در حال ویرایش کاربر:Gholampour/صفحه تمرین۱

{{جعبه اطلاعات بنای مذهبی
| عنوان            =مرقد حر بن یزید ریاحی 
| تصویر            =مرقد جدید حر بن یزید ریاحی.jpg
| اندازه تصویر     =350px
| بنيانگذار        =[[عضدالدوله دیلمی]] 
| تأسیس            =۳۷۰ق
| کاربری           =زیارتگاه
| مکان             =[[عراق]] • کربلا • حدود ۷ کیلومتر تا [[آستان مقدس امام حسین(ع)|حرم امام حسین(ع)]]
| نام‌های دیگر      = نواویس • کمالیه
| وقایع مرتبط      =تازه و سالم بودن پیکر حر در نبش قبر وی در زمان شاه اسماعیل صفوی
| ظرفیت            = 
| وضعیت            =فعال
| مساحت            =۲۶۰۰ مترمربع
| امکانات          =
| شماره ثبت        =
| معمار            =
| سبک              =
| بازسازی          =۹۱۴ق به دست [[شاه اسماعیل صفوی]] • حسین خان شجاع السلطان ۱۳۳۰ق • آخرین بازسازی توسط دبیرخانه عتبات عالیات شیعیان عراق
| وبگاه            =
}}
'''مرقد حُرّ بن یزید ریاحی'''، نزدیک منطقه‌ای معروف به کمالیه، در شمال غربی شهر کربلا واقع و حدود ۷ کیلومتر از [[آستان امام حسین(ع)|حرم امام حسین(ع)]]، فاصله دارد. این مرقد در سال ۳۷۰ق به دستور [[عضدالدوله دیلمی]] ساخته شد و در سال ۹۱۴ق [[شاه اسماعیل صفوی]] برای اولین بار، مرقد را تجدید بنا کرد و برای آن گنبد و صحن کوچکی ساخت.

این بنا در سال‌های بعد چندبار مورد بازسازی قرار گرفت تا اینکه پس از سقوط نظام صدام در سال ۲۰۰۳م، دیوان وقف شیعی عراق در سال ۲۰۰۶م بنای قدیمی را به‌طور کامل تخریب کرد تا ساختمان جدیدی برای آرامگاه حُرّ بنا کند؛ اما به دلیل اشتباه در طراحی، متوقف شد. پس از آن دبیرخانه عتبات عالیات شیعیان عراق، در سال ۲۰۰۹م شروع به بازسازی دوباره کرد و برای مرقد جدید، گنبد، صحن مربع و دو مناره جدید ساخت. این ساختمان، هنوز در دست بازسازی است.  

علت اینکه جنازه حر را به خارج از میدان معرکه منتقل کردند، این بود که قبیله او یعنی [[بنی‌تمیم]]، جنازه او را برداشته و به مکان فعلی آورده و به خاک سپردند. [[پرونده:نمایی از ضریح حر بن یزید ریاحی.jpg|بندانگشتی|ضریح جدید حر بن یزید ریاحی]]

== موقعیت و تاریخچه مرقد==
مرقد حرّ، نزدیک منطقه‌ای معروف به کمالیه،<ref>انصاری، معماری کربلا در گذر تاریخ، ص۱۲۶.</ref> در سمت شمال غربی شهر کربلا واقع شده است و حدود ۷ کیلومتر از حرم امام حسین(ع)، فاصله دارد.<ref>«نصيرُ الإمام الحسين(ع) الحرُّ الرياحی.. شهيدُ اللطف»، عامر جلیل ابراهیم، جریدة الصباح، ۲۹ آگوست ۲۰۲۳م، ص۹.</ref>

