اسرار قربانی: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''اسرار قربانی''' حقایق و حکمت‌های پنهانِ ذبح چهارپایان توسط [[حج‌گزاران]] در سرزمین [[منا]] است.
+'''اسرار قُربانی''' حقایق و حکمت‌های پنهانِ ذبح چهارپایان توسط [[حج‌گزاران]] در سرزمین [[منا]] است. [[قربانی]] یکی از [[اعمال واجب حج]] و از [[شعائر الهی]] است که با هدف تقرب به خداوند انجام می‌شود. قربانی در منابع شیعه، افزون بر آنکه عبادتی برای تقرب، آمرزش و پیروی از سنت ابراهیمی است، نمادی از مبارزه با نفس و شکرگزاری نعمت‌های الهی و نیز وسیله‌ای برای اطعام و حمایت از نیازمندان به شمار می‌رود.
 == قربانی ==
-{{اصلی|قربانی}}قُربانی ذبح گوسفند یا گاو،‌ یا نحر شتر و از اعمال واجب [[حج]] است.<ref>شرائع الاسلام، ج۱، ص۲۶۰ ؛ منتهی المطلب، ج۱۱، ص۱۸۳ ؛ جواهرالکلام،ج۱۹،ص۱۳۶؛ البدائع،ج۵، ص۶۹، المجموع،ج۸، ص۳۹۸، المغنی، ج۱۱، ص۹۶، ۱۱۸؛ صحیح مسلم، ج۲، ص۹۵۵ ؛ وسائل الشیعه، ج۱۰، باب ۱۰ از ابواب ذبح، ح۱ و ۲ و۵.</ref> واژه «قربان» به معنای نزدیک شدن است، قربانی نیز که از همین ریشه است، موجب قرب و نزدیکی انسان به خدا می‌شود.<ref>مقاییس اللغه، ج۵، ص۸۰.</ref> به فتوای فقیهان [[شیعه]]، مکان قربانی [[منا]]<ref>تذکره الفقهاء ، ج۸، ص۲۵۲ ؛ ریاض المسائل، ج۶، ص۴۰۰ ؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۱۲۰ ؛ وسائل الشیعه، ج۱۰، باب ۲۸ از ابواب ذبح، ح۲ ؛ باب ۴ از ابواب ذبح، ح۱ و ۵و۶ و ۷.</ref> و زمان آن روز [[عید قربان]] است.<ref>مدارک الاحکام، ج۸، ص۲۷ ؛ مستندالشیعه، ج۱۲، ص۲۹۹؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۲۲۳.</ref> بیشتر فقیهان [[اهل‌سنت]] زمان قربانی را روزهای دهم، یازدهم و دوازدهم ذی‌حجه دانسته‌اند.<ref>الموسوعه الفقهیه الکویتیه، ج۴۲، ص۲۴۹.</ref>همه مذاهب اسلامی برای حیوان قربانی شرایطی مانند پیر و لاغر نبودن را ذکر کرده‌اند.<ref>شرائع الاسلام، ج۱، ص۲۶۰ ؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۱۳۹؛ سنن الترمذی،ج۴، ص۸۷ .</ref> بر اساس منابع روایی شیعه، قربانی نباید ناقص باشد.<ref>مستندالشیعه، ج۱۲، ص۳۰۷ ؛ جواهرالکلام،ج۱۹، ص۱۳۶-۱۳۸ ؛ الحدائق الناضره ج۱۷، ص۸۸-۹۱.</ref>
+{{اصلی|قربانی}} «قربانی» از اعمال واجب [[حج]] و به‌معنای ذبح گوسفند، گاو یا نَحْر شتر برای تقرب به خداوند است.<ref>شرائع الاسلام، ج۱، ص۲۶۰ ؛ منتهی المطلب، ج۱۱، ص۱۸۳ ؛ جواهرالکلام،ج۱۹،ص۱۳۶؛ البدائع،ج۵، ص۶۹، المجموع،ج۸، ص۳۹۸، المغنی، ج۱۱، ص۹۶، ۱۱۸؛ صحیح مسلم، ج۲، ص۹۵۵ ؛ وسائل الشیعه، ج۱۰، باب ۱۰ از ابواب ذبح، ح۱ و ۲ و۵.</ref><ref>مقاییس اللغه، ج۵، ص۸۰.