در حال ویرایش نگاره‌های حرمین در عجایب المخلوقات طوسی

'''نگاره‌های حرمین در عجایب‌المخلوقات طوسی'''، به دو نقاشی تاریخی از [[مسجد الحرام|مسجدالحرام]] و [[مسجد النبی|مسجدالنبی]] اشاره دارد که در یکی از نسخه‌های مصور کهن کتاب ‘‘عجایب‌المخلوقات و غرایب‌الموجودات’’ منسوب به محمد بن محمود طوسی گنجانده شده است. این نسخه که در موزه هنر والترز نگهداری می‌شود، از معدود دست‌نویس‌های این اثر است که به تصویرسازی حرمین شریفین پرداخته و ترسیم آن‌ها از سبک نگاره‌های ‘‘فتوح‌الحرمین’’ در اواخر سده دهم هجری تأثیر پذیرفته است.

== معرفی کتاب و مؤلف ==

کتاب عجایب‌المخلوقات و غرایب‌الموجودات از کهن‌ترین عجایب‌نامه‌های فارسی است که به ابوطالب طغرل بن ارسلان‌شاه بن طغرل (حکومت: ۵۷۳–۵۹۰ق)، از پادشاهان سلجوقی، اهدا شده و تاریخ نگارش آن نیز به همان دوره بازمی‌گردد.<ref>طوسی، ‘‘عجایب‌المخلوقات’’، ۱۳۸۲ش، ص۱۴.</ref> هویت مؤلف کاملاً روشن نیست؛ حاجی‌خلیفه نام او را «محمد بن محمود بن احمد طوسی سلمانی» ذکر کرده است،<ref>کاتب چلبی، ‘‘کشف‌الظنون’’، ۲۰۲۱م، ج۴، ص۶۷۰.</ref> اما در مقدمه نسخه‌های کهن نامی از مؤلف دیده نمی‌شود. با این حال، شواهد درون‌متنی حاکی از پیوند مؤلف با شهر همدان یا زیست طولانی‌مدت او در آن دیار است.<ref>طوسی، ‘‘عجایب‌المخلوقات’’، ۱۳۸۲ش، مقدمه مصحح، ص۱۸–۲۰.</ref> این اثر نخستین بار با تصحیح منوچهر ستوده (۱۳۴۵ش) و سپس با بازنویسی و ویرایش جعفر مدرس صادقی با عنوان ‘‘عجایب‌نامه’’ (۱۳۷۵ش) منتشر شد.

== نسخه‌های خطی و مصور ==
تاکنون بیش از هفده نسخه خطی از این اثر شناسایی شده است اما هیچ‌یک از این نسخه‌های کهن حاوی نگاره‌های حرمین شریفین نیستند.
تنها تحریر مصور شناخته‌شده از این کتاب که نگاره‌های اماکن مقدس مکه و مدینه را در بر دارد، دست‌نویسی محفوظ در موزه هنر والترز در بالتیمور آمریکا به شماره W.593 است.<ref>Walters Art Museum, MS W.593.</ref> این نسخه با ۱۸۰ مینیاتور و یک نقشه جغرافیایی جهان‌نما تزیین شده است. هرچند این دست‌نویس فاقد تاریخ کتابت است، ویژگی‌های نسخه‌شناختی و سبک نگارگری، قدمت آن را به سده دهم هجری / شانزدهم میلادی می‌رساند.<ref>Walters Art Museum, MS W.593, digitalwalters.org.</ref>

=== ویژگی‌های نگاره‌های حرمین در این نسخه===
در نسخه موزه والترز، دو نگاره به اماکن متبرکه حرمین شریفین اختصاص دارد: [[مسجد الحرام|مسجدالحرام]] (صفحه ۷۸پ) و [[مسجد النبی|مسجدالنبی]] (صفحه ۸۰ر). گفته شده که شیوه بازنمایی این دو مسجد کاملاً مشابه نگاره‌هایی از منظومه ‘‘فتوح‌الحرمین’’ است که در چند دهه پایانی سده دهم هجری کتابت شده‌اند.<ref>درآمدی بر میراث فارسی، حاوی تصاویر اماکن مقدس مکه و مدینه، ص13</ref> با این تفاوت که در نسخه عجایب‌المخلوقات، تصویر هر مسجد در قابی مستقل و در میان مجلس نقاشی حاوی یک رویداد تاریخی مرتبط با آن مسجد ترسیم شده و جای گرفته است.<ref>نگاره‌های نسخه W.593، ص۷۸پ و ۸۰ر.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}
== منابع ==
* طوسی، محمد بن محمود، ‘‘عجایب‌المخلوقات و غرایب‌الموجودات’’، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۲ش.
* کاتب چلبی (حاجی‌خلیفه)، مصطفی بن عبدالله، ‘‘کشف‌الظنون عن اسامی الکتب والفنون’’، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۲۰۲۱م.
* تارنمای موزه هنر والترز: <code>https://www.thedigitalwalters.org</code>، شناسه نسخه: W.593.

[[رده:نگاره‌های مسجدالحرام]]