خانه ارقم

از ویکی حج

خانه ارقم از خانه‌های معروف مکه، در دامنه کوه صفا و محل موقت دعوت پیامبر است. حضور پیامبر در خانه ارقم، به عنوان مبنایی برای زمان‌بندی بخشی از حوادث سال‌های آغازین دعوت پیامبر شد.[۱] پس از مهاجرت ارقم به مدینه، اطلاعی از وضعیت خانه وی در دست نیست. ارقم با وقف خانه خود برای فرزندانش، هرگونه ارث بردن از این خانه و خرید و فروش آن را برای آنان منع کرد.

نسب ارقم

ابوعبدالله ارقم بن عبدمناف، از تیره بنی‌مخزوم[۲] و از نخستین اسلام آورندگان بود.[۳] وی را از مهاجران به مدینه[۴]، کارگزاران زکات[۵] و کاتبان پیامبر[۶] شمرده‌اند. درگذشت ارقم را در سال 55ق. و در سن هشتاد و چند سالگی در مدینه، و در زمان حکومت معاویه دانسته‌اند.[۷]

موقعیت

خانه ارقم در شرق مسجدالحرام، و در دامنه کوه صفا[۸] در 48 متری ابتدای سعی از کوه صفا[۹]، و کنار خانه ام هانی، خواهر علی بن ابی‌طالب[۱۰] قرار داشت.

وقایع

  • حضور پیامبر در خانه ارقم، در اواخر دوران دعوت مخفی آن حضرت (سال سوم)، و تبلیغ اسلام در آن خانه بود.[۱۱]
  • برخی نیز آن را مخفی‌گاه پیامبر و مسلمانان دانسته‌اند[۱۲] که با توجه به آگاهی قریش از دعوت پیامبر و ساختارِ شهری مکه، صحیح به نظر نمی‌رسد.
  • عده‌ای همچون عمار بن یاسر و حمزة ابن عبدالمطلب[۱۳] در این خانه اسلام آورده‌اند.[۱۴] و به دنبال آن، آغاز دعوت علنی پیامبر نیز یاد شده است.[۱۵]
  • منابع تفسیری از نزول آیه 51 کهف/18 در این خانه یاد کرده‌اند.[۱۶]

سرگذشت خانه

ارقم با وقف خانه خود برای فرزندانش، هرگونه ارث بردن از این خانه و خرید و فروش آن را برای آنان منع کرد.[۱۷] بعدا منصور عباسی خانه را از نوادگان ارقم خریده و تصاحب کرد. و به همسر خود، خیزران، اهدا کرد[۱۸] و او نیز مسجدی در آن ساخت.[۱۹]

خانه ارقم از این پس به دار خیزران مشهور شد[۲۰]، بعدها غسّان بن عبّاد عباسی، از دیگر نوادگان خیزران، این خانه را خرید.[۲۱]

اهمیت این خانه نزد مسلمانان سبب گردید تا در دوره‌های مختلف، مورد توجه حاکمان قرار گیرد و در موارد متعدد مرمت و بازسازی شود[۲۲].[۲۳] از بازسازی این خانه به شکل مسجد در سال 999ق.[۲۴]، و نیز در سال1112ق. گزارش شده است.[۲۵]

معماری خانه پیش از تخریب

خانه ارقم در موازات صفا و در کنار محل سکونت بلال حبشی بود. در سمت راست وارد شونده به خانه، دری قرار داشت و به اتاقی باز می‌شد که محل نشستن پیامبر و محل تخته‌سنگی بود که پیامبر بدان تکیه می‌داد و جانب راست این جایگاه جای ابوبکر و سپس جای علی بن ابی‌طالب بود. تخته‌سنگی که علی بدان تکیه می‌داده، شبیه محراب بود و درون دیوار قرار داشت. بالای این اتاق گنبدی ساخته شده بود. در برابر درِ ورودی این خانه، خانه‌های کرایه‌ای برای حاجیان ساخته بودند.[۲۶] و چهار گنبد زیبا و یک مأذنه روی آن بود.[۲۷] این گنبد تا سال 1343ق. باقی بود.[۲۸] سمت چپ خانه، ایوانی سقف‏دار به عرض 3 متر وجود داشت كه در میانه دیوارِ سمتِ راستِ آن، دری قرار داشت كه به اتاقی به طول 8 متر و عرض تقریباً 4 متر باز می‌شد. در گوشه جنوب شرقی این اتاق،[۲۹] دو سنگ‌نبشته دیده می‌شد[۳۰].[۳۱]

