| نسخهٔ فعلی |
متن شما |
| خط ۱: |
خط ۱: |
| '''مشکلات مذهبی ایرانیان در حج'''، مهمترین دشواری اختصاصی حاجیان ایرانی در [[حج|سفر حج]] بود. پس از رسمیشدن [[شیعه|تشیع]] در [[صفویان|دوره صفویه]]، حاجیان ایرانی علاوه بر دشواریهای معمول سفر حج، با مشکلات مذهبی ناشی از اختلاف با [[حکومت عثمانی]]، مردم حجاز و بعدها [[آل سعود|حکومت سعودی]] روبهرو شدند. این مشکلات شامل آزار و کشتار برخی [[شیعه|شیعیان]]، محدودیت در انجام [[مناسک حج|مناسک]] و [[زیارت]]، اختلاف بر سر [[رؤیت هلال]] و [[وقوف در عرفات|وقوف عرفات]]، و نیز بدرفتاری با زائران ایرانی در [[مکه]] و [[مدینه]] بود که تا پس از [[انقلاب اسلامی ایران]] نیز به اشکال مختلف ادامه یافت. | | {{جعبه اطلاعات بنای مذهبی |
| | | عنوان = پلکان خارجی کعبه |
| | | تصویر = پلکان خروجی کعبه.jpg |
| | | اندازه تصویر = 300px |
| | | توضیح تصویر = پلکان خارجی کعبه |
| | | بنيانگذار = قریش |
| | | تأسیس = |
| | | کاربری = ورود به کعبه |
| | | مکان = [[مکه|شهر مکه]] در [[عربستان]] |
| | | نامهای دیگر = نردبان خارجی کعبه • پلکان ورودی کعبه |
| | | وقایع مرتبط = |
| | | ظرفیت = |
| | | مساحت = |
| | | وضعیت = فعال |
| | | امکانات = |
| | | شماره ثبت = |
| | | معمار = |
| | | سبک = |
| | | بازسازی = |
| | | وبگاه = |
| | | تخریب = |
| | | عرض جغرافیایی = 21.422520 |
| | | طول جغرافیایی = 39.826220 |
| | | توضیح نقشه = |
| | }} |
| | {{کعبه عمودی}} |
| | {| class="wikitable" width="30%" align="left" style="border:1px solid #ddd; margin:1em 1em 1em 0; padding:1em; font-size:75%; background:#E3FFE3; clear: both" |
| | !colspan="2" align="center" style="background-color: #baffba; font-size: 120%"|'''گاهشمار بازسازی پلکان خارجی کعبه''' |
| | |- |
| | |align="left"|پنج سال پیش از بعثت |
| | |
| | |ساخت پله به دلیل بالابردن ارتفاع در کعبه بازسازی قریش.<ref></ref> |
| | |- |
| | |align="left"|سال |
| | |
| | |<ref></ref> |
| | |- |
| | |align="left"|سال |
| | |
| | |<ref></ref> |
| | |} |
| | |
| | '''پلکان خارجی کعبه''' یا '''نردبان خارجی کعبه'''، پلکان متحرکی است که برای رفتن به داخل [[کعبه]] استفاده میشود. از گذشته [[کعبه]] دو پلکان |
| | |
| | == موقعیت و تاریخچه== |
