کتاب:درس‌نامه ادب زیارت/درس چهارم: آداب زیارت اعتاب مقدسه (۲)

85

انتظار می‌رود با مطالعه این درس:

1. با آداب حین زیارت آشنا شویم.

2. نباید‌های زیارت را بشناسیم.

3. با آداب پس از زیارت آشنا شویم.

86

در درس گذشته آداب زیارت را به سه گروه تقسیم کردیم. آداب پیش از زیارت را در درس قبل بررسی کردیم. در این درس آداب حین زیارت و پس از زیارت را بررسی می‌کنیم.

۱. آداب حین زیارت

الف) حضور کنار قبر شریف

یکی از آداب زیارت، که پس از ورود به حرم پیامبر(ص) و ائمه معصوم(ع) بدان سفارش شده، کنار قبر و ضریح رفتن و در صورت امکان خود را به آنها چسبانیدن و گونه را روی ضریح گذاشتن و آن را بوسیدن است.

بعضی فقهای اهل سنت فاصله نگه داشتن با قبر پیامبر(ص) را از آداب زیارت شمرده‌اند و آن را رعایت حریم رسول خدا(ص) و رعایت ادب بیان کرده‌اند. برخی علمای اهل سنت، که فاصله را از آداب زیارت شمرده‌اند، فاصله چهار ذراع، و برخی سه ذراع را بهتر دانسته اند. البته مالکی‌ها نزدیک شدن به قبر رسول خدا(ص) را اولی شمرده‌اند.

87

در منابع شیعه، الصاق به قبر یعنی چسبیدن به ضریح از آداب زیارت ذکر شده است. شهید اول در دروس می‌گوید:

ایستادن در مقابل ضریح از آداب زیارت است خواه خود را به آن چسباندن یا فاصله داشتن از آن. اما آنچه توهم شده که فاصله نگه داشتن از ضریح به ادب نزدیک است سخن صحیحی نیست؛ چراکه چسبیدن به ضریح و بوسیدن آن در روایات مورد تصریح قرار گرفته است.

حسن بن علی بن فضال می‌گوید: «دیدم علی بن موسی الرضا(ع) هنگام حرکت به سوی عمره به زیارت قبر پیامبر(ص) آمد و در بالای سر رسول خدا(ص) ایستاد و خود را به قبر حضرت چسبانید: «وَ لْزِقَ بِالْقَبْرِ».»

از دیگر آداب زیارت هنگام قرار گرفتن کنار ضریح مطهر گذاشتن گونه ها روی قبر یا ضریح است. شیخ طوسی تصریح می‌کند: «وَ ضَعْ خَدَّكَ عَلَى الْقَبْرِ».

ب) بوسیدن ضریح

یکی دیگر از آداب زیارت بوسیدن ضریح معصومان(ع) و تبرک جستن به آن در صورت امکان است. شیخ مفید، شیخ طوسی، سید بن طاووس، شهید اول و شهید ثانی به این امر تصریح کرده‌اند: «وَ قَبْلِ الْقَبْرِ»؛ اما در صورت تقیه، اولی ترک بوسیدن است. بعضی فقهای شیعه نیز به استحباب بوسیدن ضریح معصومان(ع)

88

فتوا داده‌اند. علمای اهل سنت هم قائل به جواز چسبیدن، لمس کردن و بوسیدن قبر پیامبر (ص) شده‌اند؛ زیرا روایت شده است که ابوایوب انصاری خود را به قبر رسول خدا(ص) چسبانیده بود و آن را می‌بوسید.

همان طور که میان مسلمانان تبرک جستن به آنچه مربوط به رسول خدا(ص) در حال حیات است (مانند اعضای بدن، مو، آب دهان، لباس، آب وضو و منبر) متداول بود، پس از رحلت ایشان هم تبرک جستن به قبر و بوسیدن آن میان مسلمانان امری رایج بوده است.

ابن ادریس در سرائر می‌گوید:

صورت بر قبر نهادن و بوسیدن قبر جایز نیست، مگر قبر ائمه(ع)، زیرا این عمل حکم شرعی است که جواز و استحباب آن نیاز به دلیل شرعی دارد و اگر اجماع دو طایفه بر جواز تعفیر و تقبیل بر قبر ائمه(ع) هنگام زیارت آنها نبود، این اعمال جایز نبود.

اما بوسیدن قبور امامزادگانی که بر احترام آنان تأکید شده جایز است؛ به همان دلیل که بوسیدن قبور ائمه(ع) جایز شمرده شده است.

سیره انبیا بر بوسیدن حجر الاسود - به منظور ارتباط با خدا و پیامبرش ابراهیم خلیل(ع) - بوده و در روایات به آن سفارش شده است. از این امر مسلّم می‌توان قانونی کلی را اصتیاد کرد هر آنچه در ارتباط با پروردگار عالم و اولیای او باشد را

89

می‌توان به تبرک بوسید.