[[حر بن یزید ریاحی|حُرّ بْن یَزید ریاحی]]، از [[قبیله بنی‌تمیم]]،<ref>جمهرة انساب العرب، ابن حزم الاندلسی، ص٢٢٧.</ref> یکی از فرماندهان نظامی [[کوفه]] بود<ref>البدایه و النهایه، ج۸، ص۱۸۶.</ref> که پیش از [[واقعه عاشورا]]، ماموریت یافت تا مانع حرکت [[امام حسین(ع)]] به سوی کوفه و همچنین مانع بازگشت ایشان شود؛<ref>البدایه و النهایه، ج۸، ص۱۸۶.</ref> ولی در جنگ با حسین بن علی مردّد شد<ref>تاریخ طبری، ج۴، ص۳۲۱.</ref> و صبح عاشورا به کاروان امام حسین پیوست.<ref>الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۹۹.</ref> برخی حر را اولین شهید واقعه کربلا می‌دانند؛<ref>مقتل الحسین علیه‌السلام، ج۲، ص۱۳؛ الفتوح، ج۵، ص۱۰۱.</ref> اما به نظر سید بن طاووس، حر نخستین شهید در آن ساعات بود و پیش از او افرادی به شهادت رسیده بودند.<ref>الملهوف علی قتلی الطفوف، ص۱۶۰.</ref> 

مرقد حر در ۳۷۰ق به دستور [[عضدالدوله دیلمی]] ساخته شد.<ref>قائدان،عتبات عالیات عراق، ص۱۴۷ـ۱۴۶.</ref> در قرن هشتم قمری، مزار حُرّ شناخته شده بوده و حمدالله مستوفی نیز به قبر وی، بیرون از کربلا اشاره کرده است.<ref>نزهة القلوب، ص٣٢.</ref>

==بازسازی بنا و معماری ==
مرقد حر بن یزید ریاحی، اولین‌بار در سال ۹۱۴ق به دستور [[شاه اسماعیل صفوی]]، زمانی که برای زیارت کربلا آمده بود، تجدید بنا شد.<ref>جزائری، الانوار النعمانیة، ج٣، ص۲۶۵-۲۶۶؛ قائدان،عتبات عالیات عراق، ص۱۴۷ـ۱۴۶</ref>{{یادداشت|به گفته سید نعمت‌الله جزائری، عالم شیعه در قرن یازدهم و دوازدهم قمری، زمانی که شاه اسماعیل صفوی به کربلا آمد، پس از زیارت امام حسین(ع)، به زیارت حر رفت و دستور داد تا قبر وی را باز کنند. پس از شکافتن قبر حر، جنازه تازه وی را در قبر دید که بر سر او دستمالی، بسته شده بود.(الانوار النعمانیة، ج٣، ص۲۶۵-۲۶۶.)}} این بنا دارای گنبدی از گچ و آجر و صحنی با ایوان‌هایی که طاق نوک‌تیز داشت، ساخته شد.<ref>انصاری، معماری کربلا در گذر تاریخ، ص۱۲۶.</ref>

در دوره [[قاجار]]، مادر آقاخان محلاتی اقدام به تعمیر بقعه نمود و صحنی قلعه مانند برای مقابله با راهزنان بنا نهاد.<ref>سفرنامه ادیب الملک به عتبات (دلیل الزایرین)، ص۲۱۳.</ref> کتیبه‌های موجود در مرقد حُرّ در دوره اخیر نشان می‌دهد که این مرقد در سال ۱۳۳۰ق، توسط سید عبدالحسین کلیدار بازسازی<ref>تراث کربلاء، ص١١5.</ref> و همچنین آقا حسین‌خان شجاع السلطان همدانی گنبد مقبره را تعمیر و نمای خارجی آن را کاشی‌کاری کرد.<ref>انصاری، معماری کربلا در گذر تاریخ، ص۱۲۶.</ref> براساس قدیمی‌ترین عکس موجود از بارگاه حرّ، این زیارتگاه دارای گنبد مُضَرَّس (پله‌ای) کوچک و کم‌ارتفاعی بوده است<ref>خامه‌یار، [https://ganjineh.kateban.com/print/2955 «درباره عکسی که در فضای مجازی به عنوان قدیمی‌ترین عکس حرم امام حسین (ع) معرفی شده»]، سایت گنجینه.</ref> که پس از مدتی جای خود را به گنبد پیازی - شَلْجَمی کاشی‌کاری شده‌ای، داده است.<ref>زیارتگاه‌های عراق (معرفی زیارتگاه‌های مشهور در کشور عراق)، ج۱، ص۲۴۰.</ref>