</ref> فقیهان [[شیعه]] مکان آن را [[منا]] و زمانش را روز [[عید قربان]] می‌دانند،<ref>تذکره الفقهاء ، ج۸، ص۲۵۲ ؛ ریاض المسائل، ج۶، ص۴۰۰ ؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۱۲۰ ؛ وسائل الشیعه، ج۱۰، باب ۲۸ از ابواب ذبح، ح۲ ؛ باب ۴ از ابواب ذبح، ح۱ و ۵و۶ و ۷.</ref><ref>مدارک الاحکام، ج۸، ص۲۷ ؛ مستندالشیعه، ج۱۲، ص۲۹۹؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۲۲۳.</ref> اما فقیهان [[اهل‌سنت]] ایام دهم تا دوازدهم ذی‌حجه را مجاز می‌شمارند.<ref>الموسوعه الفقهیه الکویتیه، ج۴۲، ص۲۴۹.</ref> سلامت و فربه بودن حیوان شرط است<ref>شرائع الاسلام، ج۱، ص۲۶۰ ؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۱۳۹؛ سنن الترمذی،ج۴، ص۸۷ .</ref><ref>مستندالشیعه، ج۱۲، ص۳۰۷ ؛ جواهرالکلام،ج۱۹، ص۱۳۶-۱۳۸ ؛ الحدائق الناضره ج۱۷، ص۸۸-۹۱.</ref> و از نظر بیشتر فقها، مستحب است گوشت آن میان خود حاجی، نیازمندان و دیگران تقسیم شود.<ref>النهایه، ص۲۶۱ ؛ ریاض المسائل، ج۶، ص۴۲۸ ؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۱۵۷ ؛ علل الشرائع، ج۲، ص۴۳۸.</ref><ref name=“:1”>حج، آیه ۳۶.</ref>
-به فتوای بیشتر فقیهان شیعه، مستحب است حاجی گوشت قربانی را سه قسمت کند؛ بخشی را هدیه کند، بخش دیگر را [[صدقه]] دهد و قدری را بخورد.<ref>النهایه، ص۲۶۱ ؛ ریاض المسائل، ج۶، ص۴۲۸ ؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۱۵۷ ؛ علل الشرائع، ج۲، ص۴۳۸.</ref> در مقابل، به نظر فقیهان [[مذهب شافعی|شافعی]]، خوردن گوشت قربانیِ واجب جایز نیست.<ref>مُغْنِی الْمُحْتَاج، ج۱، ص۵۳۱.</ref> ذبح شتر در درجه نخست و گاو در درجه دوم، از مستحبات قربانی است.<ref>وسائل الشیعه، ج۱۰، باب ۱۰ از ابواب ذبح، ح۵.</ref> همچنین فربه بودن حیوان<ref>وسائل الشیعه، ج۱۰، باب ۱۳ از ابواب ذبح.</ref>،‌ و ذبح پس از طلوع آفتاب روز [[عید قربان]]، از مستحبات قربانی است.<ref>مسالک الافهام،ج۲، ص۳۱۸ ؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۲۱۹؛ سنن الترمذی، ج۳، ص۲۴۱.</ref>  در [[آیه ۳۶ سوره حج]]، سفارش شده از گوشت قربانی مستمندان قانع و فقیر [[اطعام در حج|اطعام]] شوند.<ref name=":1">حج، آیه ۳۶.</ref>
-=== اهمیت قربانی ===
-بر اساس حدیثی از [[امام علی(ع)]]، اگر مردم به فواید قربانی آگاه بودند، حتی با قرض گرفتن قربانی می‌کردند.<ref>علل الشرائع، ج 2، ص 440.</ref> بر اساس [[قرآن]]، خداوند قربانی را از شعائر و نشانه‌های الهی<ref>مائده، آیه ۲ ؛ حج آیه ۳۶.</ref> معرفی کرده و وسیله قیام<ref>مصباح المنیر، ریشه قوم.</ref> و برپا بودن مردم شمرده است.<ref>تفسیر کبیر، ج۱۲، ص۱۰۰ ؛ تفسیر المیزان، ج۶، ص۱۴۲ ؛ تفسیر نمونه، ج۵، ص۹۰.</ref>
 == فلسفه قربانی ==
-منابع مکتوب [[شیعه]]، حکمت‌ها و حقیقت‌های باطنی برای عمل [[قربانی]] بیان کرده‌اند که حکایت از علت تشریع، اهداف و نتایج باطنی این عمل دارد.