ج) ایستادن رو به ضریح و پشت به قبله

یکی دیگر از آداب زیارت ایستادن رو به سوی ضریح و پشت به قبله هنگام زیارت است. ابن قولویه در کامل الزیارات، شیخ مفید در کتاب المزار و شیخ طوسی در تهذیب درباره نحوه زیارت امیرالمومنین(ع)، زیارت امام حسین(ع)، زیارت امام موسی بن جعفر (ع)، زیارت امام هادی(ع) و امام عسکری (ع) از امام صادق(ع) روایت کرده‌اند که هنگام زیارت می‌گوید: «فَإِذَا وَقَفْتَ عَلَيْهِ فَاسْتَقْبِلْهُ بِوَجْهِكَ وَاجْعَلِ الْقِبْلَةَ بَيْنَ كَتِفَيْكَ…»؛ هنگامی که در مقابل قبر ایشان ایستادی پس رو به سوی ایشان بایست و قبله را پشت سرت قرار بده».

اهل سنت هم یکی از آداب زیارت رسول خدا(ص) را ایستادن روبه قبر شریف حضرت هنگام زیارت بیان کرده‌اند. خفاجی در کتاب شرح شفای قاضی عیاض می‌نویسد:

پشت به قبله کردن مذهب شافعی و جمهور است و از ابی حنیفه همچنین نقل شده. ابن همام می‌گوید: آنچه از ابی حنیفه نقل شده که هنگام زیارت باید رو به قبله کرد مردود است؛ به سبب آنچه ابن عمران نقل کرده که سنت آن است که رو به قبر شریف کند و قبله را پشت سر قرار دهد و این مذهب صحیح ابوحنیفه است.

خفاجی می‌گوید:

90

قول کسانی که می‌گویند هنگام زیارت باید رو به قبله و پشت به ضریح کرد قابل اعتبار نیست؛ زیرا رسول خدا(ص) در ضریحش زنده است، به زائرش آگاهی دارد و کسی که در حیات رسول خدا (ص) به حضور ایشان می‌رسید به سوی ایشان توجه می‌کرد، هم اکنون هم باید هنگام زیارت به سوی قبر ایشان توجه کند.

د) ایستاده زیارت کردن

از دیگر آداب زیارت ایستاده زیارت، خواندن است: «تَقِفُ عَلَى الْقَبْرِ»؛ زیرا این حالت به ادب نزدیک‌تر است؛ اما اگر زیارت طولانی است، زائر می‌تواند دوزانو بنشیند.

در کیفیت زیارت امیرالمؤمنین(ع) گفته شده است: «ثُمَّ امْشِ حَتَّى تَقِفَ عَلَى الْقَبْرِ وَ تَسْتَقْبِلَهُ بِوَجْهِكَ وَ تَقُولُ». همچنین در آداب زیارت امام حسین(ع) از امام صادق(ع) روایت شده است که فرمود: «امْشِ حَتَّى تَقِفَ عَلَى الْجَدَثِ فَإِذَا وَقَفْتَ عَلَيْهِ فَاسْتَقْبِلْهُ بِوَجْهِكَ وَ قُلْ…». شیخ مفید و کفعمی در آداب زیارت امام موسی بن جعفر(ع) می‌گویند: «فَإِذَا دَخَلْتَ فَقِفْ عَلَى قَبْرِ الْكَاظِمِ(ع) وَ اسْتَقْبِلْهُ بِوَجْهِكَ».

خفاجی در کتاب شرح شفای قاضی عیاض معتقد است: «جمهور علمای اهل سنت ایستادن را مستحب دانسته اند و در صورت نیاز به نشستن، دوزانو نشستن افضل است».

91

هـ) زیارت آهسته

از جمله آداب دیگری که در برابر مزور باید رعایت کرد آهسته سخن گفتن و زیارت خواندن است. علامه امینی می‌گوید: «هنگام زیارت صدای خود را بالا نبر، بلکه صدای خود را متوسط کن. پایین بودن صدا نزد رسول خدا(ص) ادب است».

توصیه معصومان(ع) به پیروانشان این بوده که از بالا بردن صدا در هر موقعیتی بپرهیزند. امام صادق(ع) به مهزم اسدی فرمود: «يَا مَهْرَمُ شِيعَتُنَا مَن لَا يَعْدُو صَوْتُهُ سَمْعَهُ»؛ «شیعه ما کسی است که صدایش از گوشش تجاوز نکند». یکی از دلایلی که در این باره بدان استناد شده آیه ۲ سوره حجرات است که در آن خداوند از بالا بردن صدا نزد رسول خدا نهی کرده است: ﴿لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ﴾. علمای اهل سنت هم بالا بردن صدا را یکی از آداب زیارت رسول خدا(ص) می‌شمارند و در روایاتشان برای نهی از بالا بردن صدا به این آیه شریفه استناد کرده‌اند. قاضی عیاض روایت می‌کند:

منصور، خلیفه عباسی، مالک بن انس را در مسجدالنبی دید. مالک گفت: ای منصور، صدایت را در این مسجد بلند نکن. خداوند قومی را که صدای خود را بلند می‌کردند ادب کرد و فرمود: ﴿لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ﴾؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، صدای خود را از صدای پیامبر بالاتر نبرید» و قومی را مدح کرده و می‌فرماید: ﴿إِنَّ الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ﴾؛ «به یقین کسانی که صدای خود را نزد پیامبر خدا(ص) پایین می‌آورند همان

92

کسانی هستند که خداوند دل‌هایشان را برای تقوا خالص نموده».

