| نسخهٔ فعلی |
متن شما |
| خط ۱: |
خط ۱: |
| '''اصحاب صُفّه'''، [[مهاجران (صدر اسلام)|مهاجران]] مجرد و غالباً فقیری بودند که پس از هجرت به مدینه و ساخت [[مسجدالنبی]]، در قسمت انتهایی آن که دارای سکو و سایبان بود، مستقر شدند. | | '''اصحاب صُفّه'''، [[مهاجران (صدر اسلام)|مهاجران]] مجرد و غالباً فقیری بودند که پس از هجرت به مدینه و ساخت [[مسجدالنبی]]، در قسمت انتهایی آن که دارای سکو و سایبان بود، مستقر شدند. این افراد با وجود فقر و تنگدستی، در عرصه علمی و نظامی دوران نبوی نقش مهمی ایفا کردند و بعدها از سوی مشایخ تصوف به عنوان الگویی برای زهد و دنیاگریزی معرفی شدند. |
| | |
| این گروه از مهاجران که پس از مهاجرت خانه و کاشانه خود را رها کرده بودند و جایی برای اقامت نداشتند ابتدا در قبا سکونت داشتند؛ اما با ساخت مسجدالنبی به قسمتی از انتهای مسجد که سکویی بود که صفه نامیده می‌شد و سایبانی بر روی آن بود، نقل مکان کردند. اهل صفه در این مکان به آموزش قرآن و تعلیم دینی انصار اشتغال یافتند. حضور مفسرانی مشهور مانند [[ابوسعید خدری انصاری]]، [[ابن مسعود]] و [[عبدالله بن عمرو]] در میان آنان، نشان‌دهنده نقش دینی و قرآنی این گروه است. | |
| | |
| گزارش‌هایی از فقر و تنگدستی اهل صفه در منابع آمده است. به‌طوری که گفته شده غذای اهل صفه بيشتر از خرما بود و كمتر نان يا گوشت نصيبشان می‌شد. حتی گاهی مدت‌های طولانی از بی غذایی به اجبار سنگ بر شكم می‌بستند يا روزه می‌گرفتند. صفه‌نشینان در جهاد نیز حضوری فعال داشتند. در واقعه [[بئر معونه]] (سال چهارم قمری) ۷۰ تن به شهادت رسیدند که برخی از آنان از اصحاب صفه بودند. با شهادت این گروه، آیه ۱۶۹ آل‌عمران درباره زنده بودن شهدا نازل شد.
| |
| | |
| در سده‌های چهارم و پنجم، مشایخ صوفی، حضور یاران پیامبر در صفه را به حضور [[صوفیان]] در [[خانقاه]] تشبیه کردند و وجوه مشترکی چون خشیت، فقر و تنگدستی، ترک وطن را میان آنان برشمردند.
| |
|
| |
|
| ==شکل‌گیری اصحاب صفه== | | ==شکل‌گیری اصحاب صفه== |
|
| |
|
| [[صفه‌ی مسجدالنبی|صفه]] را همانند سقيفه يا سايبان دانسته‌اند.<ref>لسان العرب، ج۹، ص۱۹۵؛ مجمع البحرين، ج۲، ص۶۱۷، «صفو»؛ تاج العروس، ج۱۲، ص۳۲۵، «صفف».</ref> از ساكنان صفه نيز به اصحاب صفّه، اهل الصفّه يا اصحاب المَظَلّه (سايبان‌نشينان) ياد كرده‌اند.<ref>الطبقات، ج۱، ص۱۹۶، ۲۳۲.</ref> برخی پژوهشگران به پيروي از بعضی لغت‌شناسان متأخر، صفه را سكّو دانسته‌اند.<ref>.Encyclopedia of Islam, Ahl Al-Suffa.</ref> | | [[صفه]] به معنای سایبان، مکانی در ضلع شرقی مسجد پیامبر بود که به عنوان اقامتگاه مهاجران بی‌سرپناه شناخته می‌شد.<ref>الطبقات، ج۱، ص۱۹۶، ۲۳۲.</ref> با تغییر قبله در سال دوم، این مکان در قسمت انتهایی مسجد قرار گرفت.<ref>الطبقات، ج۱، ص۱۹۶؛ اسد الغابه، ج۵، ص۷۷.</ref> سکونت در صفه اختصاص به مهاجران نداشت و گزارش‌هایی از حضور اسیران [[نبرد بدر]] یا مهمانان پیامبر نیز وجود دارد.<ref>المستدرک، ج۳، ص۲۰؛ الام، ج۱، ص۷۱.</ref> |
| | |