+بر اساس حدیثی از [[امام علی(ع)]]، اگر مردم به فواید قربانی آگاه بودند، حتی با قرض گرفتن قربانی می‌کردند.<ref>علل الشرائع، ج 2، ص 440.</ref> بر اساس [[قرآن]]، خداوند قربانی را از شعائر و نشانه‌های الهی<ref>مائده، آیه ۲ ؛ حج آیه ۳۶.</ref> معرفی کرده و وسیله قیام<ref>مصباح المنیر، ریشه قوم.</ref> و برپا بودن مردم شمرده است.<ref>تفسیر کبیر، ج۱۲، ص۱۰۰ ؛ تفسیر المیزان، ج۶، ص۱۴۲ ؛ تفسیر نمونه، ج۵، ص۹۰.</ref>
-=== بخشش گناهان و تقرب به خداوند ===
-آنچه از قربانی به حج گزار می‌رسد، تقوا و پرهیزکاری و پاکی اعمال است.<ref>حج، آیه ۳۷.</ref> بر اساس روایتی، [[امام صادق(ع)]] در پاسخ به فلسفه قربانی، اولین قطره خون قربانی را باعث بخشید شدن گناهان صاحب قربانی دانسته است و قربانی را وسیله‌ای برای آزمودن تقوای او شمرده است.<ref>بحارالانوار، ج۹۶، ص۲۹۶ـ۲۹۸.</ref> به نقل از [[امام سجاد(ع)]]: «هر گاه حاجی حیوان را ذبح کند از آتش جهنم نجات می یابد.»<ref>المحاسن، ج1، ص67.</ref> در حدیثی نقل شده که خداوند قربانی کردن را دوست دارد<ref>وسائل الشیعه، ج16، ص374.</ref> بر اساس آیات قرآن، قربانی کردن باعث تقرب به خداوند،<ref>سوره مائده، آیه 27 .</ref> تعظیم شعائر و ایجاد [[تقوا]] در [[حجگزار]] است.<ref>سوره حج ، آیه 36 .</ref>
-=== همراهی با ابراهیم(ع) و تسلیم در برابر امر الهی ===
+منابع شیعه برای قربانی، حکمت‌های باطنی متعددی بیان کرده‌اند؛ از جمله بخشش گناهان و تقرب به خداوند از جمله این حکمت‌ها است. در روایات آمده است که با ذبح قربانی، حاجی از آتش جهنم نجات می‌یابد و نخستین قطره خون آن سبب آمرزش گناهان می‌شود. <ref>المحاسن، ج1، ص67.</ref> <ref>بحارالانوار، ج۹۶، ص۲۹۶ـ۲۹۸.</ref> قرآن نیز قربانی را نشانه تقوا و مایه تعظیم شعائر و تقرب الهی دانسته است. <ref>حج، آیه ۳۷.</ref> <ref>سوره مائده، آیه 27 .</ref> <ref>سوره حج ، آیه 36 .</ref> همچنین قربانی در روز عید، پیروی از سنت حضرت ابراهیم(ع) و تسلیم در برابر فرمان خدا تلقی شده است <ref>صافات، آیه ۱۰۷.</ref> <ref>سوره مائده، آیه 2.</ref> <ref>سوره حج ، آیه 34 .</ref> <ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 228.</ref>
-قربانی در روز [[عید قربان]] را نوعی پیروی از سنت [[حضرت ابراهیم(ع)]] دانسته‌اند<ref>مستدرک الوسائل، ج1 ، ص168.</ref>، که با تسلیم دربرابر امر خدا، اقدام به ذبح فرزندش [[حضرت اسماعیل(ع)|اسماعیل]] کرد و خدا ذبح عظیمی را فدای او کرد.<ref>صافات، آیه ۱۰۷.</ref> براساس برداشت برخی محققان از آیات قرآن، هدف از انجام عمل [[قربانی]] توسط [[حاجیان]]، طلب فضل و خشنودی پروردگارشان است <ref>سوره مائده، آیه 2.</ref> و عمل قربانی در هر امتی با هدف یادکردن نام خدا و تسلیم دربرابر خداوند<ref>سوره حج ، آیه 34 .</ref>، [[تشریع]] شده است.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 228.</ref>
