در حال ویرایش هاجر

'''هاجر''' همسر [[حضرت ابراهیم(ع)]] و مادر [[اسماعیل (پیامبر)|حضرت اسماعیل(ع)]] است. حضرت ابراهیم، هاجر و اسماعیل را به [[مکه]]، که آن زمان سرزمینی بی آب و علف بود، می‌برد و آن دو در آنجا سکونت پیدا می‌کنند. بنابر روایاتی، هاجر در آنجا به دنبال آب، هفت بار مسیر بین [[صفا و مروه|کوه صفا و مروه]] را می‌پیماید و سرانجام می‌بیند که چشمه‌ای، که بعدا به نام [[زمزم]] مشهور شد، از زیر پای اسماعیل بیرون زده است. برخی گفتند پیدایش آب زمزم، سبب جمع شدن مردم اطراف مکه به این منطقه شده است که به ایجاد شهر و حرم امن الهی و تجدید بنای خانه کعبه انجامید.

حضرت هاجر در کنار فرزندش اسماعیل، در [[حجر اسماعیل]] دفن شده است. [[زیارت‌نامه حضرت اسماعیل و هاجر|زیارت‌نامه‌ای]] برای زیارت قبر هاجر و اسماعیل در برخی منابع ذکر شده است.

==معرفی==
هاجر همسر [[حضرت ابراهیم(ع)]] و مادر [[حضرت اسماعیل(ع)]] است. گفته شده وی در آغاز کنیز ساره، همسر نخست حضرت ابراهیم(ع)، بود. ساره به سبب نازایی، هاجر را به ابراهیم بخشید و پیشنهاد داد ابراهیم با هاجر ازدواج کند.<ref>کتاب مقدس، پیدایش، ۱۵ و ۱۶؛ تاریخ یعقوبی، ج۱، ص۲۵؛ قاموس کتاب مقدس، ص۷۳.</ref>  حضرت ابراهیم از خداوند فرزندی صالح خواست و خداوند تولد پسری بردبار را به وی بشارت داد.<ref>سوره صافات آیات ۹۷ تا ۱۰۱.</ref> مفسران قرآن، این فرزند را اسماعیل دانسته‌اند که مادرش هاجر بود.<ref>تفسیر مجاهد، ص۵۴۳؛ مجمع البیان، ج۸، ص۳۲۲؛ الصافی، ج۴، ص۲۷۶.</ref>

هجرت هاجر و فرزندش اسماعیل به مکه مهمترین فصل زندگی او به شمار می‌رود. حضرت ابراهیم، هاجر و اسماعیل را از شام به مکه، که آن زمان بیابانی بی آب و علف بود، برد. به گزارش مورخان، هاجر و اسماعیل در مکه سکونت گزیدند<ref>تاریخ یعقوبی، ج۱، ص۲۵؛ تاریخ طبری، ج۱، ص۲۵۵؛ الکامل، ج۱، ص۱۰۳.</ref> که قرآن کریم آن را گزارش کرده است.<ref>سوره ابراهیم: آیه ۳۷.</ref> دعاهای ابراهیم برای هاجر و اسماعیل پس از سکونت این دو در مکه در قرآن آمده است.<ref>سوره ابراهیم: آیه ۳۷.</ref>

در تورات<ref>کتاب مقدس، ص۱۵ و ص۲۱ و ص۲۲.</ref> و برخی منابع اسلامی آمده دلیل هجرت هاجر و اسماعیل، حسادت یا فخرفروشی ساره، همسر اول ابراهیم، بوده که پس از تولد فرزندش [[اسحاق]] همسرش را به این کار واداشته است.<ref>تاریخ الامم و الملوک، ج۱، ص۱۸۰؛ الکامل فی التـاریخ، ج۱، ص۸۳؛ الکافی، ج۵، ص۵۱۳.</ref> اما محققان گفته‌اند تعلیل این هجرت به رذیله‌ای چون حسادت و انتساب آن به ساره، مسئله‌ای سؤال‌برانگیز است؛ چون چنین تفسیری، هماهنگ با ظواهر و مبانی قرآنی نبوده است.<ref>«نقد شخصیت‌پردازی ساره در برابر هاجر و مهاجرت به حجاز»، ص۱۲۱.</ref>  

== هاجر و پیدایش زمزم و شهر مکه ==
بنابر روایات تاریخی مسلمانان، هجرت هاجر و [[اسماعیل (پیامبر)|اسماعیل]] و سکونت آنان کنار [[کعبه]]، آغاز شکل‌گیری شهر [[مکه]]<ref>الکامل، ج۱، ص۱۰۳ تا ۱۰۵؛ تاریخ ابن خلدون، ج۱، ص۳۵۰.</ref> و نقطه عطفی در تاریخ بود.<ref>«نقد شخصیت‌پردازی ساره در برابر هاجر و مهاجرت به حجاز»، ص۱۲۱.</ref> پیش از هجرت هاجر و اسماعیل به مکه، مکه سرزمینی بی آب بود، با پیدا شدن چشمه [[زمزم]]،‌ افرادی از جمله [[جرهم|قبیله جرهم]] که اطراف مکه بودند،‌ به سوی آن آمدند و در اطراف این چشمه ساکن شدند.<ref>اخبار مکه، ج٢، ص۴۰ و ص۴۱.</ref>
=== چاه زمزم ===
{{اصلی|زمزم}}
زَمزَم نام مشهورترین چاه آب [[مسجدالحرام]] در [[مکه]] است که در فاصله حدود 21 متری [[کعبه]] قرار دارد.<ref>«زمزم»، ص۲۵۶.</ref> بنابر آیه 37 سوره ابراهیم، پس از آنکه [[حضرت ابراهیم(ع)]]، همسر و فرزندش (هاجر و اسماعیل) را به سرزمین بی‌آب و علفِ مکه آورد<ref>سوره ابراهیم، آیه۳۷.</ref> و به دستور خداوند، آنها را ترک کرد، تشنگی بر آن‌ها چیره شد و هاجر در پی یافتن آب فاصله بین دو [[صفا و مروه|کوه صفا و مروه]] را هفت بار طی نمود.<ref>تفسیر صافی، ج۳، ص۹۳.</ref> وی در بار هفتم و در حالی که بر کوه مروه بود، نگریست که آب از زیر پای اسماعیل، روان شده است که بعدا به چشمه زمزم مشهور شد.<ref>تفسیر صافی، ج۳، ص۹۳.</ref>

