در حال ویرایش کاربر:Gholampour/صفحه تمرین3

[[پرونده:عکس سازمان حج و زیارت.jpg|بندانگشتی|نمایی از سازمان حج و زیارت]]
'''سازمان‌دهی حج و حج‌گزاری ایرانیان'''، در دوران مختلف، شیوه‌ها و آداب خاصی داشته است. در گذشته، حج ایرانیان در قالب کاروان‌های محلی به سرپرستی [[حمله‌داران]] انجام می‌شد و نقش حکومت‌ها بیشتر به تأمین امنیت و تعیین [[امارت حج|امیرالحاج]] محدود بود. در [[قاجاریان|دوره قاجار]] نیز کنسولگری ایران در [[جده]]، با وجود برخی خدمات، به‌سبب سوء‌مدیریت و دریافت وجوه غیرقانونی مورد انتقاد بود.

در دوران معاصر، از سال ۱۳۲۷ش و در دوره پهلوی دوم، دولت نقش فعال‌تری یافت، ولی تا ۱۳۵۱ش مشکلات مدیریتی و خدماتی باقی بود تا اینکه [[سازمان اوقاف و امور خیریه|سازمان اوقاف]] مدیریت متمرکز کاروان‌ها و امور اجرایی را ایجاد کرد. پس از انقلاب اسلامی ایران در ۱۳۵۷ش نیز [[سازمان حج و زیارت]] مسئول اجرای امور [[حج]] شد و [[بعثه|بعثه رهبری]] مسئولیت برنامه‌ریزی مذهبی، فرهنگی و آموزشی، انتخاب و آموزش روحانیان و نظارت بر امور معنوی [[زائر|زائران]] را بر عهده گرفت.

== سازمان‌دهی حج در گذشته ==
سفر حج ایرانیان در گذشته عمدتاً در قالب کاروان‌های محلی و به سرپرستی [[حمله‌دار]] انجام می‌شد که مسئول هدایت کاروان، تهیه مرکب، اقامت و امور سفر بود.<ref>نک: مقالات تاریخی، دفتر9، ص16-17؛ لغت‌نامه، ج6، ص8084، «حمل‌دار.</ref> گاه کاروان‌ها از جمعی از دوستان و خویشاوندان تشکیل می‌شدند.<ref>نک: حیات یحیی، ج1، ص68.</ref> در سفرهای زمینی، شتر مهم‌ترین وسیله حمل‌ونقل بود و عکام‌ها نیز خدماتی مانند حمل بار، تهیه آب و پخت نان را بر عهده داشتند؛<ref>روزنامه خاطرات عین السلطنه، ج2، ص1509؛ سفرنامه فرهاد میرزا، ص160؛ حدیث قافله‌ها، ص202؛ به سوی‌ام القری، ص241، 279؛ پنجاه سفرنامه، ج5، ص436.</ref> همچنین هر شهر در [[مکه]] و [[مدینه]] مطوف ویژه خود را داشت.<ref> پنجاه سفرنامه، ج5، ص412؛ ج6، ص78.</ref>

در برخی دوره‌ها، حکومت با تعیین [[امارت حج|امیرالحاج]]، تأمین امنیت و اعلام عمومی زمان حرکت، در سازمان‌دهی حج نقش داشت<ref>تاریخ بیهقی، ج3، ص1151؛ احسن التواریخ، ج2، ص748؛ روضات الجنات، ج1، ص513-516؛ سفرنامه منظوم حج، ص45.</ref> و گاه [[حاجی|حاجیان]] را از مالیات معاف می‌کرد.<ref>تاریخ عالم‌آرای امینی، ص222-223.</ref> از سرگیری کاروان حج در دوره [[محمود غزنوی]]،<ref>تاریخ عالم‌آرای امینی، ص222-224.</ref> حمایت برخی حاکمان از امنیت و رفاه کاروان‌ها<ref>الکامل، ج9، ص325؛ دستور الکاتب، ج1، ص374؛ نک: به سوی‌ام القری، ص240؛ مقالات تاریخی، دفتر8، ص210-212.</ref> و حضور محدود شماری از پادشاهان در حج، از جلوه‌های این حمایت بود.<ref>تجارب الامم، ج7، ص339؛ تاریخ ابن خلدون، ج4، ص687-688؛ نک: تاریخ طبری، ج9، ص221؛ پیراسته تاریخنامه هرات، ص166؛ با من به خانه خدا بیایید، ص225؛ ترجمه تاریخ یمینی، ص41.</ref> افزون بر این، حج گاه کارکرد سیاسی داشت و برای تبعید یا دور کردن برخی مخالفان و درباریان از مرکز قدرت به کار می‌رفت.<ref>تاریخ بخارا، ص346؛ جامع مفیدی، ج3، ص247؛ تاریخ گیلان، ص213؛ احیاء الملوک، ص121؛ تاریخ سلسله سلجوقی، ص89.</ref>