-=== ذبح مقام حیوانی و کشتن هوای نفسانی ===
+برخی نویسندگان بر اساس روایات حقیقت قربانی را کشتن مقام حیوانی و هوای نفس دانسته‌اند؛ <ref>اس‍رار و م‍ع‍ارف‌ ح‍ج‌: ب‍ا ال‍ه‍ام‌ از س‍خ‍ن‍ان‌ ح‍ک‍ی‍م‌ م‍ت‍ال‍ه‌ آی‍ت‌ ال‍ل‍ه‌ س‍ی‍د اب‍و ال‍ح‍س‍ن‌ رف‍ی‍ع‍ی‌ ق‍زوی‍ن‍ی‌، ص 40 و 41 .</ref> <ref>معراج السعاده، ص71 ؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 229.</ref> چنان‌که امام صادق(ع) حاجی را به بریدن گلوی طمع و هوا مستی هنگام قربانی فرا می‌خواند <ref>مصباح الشریعه، ص92 .</ref> در فقه نیز اگر حاجی توان قربانی نداشته باشد، به جای آن سه روز در حج و هفت روز پس از بازگشت روزه می‌گیرد که این حکم، نشانه تضعیف جنبه حیوانی انسان دانسته شده است.<ref>.الحدائق الناضره، ج۱۷، ص۱۱۷ ؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۱۲۶؛ الفقه علی المذاهب الخمسه، ج۱، ص۴۰۰؛ مستندالشیعه، ج۱۲، ص۳۴۳.</ref> <ref>اسرار و معارف حج: با الهام از سخنان حکیم متاله آیت‌الله سید ابوالحسن رفیعی قزوینی، ص 40 و 41.</ref>
-حقیقت قربانی کردن در روز عید را کشتن ذات حیوانی در وجود انسان دانسته‌اند.<ref name=":0">اس‍رار و م‍ع‍ارف‌ ح‍ج‌: ب‍ا ال‍ه‍ام‌ از س‍خ‍ن‍ان‌ ح‍ک‍ی‍م‌ م‍ت‍ال‍ه‌ آی‍ت‌ ال‍ل‍ه‌ س‍ی‍د اب‍و ال‍ح‍س‍ن‌ رف‍ی‍ع‍ی‌ ق‍زوی‍ن‍ی‌، ص 40 و 41 .</ref> [[امام صادق(ع)]] به حج‌گزاران توصیه می‌کند که هنگام قربانی کردن، گلوی هوای نفس و طمع را قطع کنند.<ref>مصباح الشریعه، ص92 .</ref> برخی بر این باورند که عمل قربانی به حاجی می‌آموزد که برای رسیدن به کمال انسانی، نفس حیوانی خویش را در همین جا بکشد و به دنبال هوا و هوس نرود.<ref>معراج السعاده، ص71 ؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 229.</ref>
-فقیهان مذاهب اسلامی به تصریح [[آیه ۱۹۶ سوره بقره]] برآنند که اگر کسی از قربانی کردن ناتوان شد، باید به جای آن، سه روز پیاپی در حج و هفت روز پس از بازگشت از حج، [[روزه]] بگیرد.<ref>.الحدائق الناضره، ج۱۷، ص۱۱۷ ؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۱۲۶؛ الفقه علی المذاهب الخمسه، ج۱، ص۴۰۰؛ مستندالشیعه، ج۱۲، ص۳۴۳.</ref> برخی کتب عرفانی، این حکم فقهی را اشاره به این نکته دانستند که «اگر حاجی قدرت محو کردن جنبه حیوانیت خود را با قربانی ندارد، پس دست کم با روزه گرفتن مقام حیوانی را تضعیف و ناتوان کند.»<ref name=":0" />