| | در [[کعبه]] از سالهای دور، پلکان خارجی برای ورود به درون کعبه استفاده میشده است.<ref>«پلکان کعبه»، ج۵، ص۳۸.</ref> به گزارش [[ازرقی]]، قبل از بازسازی کعبه، دَرِ ورودی کعبه، همسطح زمین بود؛ ولی در بازسازی کعبه، پنج سال پیش از [[بعثت]]، به گزارشی به پیشنهاد [[ابوحذیفة بن مغیره مخزومی]]،<ref>اخبار مکه، ج1، ص171.</ref> نخستینبار جهت جلوگیری از ورود سیل و نیز پیشگیری از ورود افراد بدون اجازه، دَرِ کعبه به بالاتر از سطح زمین منتقل و نردبانی جهت ورود ساخته شد.<ref>اخبار مکه، ج1، ص159-163.</ref> از آن پس، واردشوندگان به کعبه، کفشهای خود را میکندند و زیر نردبان ورودی قرار میدادند.<ref>اخبار مکه، ج1، ص174.</ref> |
| | |
| | === فضیلت مکان === |
| | در [[فتح مکه]] (10ق) [[پیامبر(ص)]] بر پلکان کعبه ایستاد و خطبه مشهورش را قرائت فرمود.<ref>دلائل النبوه، ج5، ص85؛ تاریخ الاسلام، ج2، ص556.</ref> نیز در گزارشی، از صعود [[ابوذر]]، صحابی مشهور پیامبر(ص)، بر نردبان کعبه و تکیه بر [[باب الکعبه]] و نقل حدیثی در فضیلتهای [[اهلبیت(ع)]] یاد شده است.<ref>الامالی، ص482.</ref> |
| | |
| | == معماری و بازسازی == |
| | پلکان یا نردبان خارجی بارها تعمیر، بازسازی و تعویض شد و گزارشگران در دورههای گوناگون به وصف آن پرداختهاند. به گزارش ازرقی (متوفای پس از 241ق) این پلکان از چوب ساج و به طول ۸/۵ ذرع (کمی بیش از 4 متر) و پهنای ۳/۵ ذرع (نزدیک به 2 متر) و دارای 13 پله بوده است.<ref>اخبار مکه، ج1، ص310؛ التاریخ القویم، ج4، ص140.</ref> در قرن ۵ قمری، پهنای نردبان به اندازه ۱۰ نفر بود.<ref>سفرنامه ناصر خسرو، ص130، 135-136.</ref> |
| | |
| | پلکان کعبه در قرن ۶ قمری، همچون منبری بزرگ با نُه پله، با پایههایی چوبین توصیف شده که از چهار چرخ برای جابهجایی آسان استفاده میکرد و بالاترین پله با آستانه دَر، تماس داشت.<ref>رحلة ابن جبیر، ص62-63.</ref> در سال 766ق به دستور سلطان مملوکی مصر، [[شعبان بن حسین]]،<ref>اتحاف الوری، ج3، ص304؛ تاریخ عمارة المسجد الحرام، ص80.</ref> نردبان منبرمانند جدیدی برای کعبه ساخته شد که چهار پایهای بود و هنگام ورود به درون کعبه به نزدیک باب الکعبه منتقل میشد.<ref>رحلة ابن بطوطه، ج1، ص372.</ref> در سال 814ق برخی از قسمتهای چوبی این پلکان تعمیر شد.<ref>شفاء الغرام، ج1، ص138؛ اتحاف الوری، ج3، ص488.</ref> |
| | |
| | == ارسال پلکان از سوی حاکمان == |
|
| |
|
| در کنار این مشکلات، دولت ایران، مسئولان حج و عالمان شیعه در دورههای مختلف برای کاهش تنشها و حفظ امکان انجام مناسک تلاش کردند. این اقدامات از رایزنی با حاکمان حجاز و آموزش زائران تا صدور [[فتوا|فتاوا]] درباره [[تقیه]]، شرکت در نماز جماعت اهل سنت و پذیرش اعلام رسمی رؤیت هلال را دربر میگرفت و در مواردی به کاهش اختلافها و تسهیل برگزاری مناسک حج انجامید.