در سال ۱۳۸۹ق، تعدادی از تاجران عراقی، رواق‌ها و ایوان جلوی مرقد را بازسازی و در سال ۱۳۹۰ق، ورودی اصلی مرقد، کاشی‌کاری شد. در این زمان، ضریح به‌صورت صندوقِ مُشَبَّک نقره‌ای در وسط عمارت و گنبدی کاشی‌کاری شده بر فراز ضریح با ۷ متر قطر و ۱۰ متر ارتفاع از سطح زمین قرار داشت.<ref>انصاری، معماری کربلا در گذر تاریخ، ص۱۲۷.</ref> 
[[پرونده:مرقد در حال بازسازی.jpg|بندانگشتی|مرقد حر بن یزید ریاحی درحال بازسازی]]

=== بنای مرقد فعلی ===
پس از سقوط حکومت صدام (۲۰۰۳م)، دیوان وقف شیعی عراق در سال ۲۰۰۶م، بنای قدیمی را تخریب<ref>مرقدها و مکان‌های زیارتی کربلا، ص٩٨.</ref> و مرحله بازسازی شروع شد؛ اما به دلیل اشتباه در طراحی‌، کار را متوقف شد. پس از تأسیس دبیرخانه عتبات عالیات شیعیان، این دبیرخانه در سال ۲۰۰۷م عهده‌دار ساخت این حرم شد و کار بازسازی از ۲۰۰۹م آغاز گشت که هنوز درحال تکمیل است.
مرقد جدید حر از یک گنبد و یک صحن مربع تشکیل شده و دارای چهار در است که حرم از در بزرگ چوبی (فولاد) قابل دیدن است. قبر حر در داخل ضریح با پنجره ای احاطه شده و بالای آن قطعه ای با عبارت (السلام علیک یا حر بن یزید الریاحی) نوشته شده است. ضریح از چهار در شمالی، جنوبی، شرقی و غربی تشکیل شده است. در صحن بیرونی نیز درخت نخلی با قدمت بیش از صد سال روبروی در ورودی، وجود دارد. مساحت کل حرم ۲۶۰۰، مساحت مرقد 1369، ارتفاع مناره 33.8، ارتفاع گنبد 12.8، عرض پنجره حرم 4، طول آن 5 و ارتفاع پنجره 2/4 متر است.<ref>«نصيرُ الإمام الحسين(ع) الحرُّ الرياحی.. شهيدُ اللطف»، عامر جلیل ابراهیم، جریدة الصباح، ۲۹ آگوست ۲۰۲۳م، ص۹.</ref>

