در حال ویرایش امارت مکه در دوره فاطمیان

'''امارت مکه در دوران فاطمیان''' (حک: ۲۹۷–۵۶۷ق.) به دوره حاکمیت [[اشراف]] سادات حسنی بر مکه هم‌زمان با استیلای [[فاطمیان]] بر مصر اطلاق می‌شود. این امارت در سال ۳۵۸ق. به‌دست جعفر بن محمد بنیان نهاده شد و مکه را به کانون کشمکش و رقابت سیاسی میان خلافت اسماعیلی فاطمی و خلافت عباسی (با حمایت آل‌بویه و [[سلجوقیان]]) برای کسب مشروعیت اسلامی بدل ساخت. نفوذ فاطمیان در این دوره فراتر از خوانده‌شدن خطبه به نام خلفای مصری بود و به سازمان‌دهی نظام اداری، تشریفات سیاسی، تأمین ارزاق و تأمین امنیت مسیرهای [[حج]] انجامید. امیران مکه در این عصر—شامل سه خاندان آل‌جعفر، سلیمانیون و هواشم—با اتخاذ رویکردی واقع‌گرایانه، میان حمایت‌های مالی مصر و فشار نظامی قدرت‌های حامی عباسیان در نوسان بودند، وضعیتی که تا زوال خلافت فاطمی و برآمدن ایوبیان تداوم یافت.

==امارت مکه در دوران فاطمیان==
(حک: ۲۹۷-۵۶۷ق.) هم‌زمان با استقرار [[فاطمیان]] در مصر، مکه شاهد شکل‌گیری امارت [[اشراف]] (سادات) حسنی بود. جعفر بن محمد، از نوادگان [[حسن مثنی]]، در سال ۳۵۸ق. دست اخشیدیان را از مکه کوتاه کرد و با ذکر نام خلیفه فاطمی در خطبه، مکه را زیر حمایت فاطمیان مصر قرار داد.<ref>الارج المسکی، ص336؛ اتعاظ الحنفاء، ج1، ص225، 102-103.</ref> اگرچه در سال ۳۶۳ق. المعز فاطمی با بستن راه‌های کاروان حج عراق، نفوذ خود را تثبیت کرد، اما در سال ۳۶۷ق. امیر الحاج عراق موفق شد خطبه را به نام [[عضدالدوله دیلمی]] و خلیفه عباسی بخواند؛ هرچند این وضعیت دیری نپایید و نام خلیفه فاطمی در سال‌های پسین مجدداً در خطبه‌ها تکرار شد.<ref>البدایة و النهایه، ج11، ص277؛ اتحاف الوری، ج2، ص406، 410، 415، 631؛ تاریخ ابن خلدون، ج4، ص130؛ سمط النجوم، ج4، ص211.</ref>

== نفوذ فاطمیان بر اداره مکه ==
نفوذ فاطمیان در مکه بیش از عباسیان بود و نظام اداری اشراف را دگرگون ساخت. امیران مکه با تقلید از دربار فاطمی، مقاماتی همچون [[حاجب]]، ناظر بازار، [[محتسب]]، فرمانده سپاه، صاحب باب الامیر، [[قاضی]] و مسئول بیت‌المال را ایجاد کردند. این تغییرات با آداب و رسوم نمایشی مانند ایجاد گروه موسیقی (النوبه) در برابر قصرها و تشریفات خاص هنگام حرکت امیران همراه بود.<ref>تاریخ مکه، سباعی، ص272-273.</ref>

== رقابت سیاسی و دیپلماسی اشراف ==
اهمیت راهبردی مکه به عنوان کانون مشروعیت‌بخش، باعث رقابت شدید دولت‌های همسایه از جمله فاطمیان، [[سلجوقیان]] و آل‌بویه برای تسلط بر حرمین شد. اشراف حسنی، ضمن برقراری ارتباط با هر دو کانون قدرت (عباسیان و فاطمیان)، معمولاً با تکیه بر کمک‌های مادی و نظامی فاطمیان، امنیت حرم و رفاه اهالی را تأمین می‌کردند. فاطمیان با ارسال منظم کاروان‌های حج، پرداخت مقرری به خادمان و ارسال جامه کعبه، برتری خود را حفظ کردند؛ چنان‌که امیر مکه ماهانه ۳۰۰۰ دینار به همراه خلعت از مصر دریافت می‌کرد.<ref>تاریخ ابن خلدون، ج4، ص16؛ سفرنامه ناصر خسرو، ص105؛ نامه تاریخ‌پژوهان، سال1384ش، ش3، ص103؛ رقابت عباسیان و فاطمیان، ص14.</ref> این نفوذ تا زمان روی کار آمدن سلجوقیان و ضعف داخلی فاطمیان در پی هجوم صلیبی‌ها ادامه داشت.<ref>رقابت عباسیان و فاطمیان، ص90.</ref>

== طبقات و امیران مکه ==
طبقه اول (آل جعفر): شامل جعفر بن محمد و فرزندانش عیسی و [[ابوالفتوح]] بود که امارت را زیر نظر فاطمیان اداره کردند. ابوالفتوح (۳۸۴-۳۹۰ق.) بر مدینه نیز چیره شد و به دستور الحاکم فاطمی، خانه [[امام جعفر صادق]] را بازرسی کرد. با درگذشت محمد شکر در ۴۵۳ق.، این دوره حدود یک سده به طول انجامید.<ref>خلاصة الکلام، ص16؛ اتعاظ الحنفاء، ج2، ص118-119؛ تاریخ مکه، سباعی، ص200-201؛ تاریخ امراء البلد الحرام، ص128-134؛ امراء البلد الحرام، ص28-31.</ref>
طبقه دوم (سادات موسویون): پس از محمد شکر، امارت به غلام او و سپس به شاخه‌ای از سادات حسنی (سلیمانیون) رسید که تا سال ۴۵۵ق. قدرت را در دست داشتند.<ref>منائح الکرم، ج2، ص225؛ خلاصة الکلام، ص18؛ تاریخ امراء البلد الحرام، ص134.</ref>
طبقه سوم (هواشم): از سال ۴۵۵ق. سادات هواشم قدرت را عهده‌دار شدند. در این دوره، امیران مکه تحت فشار یا ترغیب فاطمیان و سلجوقیان مدام سیاست خود را تغییر می‌دادند؛ برای نمونه در سال ۴۶۲ق. به نفع عباسیان و [[آلب ارسلان]] خطبه خواندند، اما اندکی بعد با قطع آذوقه توسط خلیفه فاطمی، به فاطمیان بازگشتند.<ref>تاریخ ابن خلدون، ج4، ص132؛ اتحاف الوری، ج2، ص470-473؛ العقد الثمین، ج2، ص134-135.</ref>
این نوسانات سیاسی تا اواخر سلطنت ملکشاه سلجوقی ادامه یافت؛ اگرچه پس از پیروزی‌های سلجوقیان در شام (۴۷۹ق.) و هجوم سپاه آنان به حجاز، امیر مکه به سمت عباسیان متمایل شد، اما با مرگ ناگهانی ملکشاه و آشفتگی سلجوقیان، مکه مجدداً زیر نفوذ فاطمیان قرار گرفت که این روند تا روی کار آمدن ایوبیان ادامه داشت.<ref>البدایة و النهایه، ج12، ص99؛ الکامل، ج10، ص158؛ تاریخ الاسلام، ج31، ص29؛ صبح الاعشی، ج4، ص275؛ نهایة الارب، ج23، ص249.</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}