سرانجام خانه

این خانه در سال 1375ق. در حکومت سعود بن عبدالعزیز، به مسجدالحرام ضمیمه[۳۲]، و به نقلی در سال 1399ق. ویران شد.[۳۳] اکنون به یاد این خانه، اولین دری که از آن سمت به مسجدالحرام باز می‌شود، باب ارقم نام‌گذاری کرده‌اند و احتمال داده شده که مکان این خانه، جایگاه پلکان برقی سمت صفا، مدخل ورودی طبقه دوم، باشد.[۳۴]

خانه ارقم در مدینه

ارقم خانه‌ای نیز در محله بنی‌زریق در مدینه داشت.[۳۵]

جستارهای وابسته

ارقم بن ابی ارقم

پانویس

  1. . نک: الطبقات الکبری، ج3، ص183؛ تاریخ مدینة دمشق، ج35، ص252.
  2. . الطبقات الکبری، ج3، ص183؛ تاریخ الطبری، ج11، ص519؛ الاستیعاب، ج1، ص131.
  3. . الطبقات الکبری، ج3، ص183؛ المنتظم، ج5، ص279؛ الاصابه، ج1، ص197.
  4. . الاستیعاب، ج1، ص131؛ اسدالغابه، ج1، ص60.
  5. . اسدالغابه، ج1، ص60.
  6. . البدایة و النهایه، ج5، ص363.
  7. . الطبقات الکبری، ج3، ص185؛ تاریخ الطبری، ج11، ص519.
  8. . اخبار مکه، الازرقی، ج1، ص7.
  9. التاریخ القویم، ج2، ص82-88؛ آثار اسلامی مکه و مدینه، ص156.
  10. . اخبار مکه، الازرقی، ج2، ص260، 294.
  11. . الطبقات الکبری، ج3، ص183، 292؛ ج4، ص76.
  12. . الاستیعاب، ج1، ص131؛ اسدالغابه، ج1، ص60.
  13. . الدرر، ص40.
  14. . الطبقات الکبری، ج3، ص86، 91، 171، 187، 297؛ انساب الاشراف، ج1، ص179؛ ج9، ص415؛ الاستیعاب، ج2، ص728؛ ج4، ص1474.
  15. . الطبقات الکبری، ج3، ص184؛ اخبار مکه، الفاکهی، ج4، ص12؛ الاستیعاب، ج1، ص132.
  16. . تفسیر العیاشی، ج2، ص329.
  17. . الطبقات الکبری، ج3، ص184؛ الاستیعاب، ج4، ص1540؛ المنتظم ج5، ص279-280.
  18. . الطبقات الکبری، ج3، ص184؛ انساب الاشراف ج10، ص215؛ بهجة النفوس، ج1، ص267.
  19. . اخبار مکه، الازرقی، ج2، ص200؛ العقد الثمین، ج1، ص55؛ الروض المعطار، ص194.
  20. . اخبار مکه، الازرقی، ج2، ص200؛ سبل الهدی، ج2، ص320؛ الجامع اللطیف، ص289.
  21. . الطبقات الکبری، ج3، ص184؛ المنتظم، ج5، ص280.
  22. . رحله ابن جبیر، ص130؛ مرآة الحرمین، ج1، ص193.
  23. . شفاء الغرام، ج1، ص363.
  24. . موسوعة مرآة الحرمین، ج2، ص869.
  25. . التاریخ القویم، ج2، ص86.
  26. . رحله ابن جبیر، ص129-130.
  27. . موسوعة مرآة الحرمین، ج2، ص896.
  28. . التاریخ القویم، ج2، ص86.
  29. . مرآة الحرمین، ج1، ص192-193.
  30. . شفاء الغرام، ج1، ص363.
  31. . مرآة الحرمین، ج1، ص193.
  32. . التاریخ القویم، ج2، ص82؛ آثار اسلامی مکه و مدینه، ص156-157.
  33. . المعالم الاثیره، ص241.
  34. . تاریخ و آثار اسلامی، ص123-124؛ آثار اسلامی مکه و مدینه، ص157.
  35. . الطبقات الکبری، ج3، ص184-185؛ تاریخ المدینة المنوره، ج1، ص245.