| در ضلع شرقی حرم نبوی كه مكان نخست مسجد پيامبر بوده و روبه‌روی ديوار [[خانه فاطمه(س)|منزل حضرت فاطمه(س)]]، امروزه قسمتی را به صورت سكّويی بلندتر ساخته و آن را صفه نام نهاده‌اند که درواقع همان محل [[دکه الاغوات|دکة الآغوات]] است.<ref>اصحاب صفه، دانشنامه حج و حرمین شریفین</ref>
| |
| | |
| در پی [[هجرت|هجرت پيامبر (ص)]] و مسلمانان به [[مدینه|يثرب]] و پيش از ساخته شدن [[مسجد النبی|مسجد نبوی]]، مهاجران بی‌همسر در خانه‌های [[انصار]] در [[قبا]] اقامت داشتند كه با اقامتگاه پيامبر(ص) در خانه [[ابوایوب انصاری|ابوايوب انصاری]] فاصله بسيار داشت. اين مهاجران پس از ساخته شدن مسجد نبوی، مقيم مسجد شدند. این مهاجران در صفه که سایبانی نیز بر روی آن بود و در قسمت انهای مسجد قرار داشت، مستقر شدند.<ref>الطبقات، ج۱، ص۱۹۶؛ اسد الغابه، ج۵، ص۷۷؛ وفاء الوفاء، ج۲، ص۴۸.</ref> آنان روزها به اين سايبان پناه می‌بردند؛ ولی در شب می‌توانستند هر جای مسجد بخوابند.<ref>المصنف، صنعاني، ج۱، ص۴۲۱، ۴۲۳؛ قرب الاسناد، ص۱۴۸.</ref> از اين رو، شماری از فقيهان [[اهل سنت]] خوابيدن در مسجد را برای غير بوميان جايز شمرده‌اند.<ref>المجموع، ج۲، ص۱۷۳.</ref> گزارش‌هایی در دست است كه نشان می‌دهد سكونت در مسجد و سايبان آن به [[مهاجران (صدر اسلام)|مهاجران]] اختصاص نداشت.<ref>المستدرك، ج۳، ص۲۰.</ref> همچنين از حضور مشركان قريشی به اسارت درآمده در [[غزوه بدر|نبرد بدر]]<ref>الام، ج۱، ص۷۱؛ معرفة السنن و الآثار، ج۲، ص۲۵۷.</ref> و مهمانان پيامبر در صفه نيز گزارشی در دست است.<ref>بهجة النفوس، ص۲۲۲.</ref>
| |
| | |
| ==صفه نشینان اولیه==
| |
| فرودستان [[مهاجران (صدر اسلام)|مهاجر]] از مكه همچون [[بلال بن رباح|بلال]]، خبّاب، صُهَيب، [[ابن مسعود]]، [[مقداد]] و [[عمار]] جزء نخستين ساكنان صفّه بوده‌اند.<ref>المستدرك، ج۳، ص۱۹-۲۰.</ref> ابوذر نيز پس از [[هجرت]] به [[مدینه|مدينه]] به سال سوم يا پنجم ق.<ref>الطبقات، ج۴، ص۱۶۸؛ الاستيعاب، ج۱، ص۳۲۱.</ref> و [[سلمان فارسی|سلمان]] <ref>الطبقات، ج۴، ص۶۰، ۶۳؛ المستدرك، ج۳، ص۱۹-۲۰.</ref>پيش از [[نبرد خندق]] و به سال پنجم ق. به اين جمع پيوستند.<ref>الطبقات، ج۱، ص۱۹۶.</ref> بر پايه روايتی، منظور از صالحان در آيه۶۹ نساء/۴ كه در كنار پيامبران، صديقين و شهدا جزء نعمت‌يافتگان دانسته شده‌اند، جمعي از اصحاب صفّه از جمله [[سلمان]]، [[ابوذر]]، [[صهيب]]، [[بلال بن رباح|بلال]]، [[خباب]] و [[عمّار]] هستند.<ref>شواهد التنزيل، ج۱، ص۱۹۷.</ref>
| |
| | |
| ساكنان بعدی صفه، نومسلمانان قبايل صحرانشين بودند كه بر اثر تهديدهای موجود، دارايی و خانه‌های خود را رها كرده بودند تا در سايه امنيت [[مدینه|مدينه]]، كنار ديگر مسلمانان، همنشين پيامبر گرامی (ص) باشند. اعضایی از [[بنو‌غفار]]<ref>اسد الغابه، ج۳، ص۹۷-۹۸.</ref>، [[بنوسليم]]<ref>المستدرك، ج۱، ص۱۷۵.</ref>، [[جُهينه]]<ref>المستدرك، ج۱، ص۱۷۵.</ref>، [[بنی‌اسلم|اسلم]] <ref>الطبقات، ج۴، ص۲۲۳.</ref>و ديگر قبايل منطقه، در ميان ساكنان صفّه حضور داشتند.