| | سیفالدین شیخ محمودی، مشهور به [[مؤید چرکسی]] در 818ق نردبانی برای کعبه فرستاد که در [[موسم حج]] همان سال جایگزین نردبان پیشین شد.<ref>اتحاف الوری، ج3، ص529.</ref> گرچه گزارش دیگری مبنی بر ارسال نردبانی برای کعبه در 817ق به دست سیفالدین شیخو سلطان مصر نیز موجود است.<ref>منائح الکرم، ج2، ص417.</ref> |
|
| |
|
| == از صفویه تا قاجار ==
| | در گزارشی مربوط به سال 1040ق. در دوران عثمانی آمده است که پلکان خارجی کعبه با طول تقریبی چهار متر دارای هفت پله از چوب صنوبر بود که ورقهای مسی و آهنی داشت. این پلکان بر چهار چرخ مسی سوار بوده است.<ref>مفرحة الانام، ص69.</ref> |
| برخلاف مشکلاتی مانند ناامنی راهها و اوضاع سیاسی که همه [[اسلام|مسلمانان]] با آن روبهرو بودند، مشکلات مذهبی عمدتاً زائران ایرانی و شیعه را تحت تأثیر قرار میداد. پس از رسمیشدن [[شیعه|تشیع]] در [[صفویان|دوره صفویه]]، [[ایران|ایرانیان]] علاوه بر دشواریهای معمول سفر حج، با آزارهای مذهبی ناشی از اختلاف با [[عثمانیان]] و مردم حجاز روبهرو شدند.<ref>نک: صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، ج2، ص827-828.</ref> شایعاتی مانند نجسکردن کعبه به شیعیان نسبت داده میشد<ref>تاریخ مکه، ص422.</ref> و گاه به کشتار آنان، از جمله در سال ۱۰۸۸ق<ref>منائح الکرم، ج4، ص488.</ref> و شهادت [[محمدمؤمن استرآبادی]]،<ref>وقایع السنین، ص534؛ خلاصة الاثر، ج3، ص432-433؛ صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، ج2، ص839.</ref> [[زینالعابدین فرزند نورالدین]]<ref>ریاض العلماء، ج2، ص399.</ref> و دیگر دانشوران ایرانی شیعه<ref>نیل المنی، ج2، ص763-764.</ref> انجامید. در ۱۱۴۳ق نیز گروهی از شیعیان به بهانه آلودگی از [[مکه]] اخراج شدند.<ref>تاریخ مکه، ص422.</ref>
| |
|
| |
|
| برخی شخصیتهای سیاسی ایرانی نیز به اتهامهای سیاسی یا درگیریهای مذهبی آسیب دیدند؛ مانند [[معصومبیگ]] که مدتی وکالت شاه تهماسب را برعهده داشت<ref>صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، ج2، ص828؛ تکملة الاخبار، ص131؛ خلاصة التواریخ، ج1، ص559-560؛ جواهر الاخبار، ص232؛ تاریخ عالمآرای عباسی، ج1، ص161؛ نک: تاریخ حجگزاری ایرانیان، ص106-110.</ref> و محمدهاشم فرزند شاه نورالدین که به دلیل مشکلات سیاسی دربار به [[حج]] رفت و در [[مسجد الحرام]] به دلیل درگیری با [[اهل سنت]] کشته شد.<ref>تذکره صفویه کرمان، ص469؛ تاریخ حجگزاری ایرانیان، ص111.</ref> همچنین اختلاف در رؤیت هلال ذیحجه که منجر به تفاوت در زمان عید و [[وقوف]] بهویژه در سالهای [[حج اکبر]] (که [[روز عرفه]] همزمان با روز جمعه بود) میشد، از مشکلات مهم حاجیان شیعه بود.<ref>صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، ج2، ص835-836؛ پنجاه سفرنامه، ج4، ص106.</ref>