+همچنین با استناد به آیات قرآن<ref>سوره حج ، آیه 36 .</ref><ref>لقمان ، آیه 28 .</ref> قربانی کردن نوعی شکر‌گذاری برای نعمت رام شدن چهارپایان برای انسان دانسته شده است.<ref>از میقات تا عرفات ، ص130 و 131 ؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 234.</ref><ref>جرعه ای از صهبای حج ، ص228.</ref>
-=== شکر خدا و یاد خداوند ===
+در نهایت، یکی از حکمت‌‌های قربانی بهره‌مند شدن نیازمندان از گوشت آن و گشایش در تأکید کرده و در سیره امام س اطعام فقیران از گوشت قربانی تأکید کرده و در سیره امام سجاد(ع) و امام باقر(ع) نیز بخشی از قربانی به همسایگان و مستمندان داده می‌شد <ref>علل الشرایع، ص ۴۳۷ .</ref> <ref>سوره حج ، آیه 36 .</ref> <ref>وسائل الشيعه، باب 4 ، ج ۱۶، ص 374، ح12.</ref>
-به اشاره قرآن، آیین قربانیِ چهارپایان{{یادداشت|اشاره اصلی آیه فقط به گوشت شتر است اما محققان اسرار حج، آنرا سرایت داده‌اند به به گوسنفد و گاو ، به معنای هر چهارپایی که برای حج قربانی می‌شود. منبع: درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 230.}} در حج قرار داده شد و آنها رام انسان شدند تا برای قربانی و طعام در اختیار انسان باشند به امید اینکه انسان شکر خدا را به جا بیاورد.<ref name=":1" /> بر این اساس نویسندگان [[اسرار حج]] بر این باورند که این قربانی به عنوان شکر نعمت‌های الهی به خصوص توفیق انجام [[حج]] از سوی [[حجگزار]] انجام می‌شود.<ref>از میقات تا عرفات ، ص130 و 131 ؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 234.</ref> آیه‌ای از قرآن نیز قربانی کردن را عامل یاد خدا به جهت یادآوری نعمت چهارپایان دانسته است<ref>لقمان ، آیه 28 .</ref> و گفته شده همه نعمت‌های الهی باید برای انسان عامل یاد خدا باشد.<ref>جرعه ای از صهبای حج ، ص228.</ref>
-=== بهره مندی نیازمندان ===
-براساس روایتی، خداوند قربانی را مقرر و واجب کرده تا بینوایان و مسکینان از گوشتشان استفاده کنند و سیر شوند. روایت دیگری فلسفه [[قربانی]] را از این جهت بیان کرده که از این طریق گشایشی در امور اقتصادی بی نوایان فراهم گردد.<ref>علل الشرایع، ص ۴۳۷ .</ref> قرآن نیز توصیه به اطعام فقرا از گوشت قربانی کرده است.<ref>سوره حج ، آیه 36 .</ref> روش [[امام سجاد (ع)]] و [[امام باقر (ع)]] در قربانی، بخشش یک سوم از آن به همسایگان و یک سوم به بینوایان بود و ثلثی را نیز برای خانواد خود باقی می‌گذاشتند.<ref>وسائل الشيعه، باب 4 ، ج ۱۶، ص 374، ح12.</ref>
 == مقاله‌های مرتبط ==
@@ خط ۴۲: / خط ۲۷: @@
 {{منابع}}
 *'''اس‍رار و م‍ع‍ارف‌ ح‍ج‌: ب‍ا ال‍ه‍ام‌ از س‍خ‍ن‍ان‌ ح‍ک‍ی‍م‌ م‍ت‍ال‍ه‌ آی‍ت‌ ال‍ل‍ه‌ س‍ی‍د اب‍و ال‍ح‍س‍ن‌ رف‍ی‍ع‍ی‌ ق‍زوی‍ن‍ی‌'''، محمد امین پورامینی، قم، بشیر اندیشه، 1383ش.
