مصباح المتهجد و سلاح المتعبد

مصباح المتهجد و سلاح المتعبد کتابی شامل دعاها و زیارت‌ها نوشته شیخ طوسی، فقیه شیعه مشهور قرن پنجم است. این کتاب از اعتبار زیادی بین شیعه برخوردار است و بارها توسط علمای دیگر گزینش و شرح شده است.

معرفی نویسنده و کتاب

این کتاب تألیف شیخ طوسى، ابوجعفر محمد بن حسن بن على بن حسن طوسى(۳۸۵- ۴۶۰ق) معروف به شیخ الطایفه، در موضوع ادعیه و زیارات است.

شیخ طوسى در این کتاب روایات عبادات و زیارات و متن ادعیه، زیارات و بخشى از احکام فقهى مربوط به عبادات را، که در طول سال مستحب است، جمع‌آوری کرده است.

کتاب مصباح المتهجد از کتاب‏هاى معتبر روایى شیعه به شمار مى‏آید و از زمان نگارش تا به حال پیوسته علما و مردم به آن توجه کردهاند. علماى بزرگ شیعه نیز آن را خلاصه، ترجمه و شرح کردهاند و تألیفات فراوانى در رابطه با آن نگاشته‏اند.

این کتاب از منابع مهم کتاب‏هاى دعا و زیارتی است که بعد از شیخ طوسى تا این زمان نوشته شده است. کتاب‏هایى که علماى شیعه درباره دعا و زیارت نگاشته‌‏اند (مانند مصباح کفعمی، إقبال الأعمال سید ابن طاووس و مفاتیح الجنان شیخ عباس قمى)، از این کتاب استفاده فراوان کرده‏اند.

گزیده‌های مصباح المتهجد

با توجه به استقبال فراوانى که از این کتاب شد، شیخ طوسى خود تصمیم به خلاصه کردن این کتاب گرفت تا عموم بهتر استفاده کنند و نام آن را مصباح المتهجد صغیر نهاد (آقا بزرگ تهرانی، ۱۴۰۳ق، ج۲۱، ص۱۱۸).

علماى دیگرى نیز این کتاب را خلاصه کرده‏اند؛ از جمله:

• شیخ نظام الدین سلیمان بن حسن مهرشتى کتاب مصباح المتهجد را تلخیص و نام آن را قبس الإصباح فی تلخیص المصباح گذاشته است (همان، ۱۴۰۳ق، ج۲۱، ص۳۰).
• علامه حلى به درخواست محمد بن قوهدى (وزیر کتاب) مصباح المتهجد را خلاصه کرده و نام آن را منهاج الصلاح فی مختصر المصباح گذاشته است (همان، ۱۴۰۳ق، ج۲۳، ص۱۶۴).
• سیدعلی بن حسین باقی قرشی، مشهور به ابن باقی، تلخیص خود را اختیار المصباح نام نهاده است (همان، ۱۴۰۳ق، ج۸، ص۱۹۰).
• میرزا حاتم بن نظام الملک نام تلخیص خود را ضیاء الثقلین گذاشته است (همان، ۱۴۰۳ق، ج۱۵، ص۱۲۳).
• سیدعبدالله شبر، مصباح را ترجمه و آن را مختصر المصباح نام گذاشت (همان، ۱۴۰۳ق، ج۲۱، ص۱۱۸).

ترجمه‌های مصباح المتهجد

علماى بزرگى نیز این کتاب را ترجمه کرده‏اند؛ مانند:

• ترجمه‌ای متعلق به سال ۱۰۸۶ قمری از مترجمی ناشناخته است (احمدی، ۱۳۸۹ش، ص۳۳۳).
• سیدعلى بن محمد بن اسد الله امامى اصفهانى، معاصر با سیدعلی طباطبایی (معروف به صاحب ریاض)‏ نیز مصباح المتهجد را ترجمه کرده است.
• شیخ عباس قمى کتاب مصباح المتهجد را در سال ۱۳۳۱ قمری به فارسى ترجمه کرده است. این کتاب در حاشیه کتاب مصباح به چاپ رسیده است (همان، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۱۳۷).

شرح‌های مصباح المتهجد

علماى بزرگى نیز بر کتاب مصباح المتهجد شیخ طوسى شرح نگاشتهاند؛ مانند:

• سیدزین‌الدین على بن عبدالحمید حسینى نجفى‏
• دو شرح مفصل و مختصر از شیخ خضر رازی نجفی، شاگرد شریف جرجانی: یکی با نام جامع الدرر و دیگری با نام مفتاح الغرر ثبت شده است.
• شرح ابن ابیجمهور احسائی با نام معین الفکر
• شرح علی بن عبدالکریم نیلی با نام ایضاح المصباح
• شرح عبدالوحید بن نعمتالله استرآبادی، شاگرد شیخ بهائی با نام فتح الباب (همان، ۱۴۰۳ق، ج۱۴، ص۶۶؛ احمدی، ۱۳۸۹ش، ص۳۳۳)

نسخه شناسی

از کتاب مصباح المتهجد نسخه‌های متعددی وجود دارد که در کتابخانه‌های زیر نگهداری میشود:

• نسخه‌ای در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری میشود که تاریخ نگارش آن به چهل سال بعد از وفات شیخ طوسی (سال ۵۰۲ق) برمیگردد.
• نسخه عنایت‌الله بن اشرف حسینی که در تاریخ ۱۰۳۹قمری نسخهبرداری شده است.
• نسخه‌ای به قلم محمدهاشم بن شاهمحمود که در تاریخ ۱۰۷۵قمری استنساخ شده است.
• سخه‌ای در کتابخانه شیخ اسماعیل انصاری که تاریخ نگارش آن ۱۰۸۲ قمری است.
• نسخه‌ای به خط محمدباقر بن محمدمهدی مشهدی که در تاریخ ۱۱۰۹ قمری تحریر شده است.
• نسخه‌ای که نویسنده آن ناشناس است و در تاریخ ۱۱۱۶ قمری نسخهبرداری شده است.
• سخه‌ای چاپشده که متعلق به شیخ عباس قمی، صاحب مفاتیح الجنان، است (احمدی، ۱۳۸۹ش، ص۳۳۲).