| | در سال 1097ق. [[احمد پاشا]]، حکمران عثمانی [[جده]] و [[شیخ حرم]]، پلکان کعبه را تعویض کرد و برای آن نردهای قرار داد. این پلکان نخستین بار در 16 [[رمضان]] همان سال بهرهبرداری شد.<ref>منائح الکرم، ج5، ص19.</ref> [[کردی]] (درگذشت 1400ق.) درباره ارسال پلکانهایی از سوی حاکمان و بزرگان [[هند]] برای کعبه در سدههای 12 و 13ق. آورده است: |
|
| |
|
| شیعیان در انجام اعمال مذهبی خود بهویژه در زیارت حرم و مزارهای امامان در [[مدینه]] نیز با محدودیت روبهرو بودند؛ گاه ناچار به [[تقیه]]، اقتدا به امامان اهل سنت و حتی تغییر پوشش عربی یا ترکی میشدند.<ref>حدیث قافلهها، ص111؛ نک: سفرنامه میرزا محمد حسین فراهانی، ص199.</ref> وضعیت ایرانیان در مدینه سختتر بود؛ محدودیت در [[بقیع|زیارت بقیع]] و [[مسجد النبی]]، بدرفتاری و تهدید جانی و مالی ایرانیان،<ref>حدیث قافلهها، ص110؛ سفرنامه مکه معظمه، ص170-171.</ref> اخراج حاجیان ایرانی از مسجدالنبی،<ref>تذکرة الطریق، ص123؛ حدیث قافلهها، ص111.</ref> آزار توسط خادمان حرم<ref>به سویام القری، ص249.</ref> و پرداخت پول برای زیارت بقیع از مهمترین مشکلات آنان بود.<ref>به سویام القری، ص249؛ حدیث قافلهها، ص111.</ref>
| | [[حسین حمیدان هندی]]، از حاکمان محلی هند، پلکانی برای کعبه فرستاد که به سال 1116ق. به جده رسید. با خودداری [[سلیمان پاشا]]، حکمران جده، از پذیرش آن، این نردبان تا سال 1127ق. در جده ماند. در این سال، [[محمد پاشا]]، حکمران جده، آن را خرید و به کعبه فرستاد. در روز پنجشنبه 14 [[جمادی الثانی]] همان سال، این نردبان جایگزین پلکان پیشین شد. چهار روز بعد، [[شریف مکه]] به بهانه دریافت نکردن مجوز از [[دولت عثمانی]]، پلکان تازه را برداشت و آن را به خانه [[شیخ عبدالقادر شیبی]]، [[پردهدار کعبه]]، فرستاد. در پی دریافت اجازه از دربار عثمانی و پس از رنگآمیزی و تزئین، از این پلکان بهرهبرداری شد.<ref>التاریخ القویم، ج4، ص141.</ref> |
|
| |
|
| == دوران پهلوی ==
| | [[محمد منورخان هندی]] نیز به سال 1240ق. پلکانی 11 پلهای از چوب ساج به ارتفاع دو متر و با دو متر پهنا و پنج متر طول برای کعبه فرستاد. این پلکان تا اواخر سده 14ق. در [[مسجدالحرام]] کنار دیوار برابر [[زمزم]] بود و هنگام درون شدن به کعبه استفاده میشد. این پلکان که ویژه مردان بود، چندین بار تعمیر شد. در گوشهای از آن، نام فرستنده و تاریخ ارسال آن به کعبه نقش بسته بود.<ref>التاریخ القویم، ج4، ص141-143.</ref> |
| در [[پهلوی|دوره پهلوی]]، اختلافهای مذهبی [[وهابیان]] با شیعیان همچنان از مهمترین مشکلات حاجیان ایرانی بود و گزارشهای متعدد از بدرفتاری مأموران سعودی، حتی تشکیل کمیسیون رسیدگی به شکایات در سال ۱۳۰۹ش در ایران، ثبت شده است.<ref>روابط سیاسی ایران و عربستان، ص69-70.</ref> قتل یک حاجی ایرانی در سال ۱۳۲۲ش و بازداشت دو ایرانی دیگر در سال ۱۳۲۷ش به اتهام اهانت به مسجدالحرام، از مهمترین این رخدادها بود.<ref>مجله خواندنیها، سال9، ش3، ص2؛ ش4، ص8.</ref> | |
