در حال ویرایش کاربر:Gholampour/صفحه تمرین2

'''مشکلات مذهبی ایرانیان در حج'''، مهم‌ترین دشواری اختصاصی حاجیان ایرانی در سفر حج بود. پس از رسمی‌شدن تشیع در دوره صفویه، حاجیان ایرانی علاوه بر دشواری‌های معمول سفر حج، با مشکلات مذهبی ناشی از اختلاف با حکومت عثمانی، مردم حجاز و بعدها حکومت سعودی روبه‌رو شدند. این مشکلات شامل آزار و کشتار برخی شیعیان، محدودیت در انجام مناسک و زیارت، اختلاف بر سر رؤیت هلال و وقوف عرفات، و نیز بدرفتاری با زائران ایرانی در مکه و مدینه بود که تا پس از انقلاب اسلامی نیز به اشکال مختلف ادامه یافت.

در کنار این مشکلات، دولت ایران، مسئولان حج و عالمان شیعه در دوره‌های مختلف برای کاهش تنش‌ها و حفظ امکان انجام مناسک تلاش کردند. این اقدامات از رایزنی با حاکمان حجاز و آموزش زائران تا صدور فتاوا درباره تقیه، شرکت در نماز جماعت اهل سنت و پذیرش اعلام رسمی رؤیت هلال را دربر می‌گرفت و در مواردی به کاهش اختلاف‌ها و تسهیل برگزاری مناسک حج انجامید.

برخلاف مشکلاتی مانند ناامنی راه‌ها و اوضاع سیاسی که همه مسلمانان با آن روبه‌رو بودند، مشکلات مذهبی عمدتاً زائران ایرانی و شیعه را تحت تأثیر قرار می‌داد. پس از رسمی‌شدن تشیع در دوره صفویه، ایرانیان علاوه بر دشواری‌های معمول سفر حج، با آزارهای مذهبی ناشی از اختلاف با عثمانیان و مردم حجاز روبه‌رو شدند.<ref>نک: صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، ج2، ص827-828.</ref> شایعاتی مانند نجس‌کردن کعبه به شیعیان نسبت داده می‌شد<ref>تاریخ مکه، ص422.</ref> و گاه به کشتار آنان، از جمله در سال ۱۰۸۸ق<ref>منائح الکرم، ج4، ص488.</ref> و شهادت محمدمؤمن استرآبادی،<ref>وقایع السنین، ص534؛ خلاصة الاثر، ج3، ص432-433؛ صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، ج2، ص839.</ref> زین‌العابدین فرزند نورالدین<ref>ریاض العلماء، ج2، ص399.</ref> و دیگر دانشوران ایرانی شیعه<ref>نیل المنی، ج2، ص763-764.</ref> انجامید. در ۱۱۴۳ق نیز گروهی از شیعیان به بهانه آلودگی از مکه اخراج شدند.<ref>تاریخ مکه، ص422.</ref>

برخی شخصیت‌های سیاسی ایرانی نیز به اتهام‌های سیاسی یا درگیری‌های مذهبی آسیب دیدند؛ مانند معصوم‌بیگ که مدتی وکالت شاه تهماسب را برعهده داشت<ref>صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، ج2، ص828؛ تکملة الاخبار، ص131؛ خلاصة التواریخ، ج1، ص559-560؛ جواهر الاخبار، ص232؛ تاریخ عالم‌آرای عباسی، ج1، ص161؛ نک: تاریخ حج‌گزاری ایرانیان، ص106-110.</ref> و محمدهاشم فرزند شاه نورالدین که به دلیل مشکلات سیاسی دربار به حج رفت و در مسجدالحرام به دلیل درگیری با اهل سنت کشته شد.<ref>تذکره صفویه کرمان، ص469؛ تاریخ حج‌گزاری ایرانیان، ص111.</ref> همچنین اختلاف در رؤیت هلال ذی‌حجه که منجر به تفاوت در زمان عید و وقوف به‌ویژه در سال‌های حج اکبر (که روز عرفه هم‌زمان با روز جمعه بود) می‌شد، از مشکلات مهم حاجیان شیعه بود.<ref>صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، ج2، ص835-836؛ پنجاه سفرنامه، ج4، ص106.</ref>

شیعیان در انجام اعمال مذهبی خود به‌ویژه در زیارت حرم و مزارهای امامان در مدینه نیز با محدودیت روبه‌رو بودند؛ گاه ناچار به تقیه، اقتدا به امامان اهل سنت و حتی تغییر پوشش عربی یا ترکی می‌شدند.<ref>حدیث قافله‌ها، ص111؛ نک: سفرنامه میرزا محمد حسین فراهانی، ص199.</ref> وضعیت ایرانیان در مدینه سخت‌تر بود؛ محدودیت در زیارت بقیع و مسجدالنبی، بدرفتاری و تهدید جانی و مالی ایرانیان،<ref>حدیث قافله‌ها، ص110؛ سفرنامه مکه معظمه، ص170-171.</ref> اخراج حاجیان ایرانی از مسجدالنبی،<ref>تذکرة الطریق، ص123؛ حدیث قافله‌ها، ص111.</ref> آزار توسط خادمان حرم<ref>به سوی‌ام القری، ص249.</ref> و پرداخت پول برای زیارت بقیع از مهم‌ترین مشکلات آنان بود.<ref>به سوی‌ام القری، ص249؛ حدیث قافله‌ها، ص111.</ref>

