در حال ویرایش صفویان

[[پرونده:نقشه ایران اواخر صفوی.jpg|بندانگشتی|نقشه ایران در اواخر دوره صفوی]]

== معرفی و جایگاه ==

سلسله صفوی به عنوان یکی از مهم‌ترین حکومت‌های تاریخ ایران شمرده می‌شود.<ref>«آثار روانی خرافه‌گرایی و نقش آن در سقوط سلسله صفوی»، ص۳۹۱.</ref> در این دوره ایران پس از نُه قرن، به عنوان یک واحد سیاسی مستقل، صورت پیش از اسلام خویش را بازیافت.<ref>صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۱۳.</ref> دوران حکومت صفویان همچنین از نظر شکوفایی اقتصادی و نیز از نظر گسترش فرهنگ و میراث مکتوب شیعه ستوده شده است.<ref>صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۱۴ و ۱۵.</ref>

در دوران صفویه، اختلاف‌های سیاسی ایران و عثمانی تأثیر زیادی بر حج ایرانیان داشت؛ زیرا مسیر حج از سرزمین‌های تحت سلطه عثمانی می‌گذشت و در زمان جنگ با مشکلات و محدودیت‌هایی همراه می‌شد.<ref>اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال ۱۰۱۵ تا ۱۰۳۸، ص۲۹؛ شاه طهماسب صفوی، ص۲۰۳ تا ص۲۰۷؛ از شیخ صفی تا شاه صفی، ص۲۱۳.</ref> در برخی سال‌ها حج به دلایل سیاسی تعطیل شد؛ از جمله در سال ۱۰۴۷ق که به فرمان سلطان عثمانی مراد چهارم ایرانیان از مکه اخراج و چند سال از حج بازداشته شدند.<ref>منائح الکرم، ج۴، ص۱۸۱ و ص۱۸۲.</ref> همچنین گفته شده که [[شاه عباس اول|شاه عباس صفوی]] برای جلوگیری از خروج پول به سرزمین دشمن، مدتی سفر حج را ممنوع کرد.<ref>سفرنامه کروسینسکی، ص25؛ تاریخ منتظم ناصری، ج2، ص1037.</ref>با این حال، در دوره‌های صلح میان ایران و عثمانی، حج ایرانیان با آزادی بیشتری انجام می‌شد و گزارش‌هایی از سفرهای فراوان ایرانیان، از جمله بزرگان دولت صفوی و دانشوران شیعه، و حتی اقامت برخی از آنان در مکه و مدینه وجود دارد.<ref>منائح الکرم، ج۵، ص۲۵۶ و ص۲۶۵.</ref>

اختلاف صفویان و دولت عثمانی، به شایعات ضد ایرانی و احساسات ضد شیعی در مکه دامن زد.<ref>الاعلام باعلام بیت الله الحرام، ص۲۷۷ تا ص۲۸۱.</ref> درباره رابطه دولت صفوی با حاکمان مکه نیز گزارش‌های گوناگون در دست است. خبر اعلام جشن و پایکوبی شریف مکه به مناسبت پیروزی سلطان عثمانی بر شاه تهماسب صفوی (۹۴۱ و ۹۴۲ق) در منابع آمده است.<ref>نیل المنی، ج۲، ص۵۸۲ و ص۶۰۹.</ref> اما گزارش‌هایی نیز در زمینه ارتباط خوب دولت صفوی با اشراف مکه یافت می‌شود. نامه‌ای که شاه عباس دوم (حک: ۱۰۵۲–۱۰۷۷ق) به شریف مکه نوشته و در آن به بهبود روابط خود با اشراف مکه اشاره کرده، نشانه‌ای از این روابط است.<ref>مقالات تاریخی، دفتر۱۱، ص۷۰ و ص۷۱.</ref> نیز گزارش پذیرایی شایان توجه شریف مکه از بزرگان حکومت صفوی حاضر در کاروان حج ایرانی در سال ۱۱۱۱ق. بدبینی و ناخرسندی شماری از تاریخ‌نگاران سنی را برانگیخته است.<ref>منائح الکرم، ج۵، ص۲۵۵ و ص۲۵۶.</ref>

=== صفویان و خاندان شرفای مدینه ===

دولت صفوی با خانواده‌های شرفای شیعه مدینه، به ویژه از دوران شاه عباس کبیر (۹۹۶–۱۰۳۸ق) روابطی دوستانه داشت. از این خاندان‌ها [[اشراف بنو شدقم]] بودند که شماری از ایشان در دوران صفویه به ایران آمدند و مورد احترام شاهان صفوی قرار گرفتند. این دسته از شرفا با آمدن به ایران، افزون بر فراگیری علوم نزد دانشوران ایران، با دربار شاهان ارتباط می‌یافتند و هدایای بسیار دریافت می‌کردند و موقت یا دائم در ایران سکونت می‌یافتند. موقوفه بزرگی که در دوران شاه عباس کبیر به سادات مدینه اختصاص یافت و شامل نیمی از اجاره دکان‌ها، کاروانسراها و حمام در میدان نقش جهان [[اصفهان]] بود، نشانه دلبستگی صفویان به سادات مدینه است.<ref>مقالات تاریخی، دفتر۱۱، ص۷۶ و ص۷۷؛ مهاجران آل ابوطالب، ص۱۴۶، ص۶۴۶ و ص۶۴۷.</ref>

== سفرهای زیارتی شاهان صفوی ==

* '''تبریز در گذر تاریخ'''، عزت‌پور، عدالت، مجله کتاب ماه، تاریخ و جغرافیا، شماره ۱۵۰، ۱۳۹۰ش.

* '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.

* '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندربیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.

* '''''سفرنامه'' تاورنیه'''، تاورنیه، ژان باتیست، ترجمه ابوتراب نوری، تهران، کتابخانه سنایی، ۱۳۳۶ش.

* '''سفرنامه کروسینسکی یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی'''، ترجمه: عبدالرزاق دنبلی مفتون، به کوشش میراحمدی، تهران، ۱۳۶۳ش.

* '''شاه طهماسب صفوی'''، نوایی، عبدالحسین، تهران، ارغوان، ۱۳۶۸ش.

* '''صفویه از ظهور تا زوال'''، جعفریان، رسول، تهران، دانش و اندیشه معاصر، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.