|
| |
|
| همچنین [[آل سعود|حکومت سعودی]] با وقوف مستقل حاجیان شیعه در [[عرفات]] مخالفت میکرد و درخواست [[آیتالله سیدابوالقاسم کاشانی]] در سال ۱۳۷۱ق نیز پذیرفته نشد و موجب ناراحتی ایشان شد.<ref>میقات حج، ش43، ص67، «سفر حج مرحوم آیتالله کاشانی.</ref> با این حال، برخوردهای مذهبی ادامه یافت و در سال ۱۳۴۰ش نیز در پی درگیری با خادمان مسجد النبی، ۳۶ حاجی ایرانی بازداشت شدند.<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص217-218.</ref>
| | در سال 1300ق. [[کلب علیخان]]، نایب السلطنه رامپور از شهرهای هند بین دهلی و حیدر آباد، پلکانی برای کعبه فرستاد که 14 پله داشت و در پی دریافت اجازه از دولت عثمانی، بهرهبرداری شد. این پلکان با ورقهای نقرهای به ارزش 85364 روپیه تزئین شده بود. به علت تزئینات بیش از حد، به صلاحدید دانشوران، از این نردبان برای ورود بانوان به درون کعبه استفاده میشد. این نردبان تا مدتی بدون استفاده رها شده بود. بعدها [[بنیشیبه]]، [[کلیدداران کعبه]]، نقرهها و چوبهای آن را تصرف کردند و اثری از آن باقی نماند.<ref>التاریخ القویم، ج4، ص142-143.</ref> |
|
| |
|
| == پس از انقلاب اسلامی ایران == | | == ساخت پلکان در دوره سعودی (وضعیت امروزی) == |
| اختلافهای مذهبی پس از [[انقلاب اسلامی ایران]] نیز ادامه یافت و گاه به درگیریهای محدود میان زائران ایرانی و نیروهای امنیتی [[عربستان]] انجامید، هرچند این تنشها هیچگاه گسترده نشد. از مهمترین مشکلات زائران ایرانی در این دوره میتوان به بازرسی سختگیرانه در فرودگاه جده و ضبط کتابهای مذهبی شیعه،<ref>یار کجاست، ص20-21؛ در حریم کعبه، ص141؛ میقات حج، ش15، ص155، «حج 75 از دیدگاه نماینده محترم ولی فقیه و امیر الحاج.</ref> محدودیت در زیارت آزادانه [[بقیع]]،<ref>یار کجاست، ص52؛ نک: راهی به سوی خدا، ص282؛ حج 27، ص104.</ref> بدرفتاری مأموران سعودی بهدلیل برگزاری برخی آیینهای مذهبی شیعی در حرم پیامبر(ص) و بقیع،<ref>میقات حج، ش18، ص172، «نامه رئیس سازمان حج و زیارت به وزیر حج عربستان.</ref> و نیز اهانت به شیعیان و باورهای آنان در برخی خطبههای نماز جمعه و جماعت اشاره کرد.<ref>میقات حج، ش30، ص71، «مصاحبه با آیتاللههاشمی رفسنجانی؛ ش18، ص172، «نامه رئیس سازمان حج و زیارت به وزیر عربستان؛ ش15، ص154؛ شنیدنیهای سفر حج، ص93.</ref>
| |
|
| |
|
| == تلاشها برای رفع اختلاف ==
| | به سال 1375ق. به دستور [[ملک سعود بن عبدالعزیز]] (حک: 1373-1384ق.) ساخت پلکانی برای کعبه آغاز شد. این پلکان 11 پلهای با بهرهگیری از چوبهای قوی و روکشهای نقرهای مزین به نقش و نگار عربی طلایی رنگ، در کارگاهی در [[مصر]] ساخته شد. این نردبان در روز چهارشنبه پنجم [[ذیحجه]] سال 1376ق. به کعبه رسید. روز بعد، ملک سعود با همراهی گروهی از سران کشورهای اسلامی حاضر در [[مراسم حج]]، برای شستوشوی درون کعبه آن را افتتاح کردند.<ref>التاریخ القویم، ج4، ص142-143.</ref> |