==تردید در محل دفن حرّ==
دو دیدگاه درباره چگونگی و محل دفن حر بن یزید ریاحی مطرح شده است:
بسیاری از مورخین همچون ابومخنف (۱۵۷ق)، مسعودی(۳۴۶ق)، شیخ مفید(۴۱۳ق) و دیگران سخنی از انتقال بدن حر مطرح نکرده‌اند؛ بلکه صراحت دارند که قبیله بنی اسد، شهدا را در کربلا به خاک سپرده‌اند.<ref>ابومخنف، مقتل الحسین،۱۳۶۴ش، ص۲۰۲؛ ابومخنف، وقعة الطف، ۱۳۶۷ش، ص۲۶۰؛ دینوری، الأخبار الطوال، ۱۹۶۰م، ص۲۶۰؛ طبری، تاریخ طبری، موسسۀ الاعلمی، ج۴، ص۳۴۸؛ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۶۳؛ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۱۱۴؛ طبرسی، إعلام الوری، دار الکتب الاسلامیۀ، ص۲۵۱؛ طبرسی، تاج الموالید،۱۴۰۶ق، ص۳۳؛ ابن‌شهرآشوب، مناقب، انتشارات علامه، ج۴، ص۱۱۲؛خوارزمی، مقتل الحسین، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۴۴؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۶ق، ج۴، ص۸۰؛ ابن نما، مثیرالأحزان، ۱۳۶۹ق، ص۶۵؛ ابن طاووس، الملهوف، ۱۴۲۵ق، ص۱۹۰؛ ابن حاتم، الدر النظیم، النشر الاسلامی، ص۵۵۹؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۸ق، ج۸، ص۲۰۵.</ref> در برخی از منابع، همچون شیخ مفید، طبرسی (۵۴۸ق) و ابن حاتم (۶۶۴ق) تصریح به حفر قبر و دفن همه شهدای کربلا باهم شده است.<ref> شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۱۱۴؛ طبرسی، إعلام الوری، دار الکتب الاسلامیۀ، ص۲۵۱؛ طبرسی، تاج الموالید، ۱۴۰۶ق، ص۳۳؛ ابن حاتم، الدر النظیم، النشر الاسلامی، ص۵۵۹.</ref> شیخ مفید و طبرسی در قسمتی دیگر ذکر کرده‌اند که شکی وجود ندارد که شهدای کربلا در حائر حسینی و اطراف امام حسین(ع) دفن شده‌اند؛<ref>شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۱۲۶. طبرسی، إعلام الوری، دار الکتب الاسلامیۀ، ص۲۵۵. طبرسی، تاج الموالید،۱۴۰۶ق، ص۳۳.</ref> غیر از قبر حضرت عباس که جدا از شهدای کربلا در محل شهادتش دفن شد.<ref>ابن قولویه، کامل الزیارات،۱۴۱۷ق، ص۴۴۰؛ شیخ طوسی، مصباح المتهجد،۱۴۱۱ق، ص۷۲۴؛ شیخ طوسی، تهذیب الأحکام،۱۳۶۵ش، ج۶، ص۶۵؛ مشهدی، المزار الکبیر،۱۴۱۹ق، ص۳۸۸؛ ابن طاووس، الاقبال، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۶۶؛ شهید اول، المزار، ۱۴۱۰ق، ص۱۳۱ و ۱۷۷؛ کفعمی، المصباح، ۱۴۰۳ق، ص۵۰۴؛ ابونصر بخاری، سر السلسلة، ۱۳۸۱ق، ‌ص۸۹.</ref> شاهد بر این قول نیز فرازی از زیارت ناحیه مقدسه است که درباره حر این‌طور یاد شده است: {{عربی|اَلسَّلامُ عَلی الحُرِّ بْنِ الرِّیاحِی}}.<ref>اقبال، ج۳، ص۷۹؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، ص۷۱.</ref>

بنابه دیدگاه دوم، افرادی چون حسن بن علی طبری و سید محسن امین معتقدند که بدن حر توسط قبیله‌اش به مکانی دورتر از سایر شهدای کربلا دفن شد<ref>اعیان الشیعة، ج١، ص6١٣؛ کامل بهائی، ۱۳۸۳ش، ص۶۳۱.</ref> که در قدیم به آن «نواویس» می‌گفتند.<ref>ابن کلبی، جَمْهَرة النسب، ج۱، ص۲۱۶.</ref> شیخ عباس قمی و میرزا حسین نوری با اینکه معتقد است حر با سایر شهدای کربلا در حایر حسینی و اطراف مقبره امام حسین(ع) دفن شده؛ اما بنابر سیره مستمره شیعه و مطلبی که شهید اول در کتاب دروس ذکر کرده است، مبنی بر زیارت جداگانه برخی از افراد همچون حر که نشان دهنده آن بود که قبر جناب حر در آن زمان نیز در مکان فعلی معروف بود، برای معین شدن مرقد، کافی دانسته‌اند.<ref> هدیة الزائرین و بهجة الناظرین، ص۱۳۷ـ۱۳۶؛ لؤلؤ و مرجان، ۱۳۸۳ش، ص۱۰۵-۱۰۶.</ref> همچنین از دیدگاه [[سید محسن امین]] شهرت این مزار و تقید مردم به زیارت آن، غیرمستند نیست.<ref>امین، اعیان الشیعه، ج۲، ص۴۴۰ـ۴۳۹.</ref>