و) پشت نکردن به ضریح هنگام خروج

یکی دیگر از آداب زیارت پشت نکردن به ضریح هنگام خروج از روضه مطهره است. ابن مشهدی در زیارت وداع امام حسین(ع) روایت می‌کند: «اُخْرُجْ وَلَا تُوَلِّ ظَهْرَكَ». شیخ صدوق و شیخ طوسی در آداب زیارت امام رضا(ع) می‌گویند: «هنگامی که از قبه شریف خارج شدی روی خود را از آن برنگردان تا اینکه ضریح از دیدگانت غایب شود». مجلسی اول در روضة المتقین درباره علت این عمل می‌گوید:

به خاطر رعایت ادب نسبت به مزور نباید پشت به ضریح کند. اگرچه رعایت ادب نسبت به آنها امتثال دستورات آنان و اقتدا به افعال آنان است، ولیکن رعایت ادب ظاهری هم لازم و مناسب است و عمومات نصوس وارده به این امر دلالت دارند.

از جمله روایاتی که بریکسان بودن آداب زیارت معصومان(ع) در حیات و ممات دلالت می‌کند این روایت است: «فَإِنَّهُ مَنْ زَارَنِي فِي حَيَاتِي، فَقَدْ زَارَنِي فِي مَمَاتِي وَمَنْ زَارَنِي فِي مَمَاتِي فَقَدْ زَارَنِي فِي حَيَاتِي». بنابراین همان طور که در حال حیات رعایت ادب در حضور امام لازم است و پشت کردن به ایشان جایزنیست، در حال ممات

93

هم پشت کردن به امام، به ویژه اگر از روی بی‌احترامی باشد، جایزنیست.

قرآن کریم می‌فرماید: ﴿وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ﴾؛ «بگو: عمل کنید. خداوند و فرستاده او و مؤمنان اعمال شما را می‌بینند». در بعضی روایات منظور از «مؤمنون» در آیه حضرت علی(ع) یا حضرات ائمه (ع) دانسته شده است. در واقع زائر در محضر خدا و رسول خدا(ص) و ائمه معصوم(ع) است و آنان ناظر بر رفتار او هستند. پس همان طور که در حال حیات در برابر ایشان ادب را رعایت کرد، در حال ممات ایشان هم باید مؤبد به آداب بود؛ چنان‌که در ادعیه اذن دخول حرم‌های معصومان(ع) آمده است:

إِنِّي أَعْتَقِدُ حُرْمَةَ نَبِيِّكَ فِي غَيْبَتِهِ كَمَا أَعْتَقِدُ فِي حَضْرَتِهِ، وَأَعْلَمُ أَنَّ رُسُلَكَ وَخُلَفَاءَكَ أَحْيَاءٌ عِنْدَكَ يُرْزَقُونَ، يَرَوْنَ مَكَانِي فِي وَقْتِي هَذَا وَزَمَانِي، وَيَسْمَعُونَ كَلَامِي، وَيَرُدُّونَ عَلَى سَلَامِي.

هرآینه من معتقد به رعایت حرمت پیغمبر تو در حال غیبت او هستم؛ همان طور که در حال حیات ایشان به لزوم رعایت حرمت او معتقدم و می‌دانم که رسول تو و جانشینان او از جانب تو نزد تو زنده اند و روزی می‌خورند. مکان من را در این وقت و زمان می‌بینند و سخن من را می‌شنوند و سلام من را بازمی‌گردانند.

همچنین سلمان فارسی می‌گوید:

عمار برایم حدیث کرد: آیا دوست داری چیز عجیبی را برایت بگویم؟ گفتم: بگو. گفت: دیدم علی بن ابی طالب(ع) بر فاطمه(ع) وارد شد. هنگامی که

94

فاطمه(ع) علی (ع) را مشاهده کرد ندا کرد: نزدیک بیا تا برایت از گذشته اتفاق افتاده و آنچه در آینده اتفاق خواهد افتاد و آنچه تا روز قیامت اتفاق نخواهد افتاد بگویم. بعد از گفت وگوی ایشان با هم دیدم امیرالمؤمنین(ع) عقب عقب برگشت. من هم با رجوع او برگشتم.