=== دوره قاجار ===
در [[قاجاریان|دوره قاجار]]، کنسولگری ایران در جده، با وجود ایفای نقش در سامان‌دهی و حمایت از برخی حاجیان ایرانی،<ref>حدیث قافله‌ها، ص110.</ref> به سبب دریافت وجوه مختلف از زائران، از جمله برای بازگرداندن گذرنامه،<ref>پنجاه سفرنامه، ج7، ص263-264؛ ج5، ص403، 406.</ref> سهم‌خواهی از کرایه حمل‌ونقل،<ref>پنجاه سفرنامه، ج7، ص263-264.</ref> و همدستی با حمالان و کاروان‌داران برای گرفتن پول بیشتر،<ref>پنجاه سفرنامه، ج5، ص410-411.</ref> مورد انتقاد قرار گرفت. همچنین از تصرف اموال حاجیان متوفی، دریافت وجه برای دفن، جانبداری از کاروان‌داران در برابر حاجیان،<ref>پنجاه سفرنامه، ج7، ص291.</ref> ارتباط با دزدان،<ref>پنجاه سفرنامه، ج5، ص409.</ref> اخذ پول در مکه و جلوگیری از حرکت حاجیان،<ref>سفرنامه میرزا داود میروظایف، ص140.</ref> و حتی به خطر انداختن جان [[زائر|زائران]] با صدور مجوز عبور از مسیر ممنوع جبل در برابر دریافت رشوه گزارش شده است.<ref>سفرنامه مکه معظمه، ص158.</ref>

== سامان‌دهی حج در دوران معاصر ==
تا ۱۳۲۷ش، نقش دولت در حج به صدور گذرنامه و پیگیری امور از طریق کنسولگری جده محدود بود و از آن پس هیئت سرپرستی و امیرالحاج تشکیل شد.<ref>مجله وحید، ش 6، ص18، «کشته شدن ابوطالب یزدی و بقیه موارد.</ref> در [[پهلوی|دوره پهلوی دوم]]، متقاضیان پس از تأیید سلامت و [[استطاعت]] توسط کمیسیون ویژه، برای گذرنامه و ثبت‌نام در کاروان‌ها اقدام می‌کردند.<ref>روزنامه رسمی کشور، مصوبه هیئت وزیران مورخه 28/1/ 1333.</ref> با این حال، سفر انفرادی نیز امکان‌پذیر بود.<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص79؛ خاطرات سفر مکه، ص202-203.</ref>

کاروان‌ها به‌دست حمله‌داران اداره می‌شدند، اما خدمات نامناسب و پذیرش بیش از ظرفیت از مشکلات آن‌ها بود.<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص82؛ میقات حج، ش48، ص186، «مصاحبه با آیت‌الله محمد علی فیض؛ کارنامه حج1351، ص10-11.</ref> تا سال ۱۳۵۱ش (واگذاری به [[سازمان اوقاف و امور خیریه|سازمان اوقاف]])، ضعف برنامه‌ریزی و امکانات ادامه داشت.<ref>به سوی خدا می‌رویم، ص71-72.</ref> طولانی بودن اخذ مجوز، وضعیت نامناسب فرودگاه و وضعیت بد آشیانه حاجیان نیز مورد انتقاد بود.<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص131؛ خسی در میقات، ص10-11؛ کارنامه حج 1351، ص12.</ref> اسکان نامناسب در [[مدینه]]،<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص169-170.</ref> کمبود خدمات بهداشتی<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص313-314.</ref> و استفاده از کامیون‌های باری برای جابه‌جایی حاجیان از دیگر مشکلات این دوره بود.<ref>با من به خانه بیایید، ص365-366، 378.</ref>