== روزهای زیارت ==
تعداد زائرین در روزهای عادی به بیش از چهار هزار نفر، در روزهای زیارت به بیش از ده هزار نفر و در ایام اربعین به ۴۰-۵۰ هزار نفر می رسد. زیارت ویژه حر، چهارشنبه آخر ماه صفر است که عزاداری و تعزیه در این محل برگزار می‌شود. زیارت های منظم این مرقد در روزهای جمعه و شنبه است.<ref>«نصيرُ الإمام الحسين(ع) الحرُّ الرياحی.. شهيدُ اللطف»، عامر جلیل ابراهیم، جریدة الصباح، ۲۹ آگوست ۲۰۲۳م، ص۹.</ref>

===زیارت‌نامه حر===
در [[زیارت رجبیه]]، دو بار و در [[زیارت ناحیه مقدسه]] نیز یک بار به حر سلام داده شده است: «السلام علی الحرّ بن یزید الریاحی».<ref>شهیدان جاوید، ص334.</ref> حر همچنین دارای زیارت‌نامه مستقلی است که به شرح ذیل می‌باشد:

{{نقل قول دوقلو
| تیتر = زیارت‌نامه حر بن یزید ریاحی
|السَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا العَبْدُ الصَّالحُ، السَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا المُجَاهِدُ النَّاصحُ، السَّلامُ عَلَیْکَ یَا مَنْ وَفی بالسَّعادَةِ الرَّابح، السَّلامُ عَلَیْکَ یَا مَنْ نَکَثَ بَیعَة یَزید وَفَدَی برُوحِهِ لِلْحُسَیْنِ الشّهِیدِ، السَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا البَطَلُ الصِّنْدِیدُ، السَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا الفارِسُ الشُّجَاعُ، السَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا البَطَلُ المَنَّاعُ، السَّلامُ عَلَیْکَ یَا مَنْ تَرَکَ الطُّغیانَ، وَأَطَاعَ الوَاحِدَ الدیَّانَ، وَدَخَلَ فِی طَاعةِ الرَّحْمنِ، وَفَدی بِرُوحِهِ لِلْحُسَیْنِ الشَّهیدِ الغَرِیبِ العَطشانِ، وَصالَ عَلَی العُدوانِ، وَهَوی صَریعاً عَلی التُّربَانِ، وَحَظی بالخُلدِ والجنانِ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وبَرَکاتُهُ، السَّلامُ عَلَیْکَ یَا مَنْ فَدَی بِنَفْسِهِ لِابْنِ الرَّسُولِ، السَّلامُ عَلَیْکَ یَا مُجاهداً دُونَ ابْنِ البَتُولِ، السَّلامُ عَلَیْکَ یَا مَنْ ثَبَتَ لِلطَّعْنِ وَضَرْبِ السُّیُوفِ، السَّلامُ عَلَیْکَ وَعَلَی وَلَدِکَ المَقْتُولُ، السَّلامُ عَلَیْکَ یَا مَنْ بکاهُ الحُسَینُ عَلَیْهِ السَّلامُ وَقَالَ: مَا أَخْطَأَتْ أُمُّکَ إِذْ سَمَّتْکَ الحُرَّ، فَأَنْتَ حُرٌّ فِی الدُّنْیا وَسَعِیدٌ فِی الآخِرَةِ، فَیا لَیْتَنی کُنْتُ مَعَکَ فَأَفُوزُ مَعَکَ کَمَا فُزْتَ مَعَ الحُسَینِ وَأَصْحابِ الحُسَینِ، والسَّلامُ عَلَیْکَ یَا حُرَّ بْنَ یَزیدَ الرِّیَاحِی وَرَحْمَةُ اللَّه وَبَرَکَاتُهُ.
|سلام بر تو ای بنده صالح، سلام بر تو ای مجاهد خیرخواه، سلام بر تو ای وفادار به سعادت پیروز، سلام بر تو ای کسی که بیعت خود را با یزید شکست و جان خود را فدای حسین شهید کرد، سلام بر تو ای قهرمان استوار، سلام بر تو ای تک‌سوار دلاور، سلام بر تو ای دلیر مقاوم، سلام بر تو ای تارک طغیان و مطیع (خدای) یگانه قاهر که به اطاعت خدای رحمان در آمدی و جان خویش را فدای حسین شهید و غریب و لب تشنه کردی و حمله کردی بر دشمنان و بر خاک (کربلا) غلطیدی و به بهشت برین کامیاب شدی و رحمت و برکات الهی بر تو، سلام بر تو ای آنکه جانت را فدای فرزند پیامبر کردی، سلام بر تو ای آنکه در برابر پسر زهرای بتول جهاد کردی، سلام بر تو ای آنکه در برابر ضرب نیزه و شمشیر استوار ماندی،سلام بر تو و بر فرزند شهیدت، سلام بر تو ای آنکه امام حسین(ع) بر تو گریست و گفت: مادرت به اشتباه نامت را «حُرّ» ننهاد، تو حرّ و آزاد مردی در دنیا و سعادتمندی در آخرت، ای کاش من همرزم تو بودم و با تو به شهادت می رسیدم آنگونه که تو با امام حسین علیه السلام و یاران او شهید شدی، سلام بر تو ای حُرّ فرزند یزید ریاحی و رحمت و برکات خداوند بر تو باد.<ref>مرکز تحقیقات حج، ادعیه و زیارات عتبات عالیات، ص۲۷۲-۲۷۴.</ref>
}}