| |
|
| |
|
| پيوستن [[ابوهریره|ابوهريره]]، [[واثلة بن اسقع]] و شماری ديگر از صفّه‌نشينان مورد توجه [[اهل سنت]] به صفّه، مربوط به هنگامی است كه [[مكه]] [[فتح مکه|فتح]] شده و پيامبر اصل مهاجرت را لغو كرده بود. برخی به اشتباه، عمده ساكنان صفّه را مهاجران قريشی دانسته‌اند.<ref>الكشاف، ج۱، ص۳۱۸؛ مبهمات القرآن، ج۱، ص۲۶۸.</ref> شماری از [[انصار|انصاريان]] را نيز ساكن صفه شمرده‌اند كه از مشهور‌ترين افراد آنها می‌توان به [[جابر بن عبدالله انصاری]] و [[ابوسعید خدری|ابوسعيد خُدری]] اشاره كرد.<ref>حلية الاولياء، ج۱، ص۴۲۵.</ref>
| | نخستین ساکنان صفه، مهاجران مکی نظیر [[بلال بن رباح|بلال]]، [[ابن مسعود]]، [[مقداد]] و [[عمار بن یاسر|عمار]] بودند.<ref>المستدرک، ج۳، ص۱۹-۲۰.</ref> بعدها کسانی چون ابوذر و [[سلمان فارسی|سلمان]] نیز به این جمع پیوستند.<ref>الطبقات، ج۴، ص۱۶۸؛ الطبقات، ج۴، ص۶۰.</ref> پس از فتح مکه و لغو اصل هجرت، قبایل صحرانشین و انصاریانی همچون [[جابر بن عبدالله انصاری]] نیز در میان آنان دیده می‌شدند.<ref>طبقات، ج۴، ص۲۲۳؛ حلیة الاولیاء، ج۱، ص۴۲۵.</ref> |
|
| |
|
| == ویژگی‌ها و کارکردها == | | == ویژگی‌ها و کارکردها == |
| تاريخ‌‌نگاران و راويان در وصف «اهل صفّه» همواره فقر و وضع أسف‌بار معيشتی آنها را گزارش كرده و آنان را تهيدستان جامعه نبوی تصوير كرده‌اند.<ref>فتح الباري، ج۱۱، ص۲۴۴.</ref> غذای اهل صفه بيشتر از خرما بود و كمتر نان يا گوشت نصيبشان می‌شد.<ref>المستدرك، ج۳، ص۱۶؛ تهذيب الكمال، ج۷، ص۳۹۰-۳۹۱.</ref> آنان گاه در هر وعده دو خرما بيشتر نمی‌خوردند. حتی گاهی مدت‌های طولانی از بی غذایی به اجبار سنگ بر شكم می‌بستند يا روزه می‌گرفتند.<ref>جامع البيان، ج۲۸، ص۵۲.</ref>بر پايه گزارشی از [[عبدالله بن عمر]]، اهل صفه تا [[خیبر|فتح خيبر]] به سال هفتم ق. معمولاً سير نمی‌شدند.<ref>صحيح البخاري، ج۵، ص۸۳؛ فتح الباري، ج۹، ص۴۳۵.</ref>
| | تاریخ‌نگاران وضعیت معیشتی این گروه را بسیار أسف‌بار توصیف کرده‌اند؛ به طوری که غذای غالب آنان خرما بود و گاه برای سیر کردن خود سنگ بر شکم می‌بستند.<ref>جامع البیان، ج۲۸، ص۵۲؛ مسند احمد، ج۴، ص۵۴۰.</ref> پوشاک آنان نیز بسیار محدود بود.<ref>صحیح البخاری، ج۱، ص۱۳۰.</ref> |
|
| |
|
| درباره پوشاك ساكنان صفه نيز گزارش‌هایی همانند در دست است. بر پايه گزارشی، گاه ۷۰ تن از اصحاب صفّه لباسی كمتر از حد معمول داشتند.<ref>صحيح البخاري، ج۱، ص۱۳۰.</ref> بر پايه گزارشی ديگر، ۳۰ تن از ساكنان صفّه با بالا تنه عريان پشت سر [[حضرت محمد (ص)|پيامبر(ص)]] نماز می‌گزاردند.<ref>الطبقات، ج۱، ص۱۹۶؛ عيون الاثر، ج۲، ص۴۰۳.</ref> با توجه به فقر اهل صفه، برخی صفّه را «خانه صدقه‌گيران» دانسته‌اند.<ref>تاريخ دمشق، ج۶۷، ص۳۲۰.</ref>در نتيجه، همه آيات مدنی را كه در آنها به صدقه، مساكين، فقيران و انفاق اشاره شده، به ساكنان صفّه مربوط دانسته‌اند. از جمله این موارد، آيات ۲۷۱ و ۲۷۳ بقره/۲ بود. در اين آيات، صدقه به تهيدستان مهاجر اختصاص يافته كه به سبب ايمانشان در موطن خود ايمن نبودند و به مدينه مهاجرت كردند و نمی‌توانستند كار كنند.<ref>الكشاف، ج۱، ص۳۱۸؛ غررالتبيان، ص۲۲۲.</ref>