| از دوره صفویه تا [[قاجاریان|قاجار]]، شیعیان برای انجام وقوف مطابق فقه خود گاه با پرداخت پول به [[شریف مکه]]<ref>به سویام القری، ص245.</ref> یا با حمایت مقامات ایرانی مانند حسامالسلطنه، یکی از بزرگان قاجار، در سال ۱۲۷۹ق امکان وقوف یک روز دیرتر را مییافتند.<ref>سفرنامه مکه حسام السلطنه، ص118-120.</ref> با وجود برخی محدودیتها، سفرنامههای قاجاری از دورههایی از آزادی نسبی شیعیان در مکه و حمایت شرفای مکه از ایرانیان بدون تقیه نیز گزارش کردهاند.<ref>سفرنامه میرزا محمد حسین فراهانی، ص237؛ پنجاه سفرنامه، ج1، ص625-626؛ ج7، ص294؛ سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی، ص148.</ref>
| |
|
| |
|
| در دوره پهلوی، مسئولان حج و عالمان شیعه با آموزش زائران، پرهیز از رفتارهای تنشزا و حضور در نماز جماعت اهل سنت، برای کاهش اختلافها و مشکلات مذهبی تلاش کردند.<ref>مجله خواندنیها، سال9، ش2، ص27، «مصاحبه با نخستین حاجی ایرانی؛ میقات حج، ش51، ص178-179، «خاطرات سرپرست حجاج در سفر حج سال 1327ش.»؛ خاطرات وحید، ش7، ص37، «مقدمات عزیمت مکه؛ با من به خانه خدا بیایید، ص213، 229.</ref> همچنین با صدور فتاوایی برای حل مسائل مورد اختلاف، مانند فتوای [[سید حسین طباطبایی بروجردی|آیتالله بروجردی]] بر پذیرش اعلام رسمی رؤیت هلال از سوی عربستان، بخشی از تنشها کاهش یافت.<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص159-160؛ با من به خانه خدا بیایید، ص7؛ خسی در میقات، ص64.</ref> | | کردی در وصف نردبان خارجی کعبه، به دوگونه نردبان در دوران خود اشاره دارد. گونه اول، نردبانی کوچک بود که تنها یک تن میتوانست از آن بالا رود. گونه دوم، پلکانی متحرک و عریض بود که چند نفر از آن بالا میرفتند. از این گونه دوم، دو عدد کنار [[چاه زمزم]] نگهداری میشد و در صورت نیاز به کنار [[کعبه]] انتقال مییافت.<ref>التاریخ القویم، ج4، ص140.</ref> |
|
| |
|
| پس از انقلاب اسلامی نیز این رویکرد از طریق رایزنیهای دیپلماتیک، آموزش [[زائر|زائران]] و فتاوای فقهی درباره لزوم [[تقیه]]، شرکت در نماز جماعت، صحت نماز بدون مهر، تحریم اعمالی که موجب وهن شیعه میگردد و پرهیز از اقدامات اختلافبرانگیز ادامه یافته است.<ref>میقات حج، ش30، ص151-175، «تقیه مداراتی.</ref>
| | با توجه به متحرک بودن پلکان خارجی، از آن در مواردی چون شستوشوی کعبه، نصب [[پرده کعبه|پرده]] آن، ورود منصبداران سعودی و میهمانان ویژه برای نمازگزاردن، و مراسم مربوط به تعمیرات و گسترشهای [[حرم]] استفاده میشود. به گفته کردی، ورود به کعبه در طول سال به ندرت به بیش از 15 مورد میرسید.<ref>التاریخ القویم، ج2، ص441.</ref> |
|
| |
|
| == پانویس == | | == گالری == |
| | <gallery> |
| | پرونده:پلکان قدیمی کعبه.jpg|بندانگشتی|تصویری از پلکان قدیمی کعبه |
| | |
| | </gallery> |
| | |
| | == جستارهای وابسته == |
| | |