=== صفا و مروه ===
{{اصلی|صفا و مروه}}
بنابر روایتی نخستین کسی که میان صفا و مروه دوید مادر اسماعیل بود<ref>تاریخ طبری، ج١، ص١٩٣.</ref> و به دنبال هفت مرتبه آمد و شد هاجر بین صفا و مروه، سعی، سنت شد.<ref>قصص الانبیاء، ابن کثیر، ج١، ص۲۲۴.</ref>

== محل دفن هاجر؛ حجر اسماعیل ==
{{اصلی|حجر اسماعیل}}
بر پایه نظر مشهور، هاجر به همراه فرزندش اسماعیل در [[حجر اسماعیل]]، کنار کعبه، زیر ناودان مدفون است.<ref>السیرة النبویه، ابن هشام، ج۱، ص۵؛ تاریخ یعقوبی، ج۱، ص۲۲۲؛ تاریخ طبری، ج۱، ص۳۱۴.</ref> برخی نیز مدفن او را کنار [[حجر الاسود|حجرالاسود]] دانسته‌اند.<ref>مروج الذهب، ج۱، ص۷۵.</ref>

== زیارت‌نامه حضرت اسماعیل و هاجر ==
{{اصلی|زیارت‌نامه حضرت اسماعیل و هاجر}}
زیارت‌نامه [[حضرت اسماعیل(ع)]] و مادرش، هاجر، متنی است که در برخی از منابع راهنمای دعا و زیارت نقل شده است. توصیه شده که زیارت‌کننده این متن را در هنگام زیارت حجر اسماعیل بخواند و سپس دو رکعت نماز گزارده و ثوابش را به حضرت اسماعیل و هاجر هدیه کند.<ref>مفتاح الجنات فی الادعیه و الاعمال، ص۲۰۳ و ۲۰۴.</ref>
== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{منابع}}
* '''اخبار مکه فی قدیم الدهر و حدیثه'''، فاکهی، محمد بن اسحاق، تحقیق عبدالملک بن عبدالله بن دهیش، بیروت، دار خضر، ۱۴۱۴ق.
* '''تاريخ ابن خلدون،''' ابن خلدون، عبدالرحمن‌ بن‌ محمد، بيروت، دار احياء التراث العربي، 1391ق.
* '''تاريخ طبري (تاريخ الامم و الملوك)،''' طبري، محمد بن جریر، به كوشش محمد ابوالفضل، بيروت، دار احياء التراث العربي.
* '''تاريخ طبري (تاريخ الامم و الملوك)'''، طـبری، ابوجعفر‌ محمد‌ بن جریر، قاهره، مطبعة الاستقامه، 1357ش.
* '''تاريخ اليعقوبي،''' یعقوبی، احمد بن اسحاق، بيروت، دار صادر، 1415ق.
* '''التفسیر الصافی'''، فیض کاشانی، ملا محسن، قم، مؤسسه الهادی، 1416ق/ 1374 ش.
* '''تفسير مجاهد،''' قرشی مخزومی، مجاهد بن جبر، به كوشش عبدالرحمن بن محمد، اسلام آباد، مجمع البحوث الاسلاميه، بی‌تا.
* '''[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1725772/%D8%B2%D9%85%D8%B2%D9%85 زمزم]'''، خیرخواه علوی، سیدعلی، در دانشنامه حج و حرمین شریفین، جلد 8.
* '''السيرة النبويه،''' ابن هشام، عبدالملک بن هشام، به كوشش محمد محيي الدين، مصر، مكتبة محمد علي صبيح، 1383ق.
* '''الصافی،''' فیض کاشانی، ملا محسن، بيروت، اعلمي، 1402ق.
* '''قاموس كتاب مقدس،''' مستر هاكس، تهران، اساطير، 1377ش.
* '''قصص الانبیاء'''، ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، بیروت، دار و مکتبة الهلال، ۲۰۰۳م.
* '''الکافی'''، کلینی، ابوجعفر محمد بن یعقوب، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1407‌ق.
* '''الكامل في التاريخ،''' ابن اثیر، علی بن محمد، بيروت، دار صادر، 1385ق.
* '''كتاب مقدس،''' ترجمه: فاضل خان همداني، ويليام گلن و هنري مرتن، تهران، اساطير، 1380ش.
* '''مجمع البيان،''' طبرسی، فضل بن حسن، به كوشش گروهي از علما، بيروت، اعلمي، 1415ق.
* '''مروج الذهب،''' مسعودی، علی بن حسین، به كوشش اسعد داغر، قم، دار الهجره، 1409ق.
* '''مفتاح الجنات في الأدعیة و الأعمال و الصلوات و الزیارات'''، محسن امین، بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، 2000م.
* '''«نقد شخصیت‌پردازی ساره در برابر هاجر و مهاجرت به حجاز»'''، رستگار، مریم؛ پیرهادی، علی؛ نقی‌پورفر، ولی اله، آموزه‌های قرآنی، شماره ۳۶، پاییز و زمستان 1401ش.
{{پایان}}