در حال ویرایش مصباح المتهجد و سلاح المتعبد

{{ویرایش}}

مصباح المتهجد و سلاح المتعبد کتابی شامل دعاها و زیارت‌ها نوشته شیخ طوسی، فقیه شیعه مشهور قرن پنجم است. این کتاب از اعتبار زیادی بین شیعه برخوردار است و بارها توسط علمای دیگر گزینش و شرح شده است. 

== معرفی نویسنده و کتاب ==
این کتاب تألیف شیخ طوسى، ابوجعفر محمد بن حسن بن على بن حسن طوسى(۳۸۵- ۴۶۰ق) معروف به شیخ الطایفه، در موضوع ادعیه و زیارات است.

شیخ طوسى در این کتاب روایات عبادات و زیارات و متن ادعیه، زیارات و بخشى از احکام فقهى مربوط به عبادات را، که در طول سال مستحب است، جمع‌آوری کرده است.

کتاب مصباح المتهجد از کتاب‏هاى معتبر روایى شیعه به شمار مى‏آید و از زمان نگارش تا به حال پیوسته علما و مردم به آن توجه کردهاند. علماى بزرگ شیعه نیز آن را خلاصه، ترجمه و شرح کردهاند و تألیفات فراوانى در رابطه با آن نگاشته‏اند.

این کتاب از منابع مهم کتاب‏هاى دعا و زیارتی است که بعد از شیخ طوسى تا این زمان نوشته شده است. کتاب‏هایى که علماى شیعه درباره دعا و زیارت نگاشته‌‏اند (مانند مصباح کفعمی، إقبال الأعمال سید ابن طاووس و مفاتیح الجنان شیخ عباس قمى)، از این کتاب استفاده فراوان کرده‏اند.

== گزیده‌های مصباح المتهجد ==
با توجه به استقبال فراوانى که از این کتاب شد، شیخ طوسى خود تصمیم به خلاصه کردن این کتاب گرفت تا عموم بهتر استفاده کنند و نام آن را مصباح المتهجد صغیر نهاد (آقا بزرگ تهرانی، ۱۴۰۳ق، ج۲۱، ص۱۱۸).

علماى دیگرى نیز این کتاب را خلاصه کرده‏اند؛ از جمله:

* شیخ نظام الدین سلیمان بن حسن مهرشتى کتاب مصباح المتهجد را تلخیص و نام آن را قبس الإصباح فی تلخیص المصباح گذاشته است (همان، ۱۴۰۳ق، ج۲۱، ص۳۰).
* علامه حلى به درخواست محمد بن قوهدى (وزیر کتاب) مصباح المتهجد را خلاصه کرده و نام آن را منهاج الصلاح فی مختصر المصباح گذاشته است (همان، ۱۴۰۳ق، ج۲۳، ص۱۶۴).
* سیدعلی بن حسین باقی قرشی، مشهور به ابن باقی، تلخیص خود را اختیار المصباح نام نهاده است (همان، ۱۴۰۳ق، ج۸، ص۱۹۰).
* میرزا حاتم بن نظام الملک نام تلخیص خود را ضیاء الثقلین گذاشته است (همان، ۱۴۰۳ق، ج۱۵، ص۱۲۳).
* سیدعبدالله شبر، مصباح را ترجمه و آن را مختصر المصباح نام گذاشت (همان، ۱۴۰۳ق، ج۲۱، ص۱۱۸).

== ترجمه‌های مصباح المتهجد ==
علماى بزرگى نیز این کتاب را ترجمه کرده‏اند؛ مانند:

* ترجمه‌ای متعلق به سال ۱۰۸۶ قمری از مترجمی ناشناخته است (احمدی، ۱۳۸۹ش، ص۳۳۳).
* سیدعلى بن محمد بن اسد الله امامى اصفهانى، معاصر با سیدعلی طباطبایی (معروف به صاحب ریاض)‏ نیز مصباح المتهجد را ترجمه کرده است.
* شیخ عباس قمى کتاب مصباح المتهجد را در سال ۱۳۳۱ قمری به فارسى ترجمه کرده است. این کتاب در حاشیه کتاب مصباح به چاپ رسیده است (همان، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۱۳۷).

== شرح‌های مصباح المتهجد ==
علماى بزرگى نیز بر کتاب مصباح المتهجد شیخ طوسى شرح نگاشتهاند؛ مانند:

* سیدزین‌الدین على بن عبدالحمید حسینى نجفى‏
* دو شرح مفصل و مختصر از شیخ خضر رازی نجفی، شاگرد شریف جرجانی: یکی با نام جامع الدرر و دیگری با نام مفتاح الغرر ثبت شده است.
* شرح ابن ابیجمهور احسائی با نام معین الفکر
* شرح علی بن عبدالکریم نیلی با نام ایضاح المصباح
* شرح عبدالوحید بن نعمتالله استرآبادی، شاگرد شیخ بهائی با نام فتح الباب (همان، ۱۴۰۳ق، ج۱۴، ص۶۶؛ احمدی، ۱۳۸۹ش، ص۳۳۳)

== نسخه شناسی ==
از کتاب مصباح المتهجد نسخه‌های متعددی وجود دارد که در کتابخانه‌های زیر نگهداری میشود:

* نسخه‌ای در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری میشود که تاریخ نگارش آن به چهل سال بعد از وفات شیخ طوسی (سال ۵۰۲ق) برمیگردد.
* نسخه عنایت‌الله بن اشرف حسینی که در تاریخ ۱۰۳۹قمری نسخهبرداری شده است.
* نسخه‌ای به قلم محمدهاشم بن شاهمحمود که در تاریخ ۱۰۷۵قمری استنساخ شده است.
* سخه‌ای در کتابخانه شیخ اسماعیل انصاری که تاریخ نگارش آن ۱۰۸۲ قمری است.
* نسخه‌ای به خط محمدباقر بن محمدمهدی مشهدی که در تاریخ ۱۱۰۹ قمری تحریر شده است.
* نسخه‌ای که نویسنده آن ناشناس است و در تاریخ ۱۱۱۶ قمری نسخهبرداری شده است.
* سخه‌ای چاپشده که متعلق به شیخ عباس قمی، صاحب مفاتیح الجنان، است (احمدی، ۱۳۸۹ش، ص۳۳۲).