===پهلوی و سازمان اوقاف و امور خیریه===
از سال ۱۳۵۱ش سازمان اوقاف، مدیریت متمرکز [[حج]] را بر عهده گرفت<ref>کارنامه حج 1351، ص5؛ کارنامه حج 1352، ص14-15.</ref> و [[شورای عالی حج]] تشکیل شد.<ref>کارنامه حج 1352، ص15.</ref> کاروانداران نیز اسکان و تغذیه حاجیان را زیر نظر سازمان انجام می‌دادند.<ref>کارنامه حج 1351، ص23-26، 72-77؛ کارنامه حج 1352، ص20.</ref> از ۱۳۵۲ش سازمان، کاروان‌های حج را تشکیل داد و کاروانداران پیشین را به استخدام درآورد<ref>کارنامه حج1352، ص60-61.</ref> و ثبت‌نام، گذرنامه، بلیت، معاینات پزشکی و دیگر امور اجرایی حج را به‌صورت متمرکز بر عهده گرفت.<ref>کارنامه حج1352، ص159.</ref>

====شمار حاجیان ایرانی در دوره پهلوی====
شمار حاجیان ایرانی در برخی سال‌های دوره پهلوی
سال شمار حاجیان (هزار نفر):
۱۳۲۷ش ۱۴؛ ۱۳۴۰ش ۱۲؛ ۱۳۴۱ش ۱۱؛ ۱۳۴۲ش ۱۷؛ ۱۳۴۳ش ۱۶؛ ۱۳۴۴ش ۲۴؛ ۱۳۴۵ش ۲۷؛
۱۳۴۶ش ۱۵؛ ۱۳۴۷ش ۹؛ ۱۳۴۸ش ۵/۸؛ ۱۳۴۹ش ۲۷؛ ۱۳۵۰ش ۳۱؛ ۱۳۵۱ش ۴۳.<ref>کارنامه حج1352، ص159.</ref>

=== جمهوری اسلامی و سازمان حج و زیارت ===
پس از انقلاب اسلامی ایران در ۱۳۵۷ش، سازمان حج چندبار از اوقاف جدا و دوباره ادغام شد تا اینکه از ۱۳۷۰ش با نام [[سازمان حج و زیارت]] زیر نظر [[وزارت فرهنگ و ارشاد]] مستقل شد.<ref>مدیران و عوامل خدماتی، ص14-15.</ref> امروزه ثبت‌نام زائران از طریق بانک‌ها انجام می‌شود و به دلیل تقاضای بالا، چند سال در نوبت می‌مانند.<ref>با کاروان صفا، ص337-338.</ref> این سازمان مسئول برنامه‌ریزی و اجرای همه امور حج،<ref>همراه با حج 1381، ص10؛ میقات حج، ش20، ص172-173، «حج و زیارت، انتقال تشکیلات مدیریتی، خط مشی‌ها و وظایف.</ref> از سامان‌دهی کاروان‌ها،<ref>با کاروان صفا، ص340.</ref> اسکان، حمل‌ونقل،<ref>نک: با کاروان صفا، ص348؛ حج 25، ص101؛ همراه زائران حج تمتع2، ص79-80.</ref> تغذیه<ref>حج 27، ص43.</ref> و خدمات پزشکی<ref>با کاروان صفا در سال 82، ص181-182، 215، 321؛ حج 28، ص118، 165؛ با کاروان عشق، ص331-342.</ref> تا اعزام عمره‌گزاران است. شمار متقاضیان [[عمره]] نیز بسیار زیاد بوده و در سال ۱۳۹۱ش تعداد عمره‌گزاران ایرانی به بیش از ۷۰۰ هزار نفر رسید.<ref>http://www.hajnews.ir/View. aspx?/L6/u33UyWArk/tjUmAeH sDQ3B4OzIlOY7OD9UOOG5rwDBNgYcVcnQ=.</ref>

====شمار حاجیان ایرانی پس از انقلاب اسلامی====
شمار حاجیان ایرانی در برخی سال‌های پس از انقلاب اسلامی
سال تعداد حاجیان (هزار نفر)
۱۳۶۳ش. 154958<ref>مکتب اسلام، سال 1363، ش8، ص24.</ref>
۱۳۷۰ش. ۱۱۰
۱۳۷۱ش. 118617<ref>با کاروان ابراهیم، ص273.</ref>
۱۳۷۲ش. 115000<ref>با کاروان عشق، ص53.</ref>
۱۳۷۳ش. ۱۱۳۰۰۰
۱۳۷۹ش. 87800<ref>میقات حج، ش37، ص159، «گفتگو با نماینده ولی فقیه و سرپرست حجاج ایرانی.</ref>
۱۳۸۱ش. ۸۸۵۰۰
۱۳۸۲ش. 96103<ref>با کاروان صفا، ص23.</ref>
۱۳۸۳ش. 97080<ref>حج 25، ص28.</ref>
۱۳۸۴ش. ۸۹۷۱۶
۱۳۸۵ش. 99860<ref>حج 27، ص39-40.</ref>
۱۳۸۶ش. 102020<ref>حج 28، ص81.</ref>
۱۳۸۷ش. ۱۰۴
۱۳۸۸ش. 65000<ref>حج30، ص160.</ref>
۱۳۸۹ش. 94471<ref>ره‌یافتگان، ص32.</ref>