+* '''از میقات تا عرفات'''، محسن قمی، قم، نشر معارف، 1391ش.
+*'''بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار'''، محمد باقر المجلسی (۱۰۳۷-۱۱۱۰ق)، تصحیح محمد باقر بهبودی و سید ابراهیم میانجی و سید محمد مهدی موسوی خرسان، بیروت، داراحیاء التراث العربی و موسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.
+* '''بدائع الصنائع (الفقه‌الحنبلی)'''، الکاشانی، علاءالدین بن مسعود، المصادر الفقهیه، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
-*'''مدارک الاحکام'''، سید محمد بن علی الموسوی العاملی (م.۱۰۰۹ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۰ق.
+*'''تذکرة الفقهاء'''، العلامة الحلی (م.۷۲۶ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۴ق.
-*'''مستند الشیعه'''، احمد النراقی (م.۱۲۴۵ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۵ق.
+*'''تفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)'''، محمد بن عمر فخر رازی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چهارم، ۱۴۱۳ق.
+*'''تفسیر نمونه'''، ناصر مکارم شیرازی و دیگران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۶۹ش.
+* '''جرعه ای از صهبای حج'''، عبدالله جوادی آملی، تهران، مشعر، 1386ش.
+*'''جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام'''، نجفی، صاحب الجواهر، محمد حسن، ۴۳ جلد، بیروت - لبنان، دار إحیاء التراث العربی، هفتم، ۱۴۰۴ق.
+*'''حدائق الناضره'''، یوسف بن احمد آل عصفور بحرانی (م.۱۱۸۶ق)، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۵ق.
 *'''ریاض المسائل'''، سید علی الطباطبائی (م.۱۲۳۱ق)، قم، النشر الاسلامی، ۱۴۱۲ق.
-* '''المغنی'''، عبدالله بن قدامه (م.۶۲۰ق)، بیروت، دار الکتب العلمیه.
-*'''تذکرة الفقهاء'''، العلامة الحلی (م.۷۲۶ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۴ق.
-*'''الفقه الاسلامی و ادلته'''، وهبة الزحیلی، دمشق، دار الفکر.
-*'''المبسوط فی فقه الشیعهه'''، الطوسی (م.۴۶۰ق)، به کوشش بهبودی، تهران، المکتبة المرتضویه.
-*'''کشف اللثام'''، الفاضل الهندی (م.۱۱۳۷ق)، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۶ق.
-*'''سلسلة الینابیع الفقهیه'''، علی اصغر مروارید، بیروت، دار التراث، ۱۴۱۰ق.
-*'''المبسوط'''، السرخسی (م.۴۸۳ق)، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۰۶ق.
-*'''الفتاوی الهندیه'''، الشیخ نظام و الجماعة من علماء الهند، دار الفکر، ۱۴۱۱ق.
-* '''آثار اسلامی مکه و مدینه'''، رسول جعفریان، تهران، نشر مشعر، ۱۳۷۹ش.