صفوان جمال می‌گوید:

با امام صادق(ع) به زیارت جدش، امیرالمؤمنین(ع)، مشرف شدیم. قبرحضرت را زیارت کردیم، خواستیم برگردیم. دیدم امام صادق(ع) از نزد امیرالمؤمنین(ع) قهقری برگشت و می‌فرمود: ای جد من، ای آقای من، ای طیب، ای طاهر…

ز) خواندن زیارتنامه مأثور

از دیگر آداب زیارت، خواندن زیارتنامه های روایت شده از معصومان(ع) است. در منابع روایی در ابواب مختلف بر استفاده از ادعیه، اذکار و زیارتنامه های مأثور تصریح شده است. شیخ حرعاملی در وسائل الشيعة در اکثر ابواب عبادی این اثر بابی با عنوان «الدعا بالمأثور» منعقد کرده و از جمله بر استفاده از مأثورات در زیارت تأکید کرده است.

فیض کاشانی در مفاتیح الشرائع می‌گوید: «با زیارت مأثور زیارت کن. البته حضور در کنار قبر و سلام کردن کفایت می‌کند». وی در کتاب النخبه می‌گوید:

95

«با زیارت مأثور زیارت کن؛ و به ویژه زیارتنامه های جامعه. البته حضور در کنار قبر و سلام کردن کفایت می‌کند».

زیارتنامه های مطلقه و خاصه ای که برای زیارت معصومان(ع) در زمان ها و مکان های مختلف از معصومان(ع) روایت شده نشان دهنده اولویت بهره گیری از زیارتنامه های مأثور است.

همچنین در روایات به خواندن بعضی زیارتنامه ها که متعلق به معصوم خاص یا زمان ومکان خاصی نیست، توصیه شده است که به «زیارات مطلقه» معروف اند؛ یعنی در هرزمان و مکان و در زیارت هر معصومی می توان آنها را خواند؛ از جمله زیارت «امین الله» (که امام باقر(ع) از پدرشان، امام سجاد(ع)، نقل کرده اند ایشان هنگام زیارت امیرالمؤمنین(ع) آن را قرائت کرده اند). زیارت «جامعه کبیره» که برخی محدثان آن را جامع ترین، فصیح ترین و صحیح ترین زیارت شمرده اند.

افزون بر این می توان به زیارتنامه های عامی که امام صادق(ع) برای زیارت رسول خدا(ص) و سایر معصومان(ع) از راه دور روایت کرده و همچنین زیارتنامه های مطلقه که برای همه معصومان(ع) قرائت می شود یا صلوات خاصه ای که برای زیارت رسول خدا(ص) و ائمه معصوم(ع) قرائت می شود اشاره کرد.

96

ح) نماز زیارت

از دیگر آداب زیارت که در منابع روایی و کتاب‌های مزارات بر آن تأکید شده خواندن نماز زیارت است. شهید اول در الدروس می‌گوید: «ششمین مورد از آداب زیارت اقامه دو رکعت نماز بعد از فراغ از زیارت است. فقها هم به استحباب نماز زیارت فتوا داده‌اند. بحث نماز زیارت را در دو قسمت می‌توان بررسی کرد: اول، نماز زیارت معصومان؛ دوم، نماز زیارت امامزادگان غیر معصوم.

یک- نماز زیارت معصومان(ع)

روایات وارده در استحباب نماز زیارت معصومان(ع) چند دسته اند:

دسته اول، روایات دال بر استحباب نماز زیارت در زیارت از نزدیک: در آداب زیارت معصومان(ع) علیهم‌السلام روایت شده است:

تُصَلّی صَلَاةَ الزِّیَارَةِ، وَ صِفَتُهَا أَنْ تَنْوَیَ بِقَلْبِکَ أُصَلّی صَلَاةَ الزِّیَارَةِ مَنْدوباً قُرْبَةً إِلَی اللَّهِ تَعَالَی.

نماز زیارت می‌خوانی و شیوه آن این است که در قلبت نیت می‌کنی که نماز زیارت مستحبی می‌خوانم برای تقرب به پروردگار بزرگ.

دسته دوم، روایات دال بر استحباب نماز زیارت از راه دور: امام صادق(ع) درباره زیارت از راه دور فرمود:

إِذَا بَعُدَتْ بِأَحَدِکُمُ الشُُّقَّةُ وَ نَأَتْ بِهِ الدَّارُ فَلْیَعْلُ أَعْلَی مَنْزِلِهِ وَ لْیُصَلِّ رَکْعَتَيْنِ

97

وَلْيُؤْمِ بِالسَّلَامِ إِلَى قُبُورِنَا فَإِنَّ ذَلِكَ يَصِلُ إِلَيْنَا.

هرگاه راه یکی از شما دور بود و سفر سخت، بر بلندای منزل خویش برود و دو رکعت نماز بخواند و با سلام به سوی قبرهای ما اشاره کند. به درستی که این سلام به ما می رسد.