بنابر گزارش رئیس سازمان حج، تعداد حاجیان ایرانی در سال 1404 شمسی 86 هزار تن است که در قالب 574 کاروان به حج اعزام می‌شوند.<ref>گزارش رئیس سازمان حج در [https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=60089 دیدار کارگزاران حج با رهبر انقلاب ۱۴/۲/ ۱۴۰۴]</ref>

====بعثه حج جمهوری اسلامی====
{{اصلی|بعثه}}
[[بعثه|بعثه حج]]، نهادی زیر نظر [[رهبر جمهوری اسلامی]] و با ریاست [[امارت حج|امیرالحاج]]، مسئول برنامه‌ریزی مذهبی، فرهنگی، آموزشی و پژوهشی حج است<ref>همراه با حج 1381، ص11.</ref> و بر اجرای امور توسط سازمان حج و آسایش زائران نظارت دارد.<ref>حج 27، ص112.</ref> این سازمان [[روحانیان کاروان‌ها]] را انتخاب و آموزش می‌دهد<ref>همراه با حج 1381، ص11؛ با کاروان ابراهیم در حج 71، ص28-31؛ حج 26، ص363.</ref> و با کلاس‌های پیش‌ازسفر،<ref>حج 26، ص412.</ref> کتاب، نرم‌افزار و همکاری با صداوسیما، حاجیان را آموزش می‌دهد.<ref>با کاروان ابراهیم در حج 71، ص26-27؛ با کاروان صفا در سال 82، ص53؛ حج 26، ص414؛ حج 28، ص59-61.</ref> [[پژوهشکده حج و زیارت|پژوهشکده حج]] و انتشارات مشعر زیر نظر آن، کتاب و نشریاتی چون میقات، زیارت، صفا و مروه منتشر می‌کنند.<ref>با کاروان صفا در سال 82، ص37؛ حج26، ص44؛ حج28، ص348-349.</ref> همچنین اجرای برنامه‌های فرهنگی و مذهبی در [[حرمین]]، برگزاری نشست‌ها و ارتباط با بعثه‌های دیگر کشورهای اسلامی از وظایف آن است.<ref>نک: حج 26، ص409؛ حج 27، ص219-222، 236-251؛ حج 28، ص119، 130، 154، 177، 206-207.</ref> در کنار آن، بعثه‌های مراجع تقلید نیز هر سال برای ارائه خدمات مذهبی به مقلدان خود در [[ایام الحج|موسم حج]] حضور دارند.<ref>حج 25، ص547-548؛ حج 28، ص348.</ref>

==نگارخانه==
<center><gallery widths="170" heights="150px" perrow="6" style="border: 5px solid #004225; box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0،0،0،0.75); -moz-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0،0،0،0.75); -webkit-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0،0،0،0.75); border-radius: 0.5em; -moz-border-radius: 0.5em; -webkit-border-radius: 0.5em;">
پرونده:دیدار مسئولان و کارگزاران حج با رهبر انقلاب اسلامی در سال ۱۴۰۴ش.jpg|بندانگشتی|دیدار مسئولان و کارگزاران حج با رهبر شهید انقلاب اسلامی در سال ۱۴۰۴ش
پرونده:دیدار کارگزاران حج با رهبر شهید انقلاب در سال ۱۳۹۷ش.jpg|بندانگشتی|دیدار کارگزاران حج به همراه سخنرانی سرپرست بعثه با رهبر شهید انقلاب در سال ۱۳۹۷ش
پرونده:دیدار نماینده بعثه مقام معظم رهبری با نمایندگان مراجع تقلید در مکه در حج ۱۴۰۳ش.jpg|بندانگشتی|دیدار سرپرست بعثه مقام معظم رهبری با نمایندگان مراجع تقلید در مکه در حج ۱۴۰۳ش
پرونده:بازدید رهبر شهید انقلاب از نمایشگاه تولیدات فرهنگی بعثه مقام معظم رهبری به همراه رییس بعثه وقت رهبری.jpg|بندانگشتی|بازدید رهبر شهید انقلاب از نمایشگاه تولیدات فرهنگی بعثه مقام معظم رهبری به همراه سرپرست وقت بعثه رهبری
پرونده:دیدار کارگزاران شیعه و سنی حج با رهبر شهید انقلاب در سال ۱۴۰۴ش (۳).jpg|بندانگشتی|دیدار کارگزاران شیعه و سنی حج با رهبر شهید انقلاب در سال ۱۴۰۴ش
پرونده:کمیسیون پزشکی حج و زیارت.jpg|بندانگشتی|کمیسیون پزشکی حج و زیارت
پرونده:روسای سازمان حج و زیارت و بعثه رهبری به همراه وزیر ارشاد.jpg|بندانگشتی|بدرقه سرپرست بعثه رهبری و رئیس سازمان حج و زیارت توسط وزیر فرهنگ و ارشاد وقت، به همراه عکس شهید علیرضا بیات رییس سابق سازمان حج و زیارت که در جنگ دوازده روزه اسراییل علیه ایران به شهادت رسید