منابع

این مقاله برگرفته از مقاله نقش خانه ارقم است.
  • آثار اسلامی مكه و مدینه، رسول جعفریان، قم، مشعر، 1386ش؛
  • اخبار مکة و ما جاء فیها من الآثار، محمد بن عبدالله الازرقی (م.248ق.)، به کوشش رشدی الصالح ملحس، مکه، دار الثقافه، 1415ق؛
  • اخبار مکة فی قدیم الدهر و حدیثه، محمد بن اسحاق الفاکهی (م.275ق.)، به کوشش عبدالملک بن عبدالله بن دهیش، بیروت، دار خضر، 1414ق؛
  • الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، یوسف بن عبدالله بن عبدالبر (368-463ق.)، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت، دار الجیل، 1412ق؛
  • اسد الغابة فی معرفة الصحابه، علی بن محمد بن الاثیر (555-630ق.)، بیروت، دار الفکر، 1409ق؛
  • الاصابة فی تمییز الصحابه، ابن حجر العسقلانی (773-852ق.)، به کوشش علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1415ق؛
  • امتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال و الاموال و الحفدة و المتاع، احمد بن علی المقریزی (م.845ق.)، به کوشش محمد عبدالحمید النمیسی، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1420ق؛
  • انساب الاشراف، احمد بن یحیی البلاذری (م.279ق.)، تحقیق سهیل صادق زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دار الفکر، 1417ق؛
  • البدایة و النهایه، ابن كثیر (م.774ق.)، به كوشش علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1408ق؛
  • بهجة النفوس و الاسرار، عبدالله المرجانی (م.699ق.)، به کوشش محمد عبدالوهاب، بیروت، دار الغرب الاسلامی، 2002م؛
  • التاریخ القویم، محمد طاهر الكردی، به كوشش ابن دهیش، بیروت، دار خضر، 1420ق؛
  • تاریخ الطبری (تاریخ الامم و الملوك)، محمد بن جریر طبری (م.310ق.)، به كوشش محمد ابوالفضل، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1378ق؛
  • تاریخ المدینة المنورة (اخبار المدینة النبویه)، عمر بن شبّه النمیری (م.262ق.)، به کوشش فهیم محمد شلتوت، قم، دار الفکر، 1410ق؛
  • تاریخ مدینة دمشق، علی بن الحسن بن عساکر (م.571ق.)، به کوشش علی شیری، بیروت، دار الفکر، 1415ق؛
  • تاریخ و آثار اسلامی مكه مكرمه و مدینه منوره، اصغر قائدان، تهران، مشعر، 1386ش؛
  • تفسیر العیاشی، محمد بن مسعود العیاشی (م.320ق.)، به كوشش رسولی محلاتی، تهران، المكتبة العلمیة الاسلامیه؛
  • الجامع اللطیف، محمد بن ظهیره (م.986ق.)، به کوشش علی عمر، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه، 1423ق؛
  • الدرر فی اختصار المغازی و السیر، ابن عبدالبر (م.463ق.)؛
  • رحلة ابن جبیر، محمد بن احمد بن جبیر (م.614ق.)، بیروت، دار مكتبة الهلال، 1986م؛
  • الروض المعطار، محمد بن عبدالمنعم الحمیری (م.900ق.)، به كوشش احسان عباس، بیروت، مكتبة لبنان، 1984م؛
  • سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، محمد بن یوسف الصالحی (م.942ق.)، به كوشش عادل احمد و علی محمد، بیروت، دار الكتب العلمیه، 1414ق؛
  • السیرة النبویه، عبدالملک بن هشام (م.8-213ق.)، به كوشش السقاء و دیگران، بیروت، دار المعرفه؛
  • السیرة النبویه، نجاح الطائی، بیروت، البلاغ، 1422ق؛
  • شفاء الغرام، محمد الفأسی (م.832ق.)، به كوشش گروهی از علما، بیروت، دار الكتب العلمیه، 1421ق؛
  • الصحیح من سیرة النبی9، جعفر مرتضی العاملی، بیروت، دار السیره، 1414ق؛
  • الطبقات الكبری، محمد بن سعد (م.230ق.)، به كوشش محمد عبدالقادر، بیروت، دار الكتب العلمیه، 1418ق؛
  • العقد الثمین فی تاریخ البلد الامین، محمد الفأسی (م.832ق.) به كوشش محمد عبدالقادر، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1419ق؛
  • مرآة الحرمین، ابراهیم رفعت باشا (م.1353ق.)، قم، المطبعة العلمیه، 1344ق؛
  • المعالم الاثیره، محمد محمد حسن شراب، بیروت، دار القلم، 1411ق؛
  • المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ابن الجوزی (م.597ق.)، به کوشش محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا و نعیم زرزور، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1412ق؛
  • موسوعة مرآة الحرمین الشریفین، ایوب صبری باشا (م.1290ق.)، القاهره، دار الآفاق العربیه، 1424ق؛