امام هادی(ع)

امام هادی (ع) (۲۱۲–۲۵۴ق) امام دهم شیعیان و فرزند امام جواد(ع) است. ایشان در حکومت متوکل عباسی به اجبار از مدینه به سامرا هجرت کرد و تا آخر عمر خود در این شهر زندگی کرد. از امام هادی(ع) زیارت‌نامه‌هایی نقل است که زیارت جامعه کبیره و زیارت غدیریه مهمترین آنها است. امام هادی(ع) در شهر سامرا همراه با فرزند خود امام حسن عسکری(ع) مدفون است که به محل دفن این دو امام، حرم عسکریین گفته می‌شود.

گزارشی از سفر حج امام هادی(ع) در زمانی که در سامرا زندگی می‌کردند وجود ندارد؛ اما روایتی وجود دارد که در آن گفته شده امام پس از انجام مناسک حج به مدینه رفتند که در دوره پیش از هجرت به سامرا است. همچنین از امام روایتی درباره اهمیت حج و عمره نقل شده است.

معرفی و جایگاه

علی بن محمد مشهور به امام هادی و امام علی‌النقی، امام دهم شیعیان است. وی در سال ۲۱۲ق در مدینه متولد شد و در سال ۲۲۰ق، در هشت‌سالگی به امامت رسید. امام هادی(ع)، ۳۴ سال (۲۲۰ق-۲۵۴ق)، امامت را برعهده داشت. امام با اجبار متوکل عباسی (۲۰۷-۲۴۷ق) از مدینه به سامرا هجرت کرد و تا آخر عمر در آنجا زندگی کرد. وی در زمان حکومت مُعتز عباسی (۲۵۲–۲۵۵ق) مسموم شد و به همین علت به شهادت رسید.

امام‌هادی(ع) همانند دیگر امامان معصوم(ع) دارای مقامات و کمالات معنوی بسیار بود؛ ازجمله ایشان در شمار ذریه و اهل‌بیت(ع) پیامبر(ص) و دارای مقام عصمت است. به اعتقاد شیعیان وی از سوی خداوند و به نص پیامبر اکرم (ص) به امامت رسیده است. امام‌جواد (ع)، امام‌هادی (ع) را امام پس از خود و جانشین پیامبر (ص) به مردم معرفی کرد بسیاری از عالمان از کرامت و بزرگواری و صفات برجسته امام‌هادی(ع)، ازجمله عبادت و وارستگی، خشیت از خداوند، گذشت و بزرگواری، بخشندگی، زهد و پارسایی، هیبت، جلالت، صداقت لهجه، خوش‌خلقی، خدمتگزاری به مردم، فضل و دانش ایشان یاد کرده‌اند.

امام‌هادی(ع) با وجود اقامت اجباری در سامرا و تحت نظر بودن توسط حکومت عباسی، تمام توان خود را برای هدایت و روشنگری مسلمانان به کار بست و با تربیت شاگردان فراوان و برگزاری مجالس مناظره، میراث علمی و معنوی اهل‌بیت(ع) را حفظ و انتقال داد.

سفر حج

در منابع تاریخی، سفر حج از امام هادی(ع) در زمانی که در سامرا زندگی می‌کرده، گزارش نشده است. با توجه به اینکه امام بیشتر عمر خود را در سامرا و تحت نظر شدید حکومت عباسی با محدودیت زندگی می‌کرده، سفر حج ایشان چندان ممکن نبوده است؛ اما در روایتی آمده است که امام هادی(ع) پس از مناسک حج به مدینه برگشت که در صورت صحیح بودن این روایت، نشان از سفر حج ایشان دارد.

روایات درباره حج

در روایتی از امام هادی(ع) نقل شده است که در این زمان جهاد توصیه نمی‌شود، بلکه شیعیان باید برای حج و عمره اقدام کنند. این روایت نشان می‌دهد که امام هادی(ع) با توجه به شرایط خفقان‌آور دوران عباسی و محدودیت‌هایی که برای شیعیان وجود داشت، حج و عمره را به عنوان یکی از راه‌های حفظ هویت اسلامی و تقویت ایمان مؤمنان معرفی می‌کردند.

زیارت‌نامه

نوشتار اصلی: زیارت‌نامه امام هادی (ع)

زیارت‌نامه امام هادی(ع) زیارت‌نامه‌ای است که در حرم امام هادی (ع) خوانده می‌شود. در این زیارت‌نامه، امام هادی(ع) به اوصافی مانند برگزیده خدا، زاهد و پرهیزکار توصیف شده و دارای مقام عصمت و بهره‌مند از الطاف ویژه الهی دانسته شده است.

