رشید وطواط

رشيد وطواط

مشخصات فردی
نام کامل	سعد الملك محمد بن عبدالجليل عمرى كاتب
شغل	شاعر
تاریخ درگذشت	۵٧٣ ه‍.ق.
اطلاعات علمی و مذهبی
تالیفات	دیوان شعر، حدائق السّحر فى دقايق الشّعر

رشيد وطواط یا سعد الملك محمد بن عبدالجليل عمرى كاتب (متوفاى ۵٧٣ ه‍.ق.) از شعرا و دانشمندان معروف قرن ششم است. او در مدرسۀ نظاميۀ بلخ تحصيل كرده و در خدمت دربار خوارزمشاهيان بود. رشید وطواط بارها از نام کعبه و دیگر اماکن مقدس حرمین در قالب آرایه‌های ادبی برای مدح اميران و بزرگان بهره برده است.

حرمین در شعر رشید وطواط

از ویژگی‌های شعر رشید وطواط استفاده از اماکن مقدس مانند کعبه، صفا و مروه و دیگر موارد در مدح‌هاست.

کعبه در شعر او

رشيد در مدايح خود ممدوحين خويش را ستوده و از كعبه در ستايش آنان استفاده كرده است. او بيش از همه اتسز خوارزمشاه را ستوده بطورى كه از ٢٢٣ مديحۀ او ١۵٣ قصيده و تركيب‌بند و ترجيع‌بند و... در مدح اتسز است كه سومين پادشاه اين سلسله بوده و سى سال فرمانروايى داشته است. رشيد در قصايد مدحيّۀ خود احرار جهان را هوادار او مى‌نامد و زائران او در درگاهش را همانند زائران بيت‌اللّٰه می‌داند.

او يكى از بزرگان به نام سيد ضياء الدين را در ضمن توصيف بلخ مورد ستايش قرار داده واحترام مجلس او را به احترام كعبه مانند كرده است. رشيد وطواط كه خود در علوم بلاغى كتاب «حدائق السّحر فى دقايق الشّعر» را نوشته، با به كار گرفتن صنعت اعنات، قصيده‌اى در بيست و هفت بيت بدون حرف «الف» سروده و ضمن مدح اتسز خوارزمشاه گفته است:

خدمتش عهدۀ وضيع و شريف حضرتش كعبۀ صغير و كبير

در ابيات فراوانى از اشعار رشيد، كعبه بيش از همۀ مكانهاى مقدّس مورد توجّه بوده است.

صفا و مروه در شعر او

صفا و مروه از دیگر اماکنی است که برای مدح امیران و بزرگان از آن بهره برده است. او در قصیده‌ای دیدارکنندگان به استز را به زائران کعبه تشبیه کرده است که بين صفا و مروه در حال حركت و رفت و آمدند. در قصيدۀ ديگر نیز شخصيّت و مقام و بارگاه اتسز و صدر او را به صفا و مروه مانند كرده است كه مردم به رفت و آمد مشغولند.

عرفات و زمزم در شعر او

در قصيدۀ ديگرِ شاعر، اتسز كعبۀ جلال است و خوارزم و آب آن براى صاحبان شريعت عرفات و زمزم است. جهاد اتسز براى كعبه است.

با عابدان لعبت آزر جهاد تو از بهر حفظ كعبۀ فرزند آزر است

منابع

این مقاله برگرفته از مقاله حج در ادب فارسی، یزدانی، خلیل الله، مشعر، تهران، ١٣٧٩ش، فصل حج در شعر فارسی، بخش رشید وطواط، ص۲۳۱ است.

• ديوان رشيد وطواط، به تصحيح سعيد نفيسى، تهران، كتابخانۀ بارانى، ١٣٣٩ش.