شیخ طوسی

شیخ طوسی، محمد بن حسن، از سرشناس‌ترین عالمان شیعی در قرن پنجم هجری است. او تاثیر بسیاری در شکل‌گیری و تکامل علوم مختلف شیعی، از جمله فقه، کلام، تفسیر و رجال داشته و آثارش همواره از منابع اصلی علوم اسلامی نزد شیعیان تلقی شده است. او در شهر طوس در خراسان ایران زاده شد و تا جوانی در این شهر زیست. از 23 سالگی به بغداد رفت و شاگرد شیخ مفید و سید مرتضی بود. پس از آن‌ها او برجسته‌ترین شخصیت شیعی در بغداد بود. بعد از هجوم سلجوقیان به بغداد که با سخت‌گیری بر شیعیان همراه شد او مجبور شد به نجف برود. در جوار مرقد امام علی(ع) خانه گزید و حلقه درس خود را در آنجا تشکیل داد. این آغاز شکل گیری حوزه علمیه نجف بود که تا کنون از مهم‌ترین حوزه‌های علوم شیعی به حساب می‌آید.

شیخ طوسی آثار متعددی از خود به جای گذاشته است. او همچنین آثاری در زیارت و دعا و اثری مستقل در مناسک حج نگاشته بود. از جمله کتاب مصباح المتهجد که مهم‌ترین کتاب او در جمع‌آوری دعاها و زیارت‌نامه‌ها است و از منابع معتبر این موضوع دانسته می‌شود.

زندگی‌نامه

محمد بن حسن بن علی بن حسن طوسی، در سال 385 در شهر طوس خراسان به دنیا آمد. درباره زندگی او در دوران اقامتش در خراسان اطلاع چندانی در دست نیست. می‌دانیم که او در سال 408 قمری یعنی در سن 23 سالگی به بغداد آمد و در آنجا ساکن شد. برخی پژوهشگران بر اساس اطلاعاتی که در آثا شیخ طوسی پراکنده است نام سه تن از استادان او در خراسان را یافته اند: ابوحازم نیشابوری (م417ق.)، عبدالحمید مقری نیشابوری(م.427ق.) و محمد بن سلمیان حمرانی.

در بغداد

او در بغداد ابتدا در مجالس درس شیخ مفید شرکت کرد و بر کتاب او المقنعه شرحی نگاشت که تهذیب الاحکام نام‌ گرفت. بعد از وفات مفید در 413 او شاگرد شریف مرتضی شد که بعد از مفید شخصیت برجسته شیعی در بغداد بود. او دراین مدت کتاب الشافی فی الامامه شریف مرتضی را تلخیص کرد. طوسی در مدت اقامتش در بغداد از علمای دیگری نیز شاگردی کرد و آز آنان حدیث شنید. نام ۳۲ تن از مشایخ او را فهرست کرده اند. بعد از وفات شریف مرتضی در سال 436 طوسی جایگاه علمی و ریاست امامیه در بغداد را به خود اختصاص داد. رابطه او با دستگاه خلافت هم خوب بود و خلیفه قائم بامر الله کرسی تدریس را به او داده بود. اما با ورود سلاجقه به بغداد در سال 477 وضعیت شیعیان در این شهر به مخاطره افتاد. سلجوقیان که با شیعیان دشمنی می‌کردند برخی محلات شیعی را غارت کردند و خانه شیخ طوسی را نیز آتش زدند.

در نجف

پس از این واقعه او به نجف مهاجرت کرد. در نزدیکی مرقد امام علی خانه‌ گزید و حلقه درسی را در نجف تشکیل داد. او تا زمان وفاتش حدود 12 سال در این شهر زندگی کرد و پایه‌های حوزه علمی شیعی در نجف را گذاشت. او در سال 460 قمری در نجف درگذشت.

میراث علمی شیخ طوسی

شیخ طوسی جایگاه ممتازی در تاریخ علمی تشیع دارد. او را با لقب شیخ الطائفه می‌شناسند. آمیختن شیوه عقل‌گرایانه مکتب بغداد با شیوه محدثان شیعه در اصول و مبانی فقه، تدوین علم اصول شیعی،‌ کاربست روش تطبیقی در مطالعه فقه شیعه و سنی را از جمله ویژگی‌های روش علمی شیخ طوسی دانسته‌اند. نفوذ شیخ طوسی در فقه شیعی به قدری بود که گفته شده تا حدود صد سال پس از او حوزه‌های شیعی از آرای او عدول نکرد و به نوعی از او تقلید می‌کردند.

شیخ طوسی در مدت حضورش در بغداد ده‌ها کتاب نگاشت و شاگردان بسیاری را ترتبت کرد. او در مدت اقامتش در نجف بیشتر به تدریس آثار پیشینش پرداخت.

آثار شیخ طوسی

شیخ طوسی در مجموعه‌ای از علوم کتاب نوشت. دو کتاب از ۴ منبع اصلی حدیث شیعه از آثار اوست: کتاب تهذیب الاحکام و کتاب الاستبصار فیما اختلف من الاخبار. همچنین دو کتاب اصلی رجال شیعی نیز نوشته اوست: کتاب الرجال، کتاب فهرست کتب الشیعه و اصولهم که از کتاب‌های اصلی اولیه رجالی نزد شیعیان به حساب می‌آید. او همچنین تلخیصی از کتاب رجال کشی فراهم کرد که نامش اختیار معرفة الرجال است و جایگزین اصل کتاب کشی شده است. کتاب او در علم اصول فقه که العدة فی اصول الفقه نام دارد، یکیاز آثار مهم شیخ طوسی است که نقش مهمی در شکل‌گیری و تدوین علم اصول فقه نزد شیعیان داشته است. او کتاب‌های متعدد دیگری در موضوعات فقه، کلام، تفسیر قرآن نگاشته است. منابع گوناگون تا ۴۸ اثر او یاد کرده‌اند.

آثار شیخ طوسی در حج و زیارت

شیخ طوسی رساله‌ای مستقل در مناسک حج با عنوان «مناسک الحج فی مجرد العمل و الادعیه» نگاشته بود. همچنین او آثاری در دعا و زیارت دارد که برخی از آن‌ها از اهمیت بسیاری در ادبیات دعایی شیعه دارند:

• مصباح المتهجد فی عمل السنة که از منابع اصلی دعا و زیارت نزد شیعیان به حساب می‌آید.
• مختصر المصباح فی عمل السنة: که خلاصه‌ای از کتاب مصباح است که خود او آن را تهیه کرد.
• مختصر من عمل یوم و لیلة در معرفی عبادات و نوافل روزانه
• هدایة المسترشد و بصیرة المتعبد