==نگارخانه==
<center><gallery widths="170" heights="150px" perrow="6" style="border: 5px solid #004225; box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0،0،0،0.75); -moz-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0،0،0،0.75); -webkit-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0،0،0،0.75); border-radius: 0.5em; -moz-border-radius: 0.5em; -webkit-border-radius: 0.5em;">
پرونده:تصویر قدیمی مرقد حر بن یزید ریاحی دارای گنبد کاشی‌کاری شده‌ .jpg|تصویر قدیمی مرقد حر بن یزید ریاحی دارای گنبد کاشی‌کاری شده‌
پرونده:تصویر قدیمی مرقد حر بن یزید ریاحی .jpg|تصویر قدیمی مرقد حر بن یزید ریاحی با گنبد مضرّس (پله‌ای) کوچک، قبل از بازسازی آن در سال ۱۳۳۰ق
پرونده:159.jpg|ضریح قبلی مرقد حر
پرونده:158.jpg|نمایی از مرقد قبلی حر
پرونده:نمایی از ضریح و داخل مرقد حر بن یزید ریاحی.jpg|فضای داخلی جدید مرقد حر
پرونده:نمایی از کتیبه‌ها و نقش و نگار ضریح حر.jpg|نمایی از کتیبه‌ها و نقش‌ونگار ضریح حر
پرونده:نمایی از بازسازی مرقد جدید حر.jpg|بازسازی مرقد جدید حر بن یزید ریاحی
پرونده:نمایی از داخل ضریح جدید حر.jpg|نمایی از داخل ضریح جدید حر