دو- نماز زیارت غیر معصوم

در منابع مزارات برای زیارت امامزادگان غیرمعصوم، شهدا، اصحاب معصومان و اولیای خدا نیز توصیه به خواندن نماز پس از زیارت شده است؛ چنان که درباره زیارت ابراهیم، فرزند رسول خدا(ص)، آمده است: «وَ يُصَلِّی رَکْعَتَیِ الزِّیَارَةِ مَنْدُوباً قُرْبَةً إِلَى اللَّهِ». در زیارت علی بن حسین(ع) آمده است: «تُصَلِّی رَکْعَتَيْنِ وَ تُکَبِّرُ بَعْدَهُمَا مِنَ الصَّلَاةِ عَلَى النَّبِيِّ وَ آلِهِ». در زیارت حضرت حمزه نیز سفارش شده است: «فَصَلِّ عِنْدَ قُبُورِ الشُّهَدَاءِ». شیخ طوسی در المصباح و شیخ مفید در المزار در زیارت حضرت ابوالفضل اللاه آورده اند: «فَصَلِّ رَکْعَتَيْنِ».

گفتنی است در سفارشی به نماز برای زیارت غیرمعصوم قید نماز زیارت نیامده، بلکه به خواندن دو رکعت نماز - بدون اشاره به هیچ نیتی - توصیه شده است. تنها درباره ابراهیم فرزند رسول خدا (ص) عنوان «رَکْعَتَیِ الزِّیَارَةِ» آمده است. از آیت الله بهجت درباره نیت نماز زیارت برای امامزادگان استفتا شد. ایشان در پاسخ نوشتند: «هرجا نماز زیارت وارد شده است به نیت نماز زیارت خوانده شود؛ اما اگر نماز

98

زیارت وارد نشده است، به نیت رجاء و هدیه ثواب آن به مزور بخواند».

با توجه به مجموع روایات می توان گفت از آنجا که پس از زیارت معصومان(ع) سلام وانگشت شماری پیامبرزادگان و امامزادگان (مانند حضرت عباس(ع)، ابراهیم فرزند رسول خدا(ص)، علی اکبر فرزند امام حسین(ع) و شهدای کربلا) تصریح به نماز زیارت شده است، می توان نماز را به نیت نماز زیارت اقامه کرد؛ اما برای سایر امامزادگان و شهدا و اولیای خدا نماز با نیت هدیه و رجاء رسیدن به ثواب خوانده شود.

سه- رکعات نماز زیارت

متن روایات، کتاب های زیارت و اقوال علما درباره تعداد رکعات نماز زیارت مختلف است؛ برخی از آنها دو رکعت، و برخی دیگر چهار، شش و هشت رکعت را ذکر کرده اند. در بعضی روایات اقل نماز زیارت را دو رکعت، و بیش از آن را سبب رسیدن به فضیلت بیشتر بیان کرده اند.

چهار- مکان نماز زیارت

نماز زیارت از راه دور همانند خود زیارت سفارش شده در بالای بلندی یا زیر آسمان و در فضای باز «وَلْیَخْرُجْ إِلَى فَلَاةٍ مِنَ الْأَرْضِ ثُمَّ يُصَلِّ» خوانده شود. اما درباره

99

محل نماز زیارت از نزدیک، از مجموع روایات استفاده می شود در صورت امکان و عدم مزاحمت و آزار دیگران نماز زیارت بالا سر پیامبر(ص) و سایر معصومان(ع) سلام خوانده شود و در صورت مزاحمت و شلوغی بهتر است پشت قبر و هرجای از حرم که ممکن شد حتی بیرون از زیارتگاه خوانده شود.

پنج- زمان نماز زیارت

درباره اقامه نماز زیارت پیش یا پس از زیارت، در زیارت از راه دور و نزدیک، روایات، قائل به تفصیل شده اند. بنا بر بعضی روایات و سخن بزرگان در زیارت معصومان(ع) از راه دور، نماز زیارت مقدم می شود؛ اما نماز زیارت از نزدیک اغلب توصیه شده که این نماز پس از زیارت خوانده شود.

ط) دعا برای خود و دیگران، تلاوت قرآن و هدیه به مزور و نیابت از دیگران

یک- دعا برای خود و دیگران

از آداب دیگر زیارت دعا کردن برای خود و دیگران و رازونیاز با خداوند با دعاهای مأثور، و در صورت عدم امکان، دعا کردن در جهت توفیق بندگی خداوند، آمرزش گناهان وهدایت الهی است.

امام رضا(ع) فرمود: «ثُمَّ تُصَلِّی صَلَاةَ الزِّیَارَةِ وَ تَدْعُو بَعْدَهَا بِمَا شِئْتَ وَ قَدْ تَمَّتْ زِیَارَتُكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ»؛ پس از زیارت نماز زیارت را بخوان و بعد از آن هر چه می خواهی دعا کن. به تحقیق زیارت تو تمام شده است».