در دوره پهلوی، اختلاف‌های مذهبی وهابیان با شیعیان همچنان از مهم‌ترین مشکلات حاجیان ایرانی بود و گزارش‌های متعدد از بدرفتاری مأموران سعودی، حتی تشکیل کمیسیون رسیدگی به شکایات در سال ۱۳۰۹ش در ایران، ثبت شده است.<ref>روابط سیاسی ایران و عربستان، ص69-70.</ref> قتل یک حاجی ایرانی در سال ۱۳۲۲ش و بازداشت دو ایرانی دیگر در سال ۱۳۲۷ش به اتهام اهانت به مسجدالحرام، از مهم‌ترین این رخدادها بود.<ref>مجله خواندنی‌ها، سال9، ش3، ص2؛ ش4، ص8.</ref>

همچنین حکومت سعودی با وقوف مستقل حاجیان شیعه در عرفات مخالفت می‌کرد و درخواست آیت‌الله سیدابوالقاسم کاشانی در سال ۱۳۷۱ق نیز پذیرفته نشد و موجب ناراحتی ایشان شد.<ref>میقات حج، ش43، ص67، «سفر حج مرحوم آیت‌الله کاشانی.</ref> با این حال، برخوردهای مذهبی ادامه یافت و در سال ۱۳۴۰ش نیز در پی درگیری با خادمان مسجدالنبی، ۳۶ حاجی ایرانی بازداشت شدند.<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص217-218.</ref>

== پس از انقلاب اسلامی ==

اختلاف‌های مذهبی پس از انقلاب اسلامی نیز ادامه یافت و گاه به درگیری‌های محدود میان زائران ایرانی و نیروهای امنیتی عربستان انجامید، هرچند این تنش‌ها هیچ‌گاه گسترده نشد. از مهم‌ترین مشکلات زائران ایرانی در این دوره می‌توان به بازرسی سخت‌گیرانه در فرودگاه جده و ضبط کتاب‌های مذهبی شیعه،<ref>یار کجاست، ص20-21؛ در حریم کعبه، ص141؛ میقات حج، ش15، ص155، «حج 75 از دیدگاه نماینده محترم ولی فقیه و امیر الحاج.</ref> محدودیت در زیارت آزادانه بقیع،<ref>یار کجاست، ص52؛ نک: راهی به سوی خدا، ص282؛ حج 27، ص104.</ref> بدرفتاری مأموران سعودی به‌دلیل برگزاری برخی آیین‌های مذهبی شیعی در حرم پیامبر(ص) و بقیع،<ref>میقات حج، ش18، ص172، «نامه رئیس سازمان حج و زیارت به وزیر حج عربستان.</ref> و نیز اهانت به شیعیان و باورهای آنان در برخی خطبه‌های نماز جمعه و جماعت اشاره کرد.<ref>میقات حج، ش30، ص71، «مصاحبه با آیت‌الله‌هاشمی رفسنجانی؛ ش18، ص172، «نامه رئیس سازمان حج و زیارت به وزیر عربستان؛ ش15، ص154؛ شنیدنی‌های سفر حج، ص93.</ref>

از دوره صفویه تا قاجار، شیعیان برای انجام وقوف مطابق فقه خود گاه با پرداخت پول به شریف مکه<ref>به سوی‌ام القری، ص245.</ref> یا با حمایت مقامات ایرانی مانند حسام‌السلطنه، یکی از بزرگان قاجار، در سال ۱۲۷۹ق امکان وقوف یک روز دیرتر را می‌یافتند.<ref>سفرنامه مکه حسام السلطنه، ص118-120.</ref> با وجود برخی محدودیت‌ها، سفرنامه‌های قاجاری از دوره‌هایی از آزادی نسبی شیعیان در مکه و حمایت شرفای مکه از ایرانیان بدون تقیه نیز گزارش کرده‌اند.<ref>سفرنامه میرزا محمد حسین فراهانی، ص237؛ پنجاه سفرنامه، ج1، ص625-626؛ ج7، ص294؛ سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی، ص148.</ref>

در دوره پهلوی، مسئولان حج و عالمان شیعه با آموزش زائران، پرهیز از رفتارهای تنش‌زا و حضور در نماز جماعت اهل سنت، برای کاهش اختلاف‌ها و مشکلات مذهبی تلاش کردند.<ref>مجله خواندنی‌ها، سال9، ش2، ص27، «مصاحبه با نخستین حاجی ایرانی؛ میقات حج، ش51، ص178-179، «خاطرات سرپرست حجاج در سفر حج سال 1327ش.»؛ خاطرات وحید، ش7، ص37، «مقدمات عزیمت مکه؛ با من به خانه خدا بیایید، ص213، 229.</ref> همچنین با صدور فتاوایی برای حل مسائل مورد اختلاف، مانند فتوای آیت‌الله بروجردی بر پذیرش اعلام رسمی رؤیت هلال از سوی عربستان، بخشی از تنش‌ها کاهش یافت.<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص159-160؛ با من به خانه خدا بیایید، ص7؛ خسی در میقات، ص64.</ref>

پس از انقلاب اسلامی نیز این رویکرد از طریق رایزنی‌های دیپلماتیک، آموزش زائران و فتاوای فقهی درباره لزوم تقیه، شرکت در نماز جماعت، صحت نماز بدون مهر، تحریم اعمالی که موجب وهن شیعه می‌گردد و پرهیز از اقدامات اختلاف‌برانگیز ادامه یافته است.<ref>میقات حج، ش30، ص151-175، «تقیه مداراتی.</ref>