</gallery>
</center>

==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع ==
{{منابع}}
{{برگرفتگی
|پیش از لینک = کتاب
|منبع = زیارت‌گاه‌های عراق، محمدمهدی فقیه بحرالعلوم.
|پس از لینک = بخش «مرقد حر بن یزید ریاحی»، ج۱، ص۲۳۴.
| لینک = http://lib.hajj.ir/View/fa/Book/BookView/Image/1472/1/5
}}
* '''الأخبار الطوال'''، احمد بن داود دینوری، تحقیق عبدالمنعم، قاهرة، دار احیاء الکتب العربی، ۱۹۶۰م.
* '''ادعیه و زیارات عتبات عالیات'''، مرکز تحقیقات حج، نشر مشعر، قم، ۱۳۸۳ش.
* '''الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد'''، الشیخ المفید، به تحقیق مؤسسة آل البیت(ع) لاحیاء التراث، ط ۲، بیروت، دار المفید، ۱۴۱۴ق - ۱۹۹۳م.
* '''الارشاد'''، شیخ مفید، به تحقیق موسسة آل البیت، قم، الموتمرالعالمی لالفیة الشّیخ المفید، ۱۴۱۴ق.
* '''اعلام الوری'''، فضل بن حسن طبرسی، بی جا، دارالکتب الاسلامیة، چاپ سوم، بی‌تا.
* '''اعیان الشیعه'''، امین، محسن، دارالتعارف للمطبوعات، بیروت، ۱۹۹۸م.
* '''الاقبال'''، ابن طاووس، به تحقیق جواد قیومی، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۱۶ق.
* '''الانوار النعمانیة'''، السید نعمةالله الجزائری، تبریز، مطبعة شرکت چاپ، (بی‌تا).  
* '''بحارالانوار'''، محمدباقر مجلسی، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.
* '''البدایة و النّهایة'''، اسماعیل ابن کثیر،  تحقیق: علی شیری، بیروت: داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.
* '''تاج الموالید'''، فضل بن حسن طبرسی، قم، مکتبة مرعشی النجفی، 1406ق.
* '''تاریخ الامم و الملوک(تاریخ طبری)'''، محمد بن جریر طبری، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، بی تا.
* '''تاریخ الطبری'''، محمد بن جریر الطبری، ط ۱، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۰۸ق - ۱۹۸۸م.
* '''تاریخ گزیده'''، حمد الله مستوفی، تهران، امیر کبیر، چاپ ۳، ۱۳۶۴ش.
* '''تراث کربلاء'''، سلمان‌هادی الطعمة، ط ۲، بیروت، مؤسسة الاعلمی، ۱۴۰۳ق - ۱۹۸۳م.
* '''تهذیب الأحکام'''، شیخ طوسی، به تحقیق حسن موسوی، طهران، دارالکتب الاسلامیة، چاپ چهارم، ۱۳۶۵ش.
* '''جمهرة النسب'''، ابن‌کلبی، هشام بن محمد، محقق: حسن ناجی، ناشر: عالم الکتب.
* '''جمهرة انساب العرب'''، علی بن احمد بن سعید (ابن حزم الاندلسی)، تحقیق: عبدالسلام محمد‌هارون، ط ۵، القاهرة، دار المعارف.
* '''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، چاپ اول، ۱۳۸۹ش.
* '''[https://ganjineh.kateban.com/print/2955 «درباره عکسی که در فضای مجازی به عنوان قدیمی‌ترین عکس حرم امام حسین (ع) معرفی شده»]'''، احمد خامه‌یار، سایت گنجینه.
* '''الدر النظیم'''، ابن حاتم، قم، موسسة النشر الاسلامی، بی‌تا.
* '''زیارتگاه‌های عراق (معرفی زیارتگاه‌های مشهور در کشور عراق)'''، فقیه بحرالعلوم، محمدمهدی، خامه‌یار، احمد، تهران، سازمان حج و زیارت، بی‌تا.