100

امام صادق(ع) در آداب زیارت امام حسین(ع) فرمود: «وَ أَکْثِرْ مِنْ الدُّعَاءِ لَکَ وَ لِأَهْلِکَ وَ لِوُلْدِکَ وَ لِإِخْوَانِکَ فَإِنَّ مَشْهَدَهُ لَا تُرَدُّ فِیهِ دَعْوَةٌ وَ لَا سُؤَالُ سَائِلٍ»؛ و برای خودت و خانواده‌ات و فرزندانت و برادرانت زیاد دعا کن. به درستی که در مشهد امام حسین(ع) دعا و درخواستی رد نمی شود».

دو- تلاوت قرآن و هدیه به مزور

یکی دیگر از آداب زیارت تلاوت آیاتی از قرآن کریم و هدیه کردن ثواب آن به مزور است. شهید اول و فیض کاشانی این عمل را باعث انتفاع زائر و تعظیم مزور می شمارند. کاشف الغطا در المختصر در آداب زیارت حضرت حمزه می گوید: «چیزی از قرآن را قرائت کن و ثواب همه آن را هدیه کن به همه». وی همچنین در زیارت حضرت خدیجه (ع) می نویسد: «و إن شئت ان تقرأ شیئاً من القرآن و تهدی ثوابه لها». می توان برای اثبات این مدعا به عمومیت آیه ۲۰ سوره مزمل، که به تلاوت قرآن در هر حال سفارش می کند، استناد کرد.

امام باقر(ع) فرمود:

إِنَّ الْبُقْعَةَ الَّتِی یُقْرَأُ فِیهَا الْقُرْآنُ وَ یُذْکَرُ اللَّهُ تَعَالَى فِیهَا تُکْثِرُ بَرَکَتَهَا وَ تَحْضُرُهَا الْمَلَائِکَةُ وَ یَهْجُرُهَا الشَّیْطَانُ وَ تُضِیءُ لِأَهْلِ السَّمَاءِ کَمَا تُضِیءُ الْکَوَاکِبُ لِأَهْلِ الْأَرْضِ….

101

هر آینه بقعه (خانه) ای که در آن قرآن تلاوت شود و نام خدا برده شود برکت آن زیاد گردد، ملائکه در آن حضور یابند و شیطان از آن دور گردد و برای اهل آسمان نورافشانی کند؛ همان طور که ستارگان برای اهل زمین نورافشانی می کنند.

سه- زیارت به نیابت از دیگران

یکی دیگر از آداب زیارت به جا آوردن زیارت به نیابت از دیگران و شریک کردن آنان در ثواب زیارت است. برپایه روایات شریک کردن دیگران در حج یا طواف مستحبی و زیارت رسول خدا(ص) افزون برپاداش حج کامل و پاداش زیارت برای دیگران - از جمله خویشان یا پدر و مادر- پاداشی افزون برای زائر به جهت صله رحم با خویشاوندان نیز دارد. معاویه بن عمار می گوید به امام صادق(ع) عرض کردم:

آیا می توانم پدر و مادرم را در حج خود شریک کنم؟ فرمود: بله. عرض کردم: برادرم را می توانم در حج خود شریک کنم؟ فرمود: بله، خداوند برای تویک حج و برای آنها هم یک حج می نویسد و برای توبه خاطر صله رحم با آنها اجر و پاداش خاص است. عرض کردم: از جانب مرد و زنی که در کوفه هستند می توانم طواف انجام دهم؟ فرمود: بله، هنگامی که می خواهی شروع کنی بگو: خدایا، از فلانی قبول کن که از جانب او طواف می کنم.

حتی اگر حج به نیابت از هزار نفریا بیشترهم باشد، برای همه آنها یک حج خواهد بود؛ چنان که امام صادق(ع) فرمود: «لَوْ أَشْرَکْتَ أَلْفاً فِی حَجَّتِکَ لَکانَ لِکُلِّ وَاحِدٍ حَجَّةٌ مِنْ غَیْرِ أَنْ تَنْقُصَ حَجَّتُکَ شَیْئاً». «اگر هزار نفر را در پاداش حج خود شریک کنی، برای همه آنها ثواب حج نوشته می شود بدون آنکه از پاداش حج تو کاسته شود».

102

امام کاظم(ع) به علی بن ابراهیم حضرمی فرمود:

هنگامی که مدینه رفتی و زیارت رسول خدا(ص) و ائمه را انجام دادی دو رکعت نماز بخوان و بالای سر رسول خدا(ص) بایست و بگو: السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا نَبِیَّ اللَّهِ مِنْ أَبِی وَ أُمِّی وَ زَوْجَتِی وَ وُلْدِی وَ جَمِیعِ حَامَّتِی وَ مِنْ جَمِیعِ أَهْلِ بَلَدِی حَرَمِهِمْ وَ عَبْدِهِمْ وَ أَبْیَضِهِمْ وَ أَسْوَدِهِم»؛ «سلام بر توای نبی خدا، از جانب پدر و مادرم و همسرم و فرزندانم و جمیع دوستان و همه اهل شهرم، آزادشان و بنده شان، سفیدشان و سیاهشان».