| | برای بهبود معیشت آنان، پیامبر(ص) و صحابیانی چون [[امام علی(ع)]] و [[فاطمه(س)]] به کمک‌های مالی مبادرت می‌ورزیدند.<ref>مسند احمد، ج۷، ص۵۳۷؛ مکارم الاخلاق، ص۹۴.</ref> همچنین آیات صدقه و انفاق (مانند بقره، ۲۷۳) در همین راستا نازل شد.<ref>جامع البیان، ج۳، ص۱۳۱-۱۳۷.</ref> علاوه بر صدقات، بخشی از غنائم جنگی (مانند اموال [[بنی نضیر]]) نیز طبق آیات سوره حشر برای فقیران مهاجر هزینه می‌شد.<ref>جامع البیان، ج۲۸، ص۴۶، ۵۴.</ref> |
|
| |
|
| ====آموزش تعالیم دینی توسط صفه نشینان==== | | ====آموزش تعالیم دینی توسط صفه نشینان==== |
|
| |
|
| از آن‌جا كه بسياری از پيروان پيامبر گرفتار كارهای روزمره خود بودند<ref>حلية الاولياء، ج۱، ص۳۷۷.</ref>، حضور [[مهاجران (صدر اسلام)|مهاجران]] مجرد در مسجد فرصتی در اختيار پيامبر نهاد تا برای گسترش فرهنگ و آموزه‌های اسلامی از آنها بهره برد.<ref>فتح الباري، ج۶، ص۴۳۰</ref> پيامبر به هر نومسلمان مهاجر به مدينه يكی از انصار را می‌سپرد تا او را با دين و قرآن آشنا كند.<ref>تاريخ المدينه، ج۲، ص۴۸۷.</ref> در گزارشی آمده كه [[عباده بن صامت|عبادة بن صامت]] به آنها خواندن و نوشتن آموخت.<ref>مسند احمد، ج۶، ص۴۳۰؛ المصنف، ابن ابي شيبه، ج۵، ص۹۸؛ المستدرك، ج۲، ص۴۸.</ref> گزارش‌هایی نیز درباره نگارش سخنان پيامبر آمده است.<ref>الحد الفاصل، ص۳۷۸؛ الكامل، ج۱، ص۲۲.</ref>حضور مفسران مشهور ميان اصحاب صفه همچون [[ابوسعید خدری|ابوسعيد خدری انصاری]]، [[ابن مسعود]] و [[عبدالله عمرو]] پيامد اين برنامه بود.<ref>تاريخ المدينه، ج۲، ص۴۸۷.</ref>
| | حضور دائمی این گروه در مسجد، فرصتی برای آموزش فرهنگ اسلامی فراهم کرد. پیامبر(ص) بسیاری از آنان را با قرآن آشنا می‌کرد و جوانان انصاری و مهاجر در سایبان مسجد به حفظ آیات مشغول بودند.<ref>تاریخ المدینه، ج۲، ص۴۸۷؛ المغازی، ج۱، ص۳۴۷.</ref> حضور مفسرانی چون [[ابن مسعود]] و [[ابوسعید خدری]] نشان از نقش علمی آنان دارد.<ref>حلية الاولياء، ج۱، ص۴۲۵.</ref> |
|
| |
|
| ====جهاد صفه نشینان==== | | ====جهاد صفه نشینان==== |
|
| |
|