* '''سر السلسلة العلویّة'''، ابونصر سهل بن عبدالله البخاری، به تحقیق محمدصادق بحر العلوم، النجف الاشرف، المطبعة الحیدریة، ۱۳۸۱ق.
* '''سفرنامه ادیب الملک به عتبات (دلیل الزایرین)'''، ادیب الملک، عبدالعلی، چاپ مسعود گلزاری، تهران، ۱۳۶۴ش.
* '''شهیدان جاوید'''، پژوهشی تاریخی پیرامون شهدای نهضت امام حسین (علیه‌السّلام)،  مرضیه محمدزاده، تهران، بصیرت، ۱۳۹۱ش.
* '''عتبات عالیات عراق'''، اصغر قائدان، تهران، مشعر، ۱۳۸۶ش.
* '''کامل بهائی'''، حسن بن علی طبرسی، گردآورنده اکبر صفدری قزوینی، تهران، مرتضوی، ۱۳۸۳ش.
* '''کامل الزیارات'''، ابن قولویه، به تحقیق نشر الفقاهة، قم، النّشر الاسلامی، ۱۴۱۷ق.
* '''الکامل فی التاریخ'''، ابن اثیر، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۶ق.
* '''لؤلؤ و مرجان'''، حسین بن محمدتقی نوری، تهران، امیر کبیر، ۱۳۸۳ش.
* '''مثیرالاحزان'''، ابن نما حلی، نجف اشرف، المطبعة الحیدریة، ۱۳۶۹ق.
* '''مرقدها و مکان‌های زیارتی کربلا'''، عبدالامیر قریشی، ترجمه: احسان مقدس، چاپ ۱، تهران، مشعر، ۱۳۹۱ش. 
* '''مروج الذهب و معادن الجوهر'''، علی بن حسین مسعودی، قم، دار الهجرة، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
* '''المزار'''، شهید اول، به تحقیق مدرسة الامام المهدی، قم، مدرسة الامام المهدی، ۱۴۱۰ق.
* '''المزار الکبیر'''، محمد بن جعفر مشهدی، تحقیق جواد قیومی، قم، موسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۹ق.
* '''المصباح'''، کفعمی، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۴۰۳ق.
* '''مصباح المتهجد'''، شیخ طوسی، بیروت، موسسة فقه الشّیعة، ۱۴۱۱ق.
* '''معماری کربلا در گذر تاریخ'''، انصاری، محمدعلی، انتشارات مسجد جمکران، قم، ۱۳۸۹ش.
* '''مقتل الحسین'''، لوط بن یحیی ابو مخنف، به تحقیق حسن غفاری، قم، چاپ دوم، ۱۳۶۴ش.
* '''مقتل الحسین'''، موفّق بن احمد (الخوارزمی)، تحقیق: الشیخ محمد السماوی، ط ۱، قم، انوار الهدی، ۱۴۱۸ق.
* '''مقتل الحسین'''، موفق بن احمد خوارزمی، به تحقیق محمد السماوی، قم، انوارالهدی، ۱۴۱۸ق..
* '''الملهوف'''، ابن طاووس، به تحقیق فارس تبریزیان «الحسون»، تهران، دارالاسوة، چاپ چهارم، ۱۴۲۵ق.
* '''مناقب آل ابی طالب'''، ابن‌شهرآشوب، قم، انتشارات علامة، بی‌تا.
* '''منتهی الآمال'''، شیخ عباس قمی، چاپ ۱۴، قم، هجرت، ۱۳۸۰ش.
* '''نزهة القلوب'''، حمدالله بن ابی‌بکر مستوفی قزوینی، به کوشش: سید محمد دبیرسیاقی، چاپ ۲، قزوین، طه، ۱۳۷۸ش.
* '''«نصيرُ الإمام الحسين(ع) الحرُّ الرياحی.. شهيدُ اللطف»'''، عامر جلیل ابراهیم، جریدة الصباح، ۲۹ آگوست ۲۰۲۳م.
* '''وقعة الطف'''، لوط بن یحیی ابو مخنف، به تحقیق محمدهادی یوسفی، قم، النشر الاسلامی، ۱۳۶۷ش.
* '''هدیة الزائرین و بهجة الناظرین'''، قمی، عباس، موسسه جهانی سبطین، قم، ۱۳۸۳ش.
{{پایان}}

{{زیارتگاه‌ها و مقبره‌های عراق}}