسی است که نقش مهمی در شکل‌گیری و تدوین علم اصول فقه نزد شیعیان داشته است.<ref>العدة فی اصول الفقه، مقدمه، ص 70-73</ref> همچنین شیخ طوسی را نویسنده نخستین تفسیر کامل و جامع شیعی دانسته‌اند<ref>«شخصیت علمی و مشایخ شیخ طوسی»،‌ ص366</ref> او کتاب‌های متعدد دیگری در موضوعات فقه، کلام، تفسیر قرآن نگاشته است. منابع گوناگون تا ۴۸ اثر او یاد کرده‌اند.<ref>[http://noo.rs/tgIxs پژوهشی پیرامون مصنفات شیخ طوسی، ص۱۳۱]</ref>

== آثار شیخ طوسی در موضوع حج و زیارت ==
شیخ طوسی رساله‌ای مستقل در مناسک حج با عنوان «مناسک الحج فی مجرد العمل و الادعیه» نگاشته بود.<ref>پژوهشی پیرامون مصنفات شیخ طوسی، ص146</ref> همچنین او آثاری در دعا و زیارت دارد که برخی از آن‌ها از اهمیت بسیاری در ادبیات دعایی شیعه دارند:

* [[مصباح المتهجد و سلاح المتعبد|مصباح المتهجد فی عمل السنة]] که از منابع اصلی دعا و زیارت نزد شیعیان به حساب می‌آید.<ref>پژوهشی پیرامون مصنفات شیخ طوسی، ص145</ref>
* مختصر المصباح فی عمل السنة: که خلاصه‌ای از کتاب مصباح است که خود او آن را تهیه کرد.<ref>پژوهشی پیرامون مصنفات شیخ طوسی، ص140</ref>
* مختصر من عمل یوم و لیلة در معرفی عبادات و نوافل روزانه<ref>پژوهشی پیرامون مصنفات شیخ طوسی، ص140</ref>
* هدایة المسترشد و بصیرة المتعبد<ref>پژوهشی پیرامون مصنفات شیخ طوسی، ص147</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==

* العده فی اصول الفقه، محمد بن حسن طوسی، تحقیق محمد رضا انصاری قمی، قم، ناشر: محقق،1376
* آشنایی با کتب رجالی شیعه، رحمان ستایش، تهران، دانشگاه علوم حدیث و سمت، 1392
* [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/365178/%d9%be%da%98%d9%88%d9%87%d8%b4%db%8c-%d9%be%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%85%d9%88%d9%86-%d9%85%d8%b5%d9%86%d9%81%d8%a7%d8%aa-%d8%b4%db%8c%d8%ae-%d8%b7%d9%88%d8%b3%db%8c «پژوهشی پیرامون مصنفات شیخ طوسی»، محمد ادیبی مهر، فصلنامه پژوهش دینی، شماره 12، زمستان 1384]
* [https://noorlib.ir/book/view/41727/%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-(%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82)?pageNumber=6&viewType=pdf زیارتگاه‌های عراق، محمد مهدی فقیه جلالی، احمد خامه یار، تهران، مشعر،] 
* زندگی‌نامه و آثار شیخ طوسی، آقا بزرگ تهرانی، ترجمه علیرضا میرزا محمد و حمید طبیبیان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1376ش.
* خلاصه الاقوال فی معرفة الرجال، حسن بن یوسف حلی، بنیاد فرهنگ جعفری، قم، 1400ش
* [https://noorlib.ir/book/view/17055/%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86?volumeNumber=2&pageNumber=361&viewType=pdf «شخصیت علمی و مشایخ شیخ طوسی»، سید عبدالعزیز طباطبایی، میراث اسلامی ایران، دفتر دوم، ص361 - 412، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی، 1373]
* مکاتب فقه امامی ایران، احمد پاکتچی، تهران، دانشگاه امام صادق(ع)، 1395