| مشهور است كه در رويداد [[بئر معونه]] به سال چهارم ق. ۷۰ تن به شهادت رسيدند كه برخي از آنان در زمره اصحاب صفّه بودند.<ref>تفسير مقاتل، ج۱، ص۱۹۰؛ البدء و التاريخ، ج۴، ص۲۱۱؛ مجمع البيان، ج۲، ص۸۸۰.</ref> با شهادت اين گروه، آيه ۱۶۹ آل عمران/۳ نازل شد: {و‌لا تَحسَبَنَّ الَّذينَ قُتِلوا في سَبيلِ اللهِ اَمواتاً بَل اَحياءٌ عِندَ رَبِّهِم يُرزَقون}<ref>جامع البيان، ج۴، ص۲۳۱؛ مجمع البيان، ج۲، ص۸۸۰-۸۸۱.</ref> بسياری از صفّه‌نشينان، خواهان حضور در سريّه [[ذات السلاسل]] بودند و بر اساس قرعه، ۸۰ تن از ايشان در اين نبرد شركت كردند.<ref>نهج الحق، ص۱۹۳؛ تأويل الآيات الظاهره، ج۲، ص۸۴۰.</ref> در گزارشی از حضور آنها در غزوه [[ذات الرقاع]] سخن به ميان آمده كه شش تن از آنها كه پای‌افزار نداشتند، پاهای برهنه خود را با پارچه بسته بودند.<ref>المناقب، ابن شهر آشوب، ج۱، ص۱۷۰.</ref> در [[غزوه تبوک|غزوه تبوك]] به سال نهم ق. كه پيامبر(ص) با كمك و انفاق مسلمانان توانست سپاه خود را آماده كند، بسياري از اهل صفه، از ديگران توشه و تجهيزات گرفتند و با سپاه همراه شدند.<ref>اسد الغابه، ج۵، ص۳۹۹.</ref> اما برخی كه حمايت‌گری نيافتند و فقرشان مانع حضورشان در جهاد شد، غم‌زده گريستند.<ref>السيرة النبويه، ج۲، ص۵۱۸؛ المستدرك، ج۳، ص۱۸.</ref>
| | آنان در نبردهای متعددی از جمله [[بئر معونه]] حضور داشتند که ۷۰ تن از آنان به شهادت رسیدند و آیه ۱۶۹ آل عمران درباره آنان نازل شد.<ref>تفسیر مقاتل، ج۱، ص۱۹۰؛ مجمع البیان، ج۲، ص۸۸۰.</ref> همچنین در غزواتی مانند [[ذات الرقاع]] و [[غزوه تبوک]]، با وجود تنگدستی و نبود امکانات، حضوری فعال داشتند.<ref>المناقب، ابن شهر آشوب، ج۱، ص۱۷۰؛ اسد الغابه، ج۵، ص۳۹۹.</ref> |
|
| |
|
| ====اهل صفه و تصوف==== | | ====اهل صفه و تصوف==== |
| در سده‌های چهارم و پنجم ق. تصوير ديگری از صفّه از سوی مشايخ تصوف ارائه شده است. [[سهروردی]] همايش ياران پيامبر را در مسجد به حضور [[صوفی|صوفيان]] در [[خانقاه|خانقاه‌ها]] برای ذكر و عبادت و تعلم تشبيه كرده است.<ref>عوارف المعارف، ص۵۶-۵۷.</ref> [[ميبدی]] نیز خشيت، علم، اخلاص، صداقت، شوريده حالی، آسودگي باطن، و سازگاری با درويشی و تهيدستی را از عناصر مشترك اين دو گروه شمرده است.<ref>كشف الاسرار، ج۳، ص۳۶۹.</ref>برخی حتی واژه [[تصوف]] را منتسب به «صفه» دانسته‌اند که از نظر لغوی با تردیدهایی مواجه است.<ref>عوارف المعارف، ص۸۴.</ref>
| |
|
| |
|
| ==جستارهای وابسته==
| | در سده‌های چهارم و پنجم ق، مشایخ تصوف تصویری قدسی از اهل صفه ارائه کردند؛ [[سهروردی]] حضور آنان را به صوفیان در [[خانقاه|خانقاه‌ها]] تشبیه کرد.<ref>عوارف المعارف، ص۵۶-۵۷.</ref> مؤلفان صوفی، مفاهیمی چون فقر، اخلاص و دنیاگریزی را ویژگی‌های مشترک آنان با صوفیان دانسته و جایگاهی والاتر برایشان قائل شدند.<ref>کشف المحجوب، ص۲۵؛ کشف الاسرار، ج۳، ص۳۶۹.</ref> برخی حتی واژه [[تصوف]] را منتسب به «صفه» دانسته‌اند که از نظر لغوی با تردیدهایی مواجه است.<ref>عوارف المعارف، ص۸۴.</ref> |
| *'''[[صفه‌ی مسجدالنبی]]'''
| |
| *'''[[مسجد النبی|مسجدالنبی]]'''
| |
| *'''[[دکه الاغوات]]'''
| |
|
| |
|
| ==پانویس== | | ==پانویس== |