ی) پرهیز از کارهای لغو و سخنان بیهوده

«لغو» به معنای کار بیهوده ای است که مصلحتی نه برای دنیای انسان و نه برای آخرت او دارد. «لهو» نیزیعنی کاری که انسان را از هدفی معقول و ارزنده بازدارد. قرآن کریم می فرماید: ﴿وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ﴾.

هدف اصلی مؤمن در زندگی پیمودن مسیرتکامل و تقرب به خداوند است. در اصطلاح شرع، «لهو» به کاری گفته می شود که انسان را به غیر خدا سرگرم کند و از یاد خدا و توجه به مقصد اصلی زندگی بازدارد. لغو و لهوامر از سخن است و شامل عمل نیز می شود؛ ولی یکی از مصادیق آنها سخنان بیهوده است که انسان را از یاد خدا غافل می کند: ﴿وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ﴾؛ «و برخی از مردم کسانی اند که گفتار سرگرم کننده و سخن بیهوده را خریداریند تا [مردم را] بی هیچ دانشی از راه خدا گمراه کنند». منظور از «لهوال حدیث» در این

103

آیه شریفه الفاظ و اصواتی است که انسان را از یاد خدا غافل کند. پس هرگفتاری که انسان را از راه خدا بازدارد و او را گمراه سازد مصداق لهوال حدیث است. سخنان بیهوده در زیارت نیزگفتاری است که زائر را از توجه به مزور و یاد خدا بازدارد.

ک) کمک به فقْرای مجاور مزور

یکی دیگر از آداب زیارت کمک به نیازمندان مجاور و ساکن در اعتاب مقدس است. امام صادق(ع) فرمود: «در زیارت امام حسین(ع) مانند حضور در حج است که باید به نیازمندان کمک شود»؛ زیرا نیازمندان پناه آورندگان به حرم اند و کمک به آنان تعظیم رسول خدا(ص) است.

ل) زیارت وداع

از آداب دیگر زیارت، خواندن زیارت وداع است. خدا حافظی در پایان دیدار و هنگام ترک حضور کسی یکی از آداب دیدار و نشانه های حرمت نهادن به اوست. معمولاً در این خدا حافظی ها دو طرف - ضمن ابراز محبت و اشتیاق دیدار دوباره - با گرمی از یکدیگر خدا حافظی می کنند.

یونس بن یعقوب از امام صادق(ع) سؤال کرد: در وداع قبررسول خدا چه بگویم؟ حضرت فرمودند: بگو: «صلى الله علیه عليك، السلام عليك، لاجعله الله آخرتسليمی عليك».

امام کاظم(ع) فرمود: در زیارت وداع امیرالمؤمنین(ع) چنین بگویید:

«السَّلَامُ عَلَیْکَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ أَسْتَوْدِعُکَ اللَّهَ وَ أَسْتَرْعِیکَ وَ أَقْرَأُ عَلَیْکَ

104

السَّلامُ…»؛ «سلام و رحمت و برکت الهی بر تو باد. با تو وداع می کنم واز تو رعایت و توجه می طلبم و برتسلامی دهم». نیز در وداع اخرین زیارت آمده است: «خداوندا، این را آخرین زیارت من از این آستان قرار نده و اگر آخرین زیارتم بود، مرا با این پیشوایان محشور گردان».

ابن مشهدی از جمله اعمال زائر در حرم سیدالشهدا(ع) را زیارت وداع هنگام خروج از روضه مقدسه می شمارد و این دعا را برای وداع روایت می کند: «وَلَا جَعَلَهُ اللَّهُ آخِرَ الْعَهْدِ مِنّی لِزِیَارَتِکَ، وَ رَزَقَنِی اللَّهُ العَوَدَ إِلَى مَشْهَدِکَ وَ الْمَقَامِ بِفِنَائِکَ وَ الْقِیَامِ فِی حَرَمِکَ…». پروردگار آن را آخرین وعده ام برای زیارت توقرار ندهد، و روزیم گرداند بازگشت به زیارتگاه تو را و اقامت در حضورت را و بودن در حرمت را.

در روایات دعای خاصی به عنوان زیارت وداع نقل شده که در بخشی از آن چنین آمده است:

اللهم لا تجعله آخر العهد من زيارة نبيك عليه وآله السلام، وان توفیتنی فانی اشهد فی مماتی علی ما اشهد عليه فی حیاتی.

خداوندا، این را آخرین زیارت من از قبرپیامبرت (که درود بر او و خاندانش باد) قرار مده و اگر مرا از دنیا بردی، من برآنچه در حال حیاتم به آن شهادت داده ام، پس از مرگ هم برهمان شهادت می دهم.