</gallery>
</center>

== پانویس ==
{{پانویس}}

==منابع ==
{{منابع}}
* '''احسن التواریخ''': حسن بیگ روملو (م. ۹۸۵ق)، به کوشش نوایی، تهران، اساطیر، ۱۳۸۴ش؛
* '''احیاء الملوک تاریخ سیستان تا عصر صفوی''': ملک شاه حسین بن ملک غیاث الدین سیستانی‏ (م. قرن۱۰ق)، به کوشش ستوده‏، تهران‏، ۱۳۸۳ش؛
* '''با کاروان ابراهیم در حج۷۱''': رسول جعفریان و محمد علی خسروی‏؛
* '''با کاروان صفا در سال ۸۲''': رسول جعفریان‏، تهران، مشعر، ۱۳۸۳ش؛
* '''با کاروان عشق''': مهدوی راد و جعفریان‏، گزارشی از فعالیت‌های بعثه مقام معظم رهبری و سازمان حج و زیارت؛
* '''با من به خانه خدا بیایید''': محمد رضا خلیلی عراقی، تهران، شرکت طبع کتاب، ۱۳۴۰ش؛
* '''به سوی‌ام القری''': رسول جعفریان، تهران، مشعر، ۱۳۷۳ش؛
* '''پنجاه سفرنامه حج قاجاری''': به کوشش رسول جعفریان، تهران، نشر علم، ۱۳۸۹ش؛
* '''پیراسته تاریخنامه هرات''': سیف بن محمد سیفی الهروی (م. ۷۲۱ق)، به کوشش محمد آصف، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ۱۳۸۱ش؛
* '''تاریخ ابن خلدون''': ابن خلدون (م. ۸۰۸ق)، به کوشش خلیل شحاده، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۸ق؛
* '''تاریخ بخارا''': محمد بن جعفر نرشخی (م. ۳۴۸ق)، به کوشش رضوی، تهران، توس، ۱۳۶۳ش؛
* '''تاریخ بیهقی''': محمد بن حسین بیهقی (م. ۴۷۰ق)، به کوشش خلیل خطیب، تهران، مهتاب، ۱۳۷۴ش؛
* '''تاریخ سلسله سلجوقی''': فتح بن علی بنداری اصفهانی (م. ۶۴۳ق)، ترجمه: جلیلی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۶ش؛
* '''تاریخ طبری (تاریخ الامم و الملوک)''': الطبری (م. ۳۱۰ق)، به کوشش محمد ابوالفضل، بیروت، دار احیاء التراث العربی؛
* '''تاریخ عالم‌آرای امینی''': فضل الله روزبهان خنجی (م. قرن۱۰ق)، به کوشش عشیق، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۸۲ش؛
* '''تاریخ گیلان''': ملا عبدالفتاح فومنی گیلانی (م. قرن۱۱ق)، به کوشش ستوده، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۹ش؛
* '''تجارب الامم''': ابوعلی مسکویه (م. ۴۲۱ق)، به کوشش امامی، تهران، سروش، ۱۳۷۹ش؛
* '''ترجمه تاریخ یمینی''': ابوالشرف ناصح جرفادقانی (م. قرن۷ق)، به کوشش جعفر شعار، تهران، علمی فرهنگی، ۱۳۷۴ش؛
* '''جامع مفیدی''': محمد مفید مستوفی بافقی (م. قرن۱۱ق)، به کوشش افشار، تهران، اساطیر، ۱۳۸۵ش؛
* '''حج ۲۵''': رضا مختاری‏، گزارشی از حج‌گزاری ۱۴۲۵ق. ۱۳۸۳ش؛
* '''حج ۲۶''': محمد حسین رجبی‏، گزارشی از حج‌گزاری ۱۴۲۶ق. ۱۳۸۴ش؛
* '''حج ۲۷''': حسن مهدویان‏، گزارشی از حج‌گزاری ۱۴۲۷ق. ۱۳۸۵ش؛