| | ==پانویس== |
| {{پانویس}} | | {{پانویس}} |
|
| |
|
| ==منابع== | | ==منابع == |
| {{منابع}} | | {{منابع}} |
| {{دانشنامه | | {{دانشنامه |
| | آدرس = http://phz.hajj.ir/422/8027 | | | آدرس = http://hzrc.ac.ir/post/7558 |
| | عنوان = ایران | | | عنوان = پلکان کعبه |
| | نویسنده = کامران محمدحسینی | | | نویسنده = ابوالفضل ربانی |
| }} | | }} |
| * '''با من به خانه خدا بیایید''': محمد رضا خلیلی عراقی، تهران، شرکت طبع کتاب، ۱۳۴۰ش؛ | | *'''اتحاف الوری''': عمر بن محمد بن فهد (درگذشت 885ق.)، به کوشش عبدالکریم، مکه، جامعةام القری، 1408ق. |
| * '''به سویام القری''': رسول جعفریان، تهران، مشعر، ۱۳۷۳ش؛
| | *'''اخبار مکه''': الازرقی (درگذشت 248ق.)، به کوشش رشدی الصالح، مکه، مکتبة الثقافه، 1415ق. |
| * '''پنجاه سفرنامه حج قاجاری''': به کوشش رسول جعفریان، تهران، نشر علم، ۱۳۸۹ش؛
| | *'''الامالی''': الطوسی (درگذشت 460ق.)، قم، دار الثقافه، 1414ق. |
| * '''تاریخ حجگزاری ایرانیان''': اسرا دوغان، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش؛
| | *'''پلکان کعبه''': ابوالفضل ربانی، دانشنامه حج و حرمین شریفین، ۱۳۹۲ش. |
| * '''تاریخ عالمآرای عباسی''': اسکندر بیگ ترکمان (م. ۱۰۴۳ق)، به کوشش ایرج افشار، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۲؛
| | *'''تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر''': الذهبی (درگذشت 748ق.)، به کوشش عمر عبدالسلام، بیروت، دار الکتاب العربی، 1410ق. |
| * '''تاریخ مکه''': احمد السباعی (م. ۱۴۰۴ق)، نادی مکة الثقافی، ۱۴۰۴ق؛ | | *'''تاریخ عمارة المسجدالحرام''': فوزیه حسین مطر، مکه، جامعةام القری، 1406ق. |
| * '''تذکره صفویه کرمان''': میر محمد سعید مشیزی، به کوشش باستانی پاریزی، نشر علم، ۱۳۶۹ش؛
| | *'''التاریخ القویم''': محمد طاهر الکردی، به کوشش ابن دهیش، بیروت، دار خضر، 1420ق. |
| * '''تذکرة الطریق فی مصائب حجاج بیت الله العتیق''': محمد عبدالحسین کربلایی (م. قرن۱۳ق)، به کوشش جعفریان و اسرا دوغان، قم، مورخ، ۱۳۸۶ش؛ | | *'''دلائل النبوه''': البیهقی (درگذشت 458ق.)، به کوشش عبدالمعطی، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1405ق. |
| * '''تکملة الاخبار''': عبدی بیگ شیرازی نویدی، به کوشش نوایی، تهران، نشر نی، ۱۳۶۹ش؛ | | *'''رحلة ابن بطوطه''': ابن بطوطه (درگذشت 779ق.)، به کوشش التازی، الرباط، المملکة المغربیه، 1417ق. |
| * '''جواهر الاخبار''': بوداق منشی قزوینی (م. قرن۱۰ق)، به کوشش محسن بهرام نژاد، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۸۷ش؛ | | *'''رحلة ابن جبیر''': محمد بن احمد (درگذشت 614ق.)، بیروت، دار مکتبة الهلال، 1986م. |
| * '''حدیث قافلهها''': به کوشش سید علی قاضی عسکر، دانشپژوه، ۱۳۸۲ش؛ | | *'''سفرنامه ناصر خسرو''': ناصر خسرو (درگذشت 481ق.)، تهران، زوّار، 1381ش. |