-* «[https://www.adahi.org/ar/Pages/about-adahi.aspx عن مشروع الأضاحی]»، الاضاحی، تاریخ بازدید: ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
-* '''بدائع الصنائع (الفقه‌الحنبلی)'''، الکاشانی، علاءالدین بن مسعود، المصادر الفقهیه، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
-* '''تهذیب الأحکام'''، طوسی محمد بن حسن، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران، دارکتب الاسلامیة، 1407ق.
-* '''حج و عمره در قرآن و حدیث'''، محمد محمدی ری‌شهری، ترجمه جواد محدثی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۸۶ش.
-* '''الحج و العمرة فی الکتاب و السنه''': ری شهری، قم، دار الحدیث، ۱۳۷۶ش.
-* '''علل الشرائع'''، ابن بابویه، محمد بن علی، النجف، المکتبه الحیدریه ، 1385ق/ 1966م .
-*'''کنز الفوائد'''، محمد بن علی کراجکی ، محقق عبد الله نعمه ، قم، دارالذخائر، 1369 ش / 1410 ق .
 *'''درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج'''، کمیته اسرار و معارف معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تهران، مشعر، 1389ش.
-* '''درسنامه مناسک حج '''، محمدحسین فلاح‌زاده، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش.
+* '''صحیح مسلم''': مسلم (م. 261ق.)، بیروت، دار الفکر، بی‌تا.
-* '''الروضة البهیه فی شرح اللمعة الدمشقیه'''، الشهید الثانی، شیخ زین‌الدین العاملی، قم، مجمع الفکر الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
+* '''سنن ترمذی'''، محمد بن عیسی ترمذی، به کوشش عبدالوهاب عبداللطیف، بیروت، دار الفکر، ١4٠٢ق.
-* '''سنن الدارمي''' ، دارمی، عبدالله بن عبدالرحمن، تحقیق سبع علمی، خالد عبد اللطیف و زمرلی، فواز احمد . محمد، معراج، کراچی پاکستان، بی‌تا .
-* '''السنن الکبری''': بیهقی، احمد بن حسین، دارالفکر، بیروت، 1419ق.
 * '''شرائع الاسلام فی مسائل الحلال والحرام'''، محقق حلّی، نجم الدین جعفر بن حسن، تهران، منشورات الأعلمی، ۱۳۸۹ق.
-* '''الفقه علی المذاهب الأربعه'''، الجزیری، عبدالرحمان، دارالفکر، بیروت، لبنان، ۱۴۲۴ق.
 * '''الفقه علی المذاهب الخمسه'''، المغنیه، محمدجواد، قم، مؤسسة دارالکتاب الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
-* '''فقه السنه'''، السید سابق، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم، ۱۴۱۹ق.
+*'''منتهی المطلب فی تحقیق المذهب'''، حلّی، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی، ۱۵ جلد، مشهد - ایران، مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۱۲ق.
-* '''فرهنگ اصطلاحات حج و عمره: راهنمای زائران سرزمین وحی''': مسعود فکری، احمد علائی، تهران، مشعر، 1393ش.
+*'''المجموع شرح المهذب'''، أبو زکریا محیی الدین یحیی بن شرف النووی (م ۶۷۶ ق)، دار الفکر.
-* '''الکافی''': الکلینی (م.۳۲۹ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵ش.
+* '''المغنی'''، عبدالله بن قدامه (م.۶۲۰ق)، بیروت، دار الکتب العلمیه، بی‌تا.
-* '''الکافی فی فقه ابن حنبل (الفقه الحنبلی)'''، ابن قدامه، عبداللّٰه بن احمد، المصادر الفقهیه، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
+* '''معجم مقاییس اللغه''': احمد بن فارس (م.‌۳۹۵‌ق.)، به‌کوشش عبدالسلام، قم، دفتر تبلیغات، ۱۴۰۴‌ق.
-* '''کتاب الخلاف فی الفقه'''، شیخ طوسی، ابوجعفر، محمد بن الحسن، تهران، ۱۳۷۷ش.