* '''حج ۲۸''': رضا بابایی و علی اکبر جوانفکر، تهران، ۱۳۸۷ش؛
* '''حج ۳۰''': سید جواد ورعی و جواد منصوری، تهران، مشعر؛
* '''حدیث قافله‌ها''': به کوشش سید علی قاضی عسکر، دانش‌پژوه، ۱۳۸۲ش؛
* '''حیات یحیی''': یحیی دولت‌آبادی، تهران، عطار، ۱۳۷۱ش؛
* '''خاطرات سفر مکه''': احمد هدایتی و محمدعلی هدایتی، تهران، ۱۳۴۳ش؛
* '''خسی در میقات''': جلال آل احمد، قم، کتاب سعدی، ۱۳۶۹ش؛
* '''دستور الکاتب فی تعیین المراتب''': محمد بن هندوشاه نخجوانی (م. قرن۸ق)، به کوشش علی‌زاده، آذربایجان، فرهنگستان علوم شوروی، ۱۹۷۶م؛
* '''روزنامه خاطرات عین السلطنة''': قهرمان میرزا سالور عین السلطنة (م. ۱۳۵۰ق)، به کوشش سالور و افشار، تهران، اساطیر، ۱۳۷۴ش؛
* '''روزنامه رسمی کشور''': سایت قوه قضاییه (www.dastour.ir)؛
* '''روضات الجنات فی اوصاف مدینة هرات''': محمد زمچی اسفزازی (م. ۸۹۹ق)، به کوشش سید محمد کاظم، دانشگاه تهران، ۱۳۳۸ش؛
* '''ره یافتگان، گزارش عملیات حج تمتع ۱۳۸۹ش.''': روابط عمومی سازمان حج و زیارت، ۱۳۹۰ش؛
* '''سفرنامه فرهاد میرزا''': فرهاد میرزا، به کوشش طباطبایی، مؤسسه مطبوعاتی علمی، ۱۳۶۶ش؛
* '''سفرنامه مکه معظمه''': عبدالحسین افشار ارومی، به کوشش جعفریان، نشر علم، ۱۳۸۶ش؛
* '''سفرنامه منظوم حج'''‏: بانویی اصفهانی (نیمه اول قرن۱۲ق)، به کوشش جعفریان‏، تهران، مشعر، ۱۳۷۴ش؛
* '''سفرنامه میرزا داود میروظایف''': داود میروظایف، به کوشش قاضی عسکر، مشعر، ۱۳۸۸ش؛
* '''کارنامه حج۱۳۵۱ش. گزارش سازمان اوقاف''': سازمان اوقاف، فروردین ۱۳۵۲ش؛
* '''کارنامه حج۱۳۵۲ش. گزارش سازمان اوقاف''': سازمان اوقاف، فروردین ۱۳۵۳ش؛
* '''الکامل فی التاریخ''': ابن اثیر (م. ۶۳۰ق)، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق؛
* گزارش رئیس سازمان حج در [https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=60089 دیدار کارگزاران حج با رهبر انقلاب ۱۴/۲/ ۱۴۰۴].
* '''لغت‌نامه''': دهخدا (م. ۱۳۳۴ش) و دیگران، مؤسسه لغت‌نامه و دانشگاه تهران، ۱۳۷۳ش؛
* '''مجله خاطرات وحید (دو ماهنامه)''': تهران، صاحب امتیاز و مدیر مسئول: سیف الله وحیدنیا؛
* '''مدیران و عوامل خدماتی'''‏: حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت‏؛
* '''مقالات تاریخی''': رسول جعفریان، قم، دلیل ما، ۱۳۸۷–۱۳۸۸ش؛
* '''مکتب اسلام (ماهنامه)''': قم، مؤسسه مکتب اسلام؛
* '''میقات حج (فصلنامه)''': تهران، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت؛
* '''همراه با حج۱۳۸۱''': سازمان حج و زیارت، ۱۳۸۱ش؛
* '''همراه زائران حج تمتع۲''': مرکز تحقیقات حج، تهران، مشعر؛
{{پایان}}