فقهای شیعه براساس روایات به استحباب دعا برای زیارت مجدد فتوا داده اند و بعضی نیزبراین عود تصریح کرده اند: «اللهم لا تجعله آخرالعهد لزيارة وليك، وارزقنى العود

105

إليه أبدا ما أبقيتني»؛ خدایا، این زیارت را آخرین عهد برای زیارت ولی ات قرار ده و بازگشت به سوی او را تا روزی که باقی هستم روزی ام گردان». غزالی در آداب زیارت رسول خدا (ص) می‌گوید: «يودع رسول الله (ص) ويسأل الله عزوجل أن يرزقه العودة إليه».

۲. آداب پس از زیارت

الف) بازگو نکردن خاطرات تلخ

زندگی در سفر گروهی است؛ بدین معنا که افراد مختلف با خلق های گوناگون کنار هم جمع می شوند و چندین روز با هم زندگی می کنند و طبیعتاً آگاهی به درگیری و کدورت برمی خورند. توصیه اهل بیت(ع) به زائران این است که در سفر با همسفران خود جوانمردانه برخورد کنند و پس از بازگشت نیز در هیچ مجلسی حوادث ناخوشایند سفرا برای دیگران بازگو نکنند؛ چنان که امام صادق (ع) می‌فرماید: «ليس مِنَ المروة أن يحدث الرجل بما يلقى مِنْ خيراً أو شَرّ؛ از جوانمردی نیست که انسان آنچه از خوب و بد در سفر دیده و با آن برخورد کرده را بازگو نماید».

ب) حفظ آثار زیارت

زیارت قبور معصومان(ع) می تواند باعث تحولات روحی و رووانی زائر شود و آثار متعدد اخلاقی، اجتماعی و فرهنگی برای فرد و جامعه داشته باشد. مهم آن است که زائر این آثار را در زندگی فردی و اجتماعی خود حفظ کند و گناهان گذشته را تکرار نکند.

رسول گرامی اسلام(ص) فرمود:

مِنْ عَلَامَةِ قَبُولِ الحَجِّ إِذَا رَجَعَ الرَّجُلُ عَمَّا كَانَ عَلَيْهِ مِنَ الْمَعَاصِي هَذَا عَلَامَةٌ

106

قَبُولِ الحَجِّ وَ إِنْ رَجَعَ مِنَ الحَجِّ ثُمَّ انْهَمَكَ فِيمَا كَانَ مِنْ زِنَاءٍ أَوْ خِيَانَةٍ أَوْ مَعْصِيَةٍ فَقَدْ رُدَّ عَلَيْهِ حَجُّهُ.

«نشانه قبولی حج آن است که فرد هنگامی که از حج بازمی گردد از گناهانی که مرتکب می شده بازگردد. این است نشانه قبولی حج. اگراز حج برگردد و به انجام کارهایی که قبلاً مرتکب می شد از زنا یا خیانت یا معصیت بازگردد، حج او به سویش بازگردانیده می شود.

خلاصه درس

۱. در این درس با آداب حین زیارت و پس از زیارت آشنا شدیم.

۲. در روایات توصیه شده به قبر نزدیک شوید و قبر و ضریح را ببوسید.

۳. از آداب زیارت رو به سوی قبر ایستادن و زیارت و دعا خواندن است.

۴. از آداب زیارت آهسته زیارت کردن و پرهیز از ایجاد مزاحمت برای دیگران است.

۵. پس از زیارت، برای معصومان(ع) دو رکعت نماز زیارت، و برای امامزادگان نماز هدیه در صورت امکان بالای سر و در صورت عدم امکان هرجای حرم اقامه شود.

۶. یکی از آداب زیارت امام حسین(ع) ساده و بدون تشریفات بودن زیارت است.

۷. صدقه و احسان به نیازمندان و مجاوران مزور از آداب حین زیارت است.

۸. برای خود و دیگران دعا کردن، و به نیابت از دیگران زیارت کردن از آداب حین زیارت است.

۹. خواندن زیارت وداع و طلب زیارت مجدد هنگام مراجعت و خدا حافظی از دیگر آداب زیارت است.

۱۰. کوشیدن در حفظ آثار زیارت و بازگو نکردن سختی های سفر از آداب پس از سفر زیارت است.

107

منابع برای مطالعه بیشتر

۱. داود حسینی، بررسی تحلیلی آداب زیارت، نشر مشعر.

۲. سیدعلی قاضی عسكر، آداب زیارت، نشر مشعر.

۳. داود حسینی، راه و راهنمای زیارت عتبات عالیات، ج ۱ (آداب و احکام سفرهای زیارتی)، نشر مشعر.

سؤال های درس جهت خودآزمایی

۱. چهار مورد از آداب حین زیارت معصومان علیهم السلام را ذکر کنید و برای هرکدام یک دلیل روایی بیاورید.

۲. زمان، مکان و تعداد رکعات نماز زیارت را توضیح دهید.

۳. به خواندن چه نوع زیارتنامه هایی در زیارت معصومان(ع) توصیه شده است؟ چرا؟

۴. هنگام زیارت از چه چیزهایی نهی شده است؟

۵. دلیل روایی استحباب زیارت وداع معصومان(ع) چیست؟