| * '''خلاصة الاثر''': محمد امین المحبی (م. ۱۱۱۱ق)، بیروت، دار صادر؛ | | *'''شفاء الغرام''': محمد الفاسی (درگذشت 832ق.)، به کوشش گروهی از علما، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1421ق. |
| * '''خلاصة التواریخ''': قاضی احمد بن شرف الدین الحسینی القمی (م. ۱۰۱۵ق)، به کوشش اشرافی، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ش؛ | | *'''مفرحة الانام فی تاسیس بیت الله الحرام''': زین العابدین بن نورالدین حسینی، به کوشش عمار عبودی نصار، تهران، مشعر، 1428ق. |
| * '''در حریم کعبه''': سید محمد باقر حجتی، تهران، مشعر، ۱۳۸۴ش؛
| | *'''منائح الکرم''': علی بن تاج الدین السنجاری (درگذشت 1125ق.)، به کوشش المصری، مکه، جامعةام القری، 1419ق. |
| * '''راهی به سوی خدا''': بتول جامع نایینی، قم، تسنیم، ۱۳۸۵ش؛ | |
| * '''روابط سیاسی ایران و عربستان در سده بیستم''': حمید احمدی، تهران، وزارت امورخارجه، ۱۳۸۶ش؛
| |
| * '''ریاض العلماء و حیاض الفضلاء''': عبدالله افندی اصفهانی (قرن۱۲ق)، به کوشش حسینی و مرعشی، قم، خیام، ۱۴۰۱ق؛
| |
| * '''سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی به مکه، مدینه و عتبات عالیات''': به کوشش شاکری، مرکز اسناد شورای اسلامی، ۱۳۸۸ش؛ | |
| * '''سفرنامه مکه دلیل الانام فی سبیل زیارة بیت الله الحرام''': سلطان مراد حسام السلطنه (م. ۱۳۰۰ق)، به کوشش جعفریان، تهران، مشعر، ۱۳۷۴ش؛
| |
| * '''سفرنامه مکه معظمه''': عبدالحسین افشار ارومی، به کوشش جعفریان، نشر علم، ۱۳۸۶ش؛ | |
| * '''سفرنامه میرزا محمد حسین حسینی فراهانی (۱۳۰۲–۱۳۰۳ق)''': به کوشش مسعود گلزاری، تهران، فردوسی، ۱۳۶۲ش؛
| |
| * '''شنیدنیهای سفر حج''': محمد دشتی، قم، مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین (علیهالسّلام)، ۱۳۸۲ش؛ | |
| * '''صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست''': رسول جعفریان، تهران، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۷۹ش؛ | |
| * '''مجله خاطرات وحید (دو ماهنامه)''': تهران، صاحب امتیاز و مدیر مسئول: سیف الله وحیدنیا؛
| |
| * '''مجله خواندنیها''': تهران، بنگاه زربخش؛
| |
| * '''منائح الکرم''': علی بن تاج الدین السنجاری (م. ۱۱۲۵ق)، به کوشش المصری، مکه، جامعة ام القری، ۱۴۱۹ق؛ | |
| * '''میقات حج (فصلنامه)''': تهران، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت؛
| |
| * '''نیل المنی بذیل بلوغ القری''': جارالله محمد بن فهد المکی (م. ۹۵۴ق)، به کوشش الهیله، الفرقان، ۱۴۲۰ق؛
| |
| * '''وقایع السنین و الاعوام''': سید عبدالحسین الحسینی خاتونآبادی (م. ۱۱۰۵ق)، به کوشش بهبودی، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۵۲ش؛
| |
| * '''یار کجاست (سفرنامه حج)''': رحیم مخدومی، حوزه هنری سازمان تبلیغات، ۱۳۷۳ش.
| |
| {{پایان}} | | {{پایان}} |
| | |
| | ==مقالههای مرتبط== |
| | {{کعبه}} |