+*'''مدارک الاحکام'''، سید محمد بن علی الموسوی العاملی (م.۱۰۰۹ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۰ق.
-* '''الکافی فی فقه اهل المدینه'''، النمری القرطبی، یوسف بن عبداللّٰه (الفقه‌المالکی)، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
+*'''مستند الشیعه'''، احمد النراقی (م.۱۲۴۵ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۵ق.
-* '''مناسک حج با حواشی مراجع'''، امام خمینی، سید روح اللّٰه، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۵ش.
+*'''موسوعه الفقهیه الکویتیه'''، وزارت اوقاف کویت، دوله الکویت وزارت الاوقاف و الشئون الاسلامیه، کویت، 1414ه ق.
-* '''المدونه (الفقه‌المالکی)'''، مالک بن انس، روایه کنون بن سعید، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
+* '''علل الشرائع'''، ابن بابویه، محمد بن علی، النجف، المکتبه الحیدریه ، 1385ق/ 1966م .
-* '''المقنع (الفقه الحنبلی)'''، المصادر الفقهیه، ابن قدامه، عبداللّٰه بن احمد، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
+*'''مغنی المحتاج الی معرفه معانی الفاظ المنهاج'''، محمد بن احمد الشربینی(م.۹۷۷ق)، تحقیق شیخ علی عاشور، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۷۷ق.
-* '''مناسک حج، مطابق با فتاوای حضرت آیت الله العظمی امام خمینی قدس سره، با حواشی مراجع معظم تقلید و استفتائات جدید'''، امام خمینی، مشعر، تهران، ۱۳۹۲ش.
+*'''مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام'''، زین الدین بن علی، شهید ثانی (۹۱۱-۹۶۶ق)، قم، انتشارات معارف اسلامی، ۱۴۱۶ق.
-*'''المهذب في فقه الإمام الشافعي'''، ابو اسحاق شیرازی، ابراهیم بن علی، محقق و مصحح علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، دارالمعرفة، بیروت، 1424 ق/ 2003 میلادی .
+*'''المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی'''، احمد بن محمد المقری الفیومی (م.۷۷۰ق)، دارالفکر.
-*'''قرب الاسناد'''، عبدالله بن جعفر حمیری، موسسه آل البیت علیه السلام لاحیاء التراث، قم، 1371ش / 1413 ق.
+*'''المیزان فی تفسیر القرآن'''، سید محمدحسین طباطبایی، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، بی‌تا.
-*'''دعائم الاسلام '''، قاضی نعمان مغربی، دارالمعارف ، بیروت،  1383ق .
+*'''المحاسن'''، احمد بن محمد بن خالد البرقی (م.۲۷۴ق)، به کوشش سید جلال الدین محدث ارموی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۲۶ش.
-*'''الترغیب و الترهیب من الحدیث الشریف'''، منذری، عبدالعظیم بن عبدالقوی، عماره، مصطفی محمد، دارالفکر ، بیروت، 1408ق / 1988 م .
+* '''مستدرک الوسائل'''، حسین نوری طبرسی، بیروت، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، 1408-1429ق/ 1987-2008 میلادی.
-{{پایان}}{{حج و عمره}}
+*'''مصباح الشریعه'''، المنسوب امام جعفر الصادق(ع) ( -148ق.)، بیروت، الاعلمی1400ق.
+*'''معراج السعاده'''، احمد بن محمدمهدی النراقی (۱۱۸۵۱۲۴۵ق)، قم، انتشارات هجرت، چاپ دهم، ۱۳۸۳ش.
+* '''وسائل الشیعه (تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه)''': محمد بن الحسن الحر العاملی (م. ۱۱۰۴ق)، الحر العاملی (م. ۱۱۰۴ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۴ق.
+*'''النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی'''، طوسی، ابو جعفر، محمد بن حسن، در یک جلد، بیروت - لبنان، دار الکتاب العربی، دوم، ۱۴۰۰ق.{{پایان}}{{حج و عمره}}
 [[رده:اسرار حج]]