زیارت‌های منقول از امام هادی (ع)

امام هادی(ع) به پیروی از دیگر ائمه اطهار(ع) به ویژه امام سجاد(ع) که از طریق دعا به آموزش شیعیان و دیگر مسلمانان پرداخت، علاوه بر دعا، فرهنگ زیارت و زیارت‌نامه را وسیله تعلیم معارف والای مکتب اهل‌بیت(ع) قرار داد. از ایشان زیارت‌نامه‌هایی به دست ما رسیده که دو زیارت‌نامه جامعه کبیره و غدیریه از نظر حجم و محتوا اهمیت بیشتری دارد.

زیارت جامعه کبیره

نوشتار اصلی: زیارت جامعه کبیره

زیارت جامعه کبیره از مشهورترین دعاهای برجای مانده از امام هادی(ع) است. این زیارت، از زیارت‌های مشهور نزد شیعیان است که می‌توان آن را در حرم همه ائمه خواند. این زیارتنامه در معرفی جایگاه امامان معصوم(ع)، مقام امامت، عصمت ائمه، و وظایف شیعیان در قبال آنان مطالب مفصلی دارد. برخی ادعا کرده‌اند به دلیل وجود برخی راویان، سند این زیارت کمی مخدوش است؛ هرچند بعضی نیز آن را بسیار معتبر می‌دانند.

زیارت غدیریه

نوشتار اصلی: زیارت غدیریه

زیارت غدیریه، یکی از زیارت‌نامه‌های مشهور برای زیارت امام علی(ع) و منقول از امام هادی(ع) است. این زیارتنامه حاوی فضایل بسیار امام علی(ع) می‌باشد. امام هادی(ع) با حضور در کنار مرقد امام علی(ع)، ایشان را با این زیارت‌نامه زیارت می‌کردند.

حرم امام هادی (ع)

نوشتار اصلی: آستان مقدس امامین عسکریین (ع)

محل دفن امام هادی(ع) در شهر سامرا است. وی همراه با فرزند خود امام حسن عسکری(ع) در یک جا دفن شده‌اند که به آنجا حرم عسکرین گفته می‌شود. سامرا به دلیل وجود این حرم به یکی از شهرهای زیارتی کشور عراق تبدیل شده است.

منابع

• اثبات الوصیه، مسعودی، علی‌بن‌حسین، قم، انصاریان، چاپ سوم، ۱۳۸۴ش.
• الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، مفید، محمدبن‌محمد، تحقیق مؤسسه آل‌البیت، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
• الانوار اللامعة فی شرح زیارة الجامعة، شبر، سید عبدالله، بیروت، ۱۴۰۳ق، چاپ افست قم، بی‌تا.
• تاریخ یعقوبی، یعقوبی، احمد بن اسحاق، بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، بی‌تا.
• تشیع در تاریخ، خضری، احمدرضا، قم، نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۳ش.
• تحلیلی از زندگانی امام‌هادی (ع)، شریف قرشی، باقر، ترجمه محمدرضا عطایی، مشهد، کنگره جهانی امام‌رضا (ع)، چاپ اول، ۱۳۷۱ش.
• «تحلیلی سندی و محتوایی بر زیارت‌نامه جامعه کبیره امام هادی (ع)»، محمدی، عباسعلی، و محمد سپهری، تاریخ (دانشگاه آزاد اسلامی واحد محلات)، شماره ۵۷، تابستان ۱۳۹۹ش.
• جهاد در آینه روایات، آخوندی، مصطفی، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۶ش.
• زیارتگاه‌های عراق (معرفی زیارتگاه‌های مشهور در کشور عراق)، فقیه بحرالعلوم، محمدمهدی، و احمد خامه‌یار، تهران، سازمان حج و زیارت، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارات، بی‌تا.
• شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، احسائی، احمد بن زین الدین، بیروت، ۱۴۲۰ق.
• الکافی، کلینی، محمدبن‌یعقوب، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
• کشف الغمة فی معرفة الائمة، اربلی، علی بن عیسی، تصحیح سید هاشم رسولی محلاتی، تبریز، بنی‌هاشمی، ۱۳۸۱ق.
• کشکول اهل‌بیت، ظهیری، علی‌اصغر، قم، پیام حجت، ۱۳۸۵ش.
• «مقامات امام هادی علیه السلام در زیارتنامه آن حضرت»، حیدری، مجتبی، فرهنگ زیارت، شماره ۴۶، بهار ۱۴۰۰ش.
• منتهی الآمال، قمی، شیخ عباس، قم‏، دلیل ما، ۱۳۷۹ش‏.
• مناقب آل ابی‌طالب، ابن‌شهرآشوب، تحقیق سیدهاشم رسولی محلاتی، قم، علامه، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
• من لایحضره الفقیه، ابن بابویه، محمدعلی، مصحح: غفاری، علی اکبر، جامعه مدرسین، قم، ۱۴۱۳ق.
• «نگاهی به زیارت غدیریه امام هادی (ع)»، مجتبی، حیدری، فصلنامه فرهنگ زیارت، سال ۱۴، ش ۵۷، ۱۴۰۲ش.