در حال ویرایش تبرک

'''تَبَرُّک''' درخواست [[خیر]] و برکت از [[خداوند]] به واسطه موجودی است که در پیشگاه [[خداوند]] از مقام والایی برخوردار است. تبرک یا با لمس و تماس موجود متبرک، یا از طریق اشیائی که به موجودات متبرک شباهت دارند، تحقق پیدا می‌کند و گاهی هم صاحب برکت خودش به شخص برکت می‌بخشد بدون اینکه شخص آن را درخواست کرده باشد.

برکت علاوه بر [[اسلام]] در [[ادیان]] گذشته و در [[عهد عتیق]] درباره [[حضرت یعقوب]] و [[یوسف]]، [[حضرت موسی]] و [[حضرت عیسی(ع)]] آمده است. مسلمانان جز برخی گروه‌ها مانند وهابیان، تبرک را جایز و نیکو می‌شمارند. در [[قرآن کریم]]، سنت پیامبر(ص)، سیره اهل‌بیت(ع) و نیز در سیره صحابه و [[تابعین]] تبرک فراوان گزارش شده است.
==مفهوم‌شناسی==

«تبرک» مصدر باب تفعّل از ریشه «ب ـ ر ـ ک» به معنای خیر کثیر و فزونی،<ref>لسان العرب، ج10، ص395-396، «برک. </ref> سینه شتر،<ref>مفردات، ص44، «برک.</ref> سعادت<ref>نک: قاموس قرآن، ج1، ص189.</ref> و ثبات<ref>معجم مقاییس اللغه، ج1، ص227؛ الصحاح، ص1574، «برک. </ref> است. برخی گفته‌اند که این واژه در اصل، سامی و به معنای نزدیکی و قرابت است و از واژه‌های راه‌یافته در [[زبان عربی]] است.<ref>واژه‌های دخیل، ص135-136.</ref>

=== معنای اصطلاحی ===
برکت در اصطلاح متون دینی، عبارت است از پدید آمدن خیر الهی در امور<ref>مفردات، ص44؛ المیزان، ج7، ص280-281.</ref> و فراوانی خیر و بسیار شدن آن<ref>تفسیر قرطبی، ج4، ص139.</ref> که شامل امور خیر دنیوی و اخروی از جمله پاداش اعمال، امنیت و مایه دوری انسان از دنیا است.<ref>نک: احکام القرآن، ابن عربی، ج1، ص102.</ref> تبرک همچنین عبارت است از تیمن<ref>لسان العرب، ج10، ص396؛ النهایه، ج5، ص302، «یمن. </ref> و مبارک شمردن چیزی<ref>لغت‌نامه، ج1، ص6367.</ref> و در اصطلاح متون دینی، یعنی طلب برکت و خیر الهی<ref>نک: تسهیل العقیدة الاسلامیه، ص334.</ref> که در یک موجود نهاده شده<ref>الموسوعة الفقهیة الکویتیه، ج10، ص69.</ref> و [[خداوند]] برای او امتیازها و مقام‌هایی خاص قرار داده است،<ref>سلفی‌گری و پاسخ به شبهات، ص434.</ref> خواه این برکت مادی باشد و خواه معنوی.<ref>التبرک، جدیع، ص43.</ref>

==شیوه‌های انتقال برکت==

تبرک به سه‌گونه تحقق می‌یابد:<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج14، «تبرک».</ref> گاه با تماس و لمس موجود مبارک صورت می‌پذیرد؛ همچون: لمس نمودن پیامبر<ref>الاصابه، ج1، ص53.</ref> یا اجزای جدا شده از بدن ایشان<ref>صحیح مسلم، ج7، ص81-82.</ref> و یا اشیایی که با بدن وی تماس داشته است،<ref>صحیح مسلم، ج7، ص79-80.</ref> [[استلام]] [[حجرالاسود]] و ارکان کعبه<ref>اخبار مکه، ازرقی، ج1، ص336.</ref> به دست زائران کعبه در [[مناسک حج]] و [[عمره]]، لمس ضریح یا صندوق قبر [[امامان معصوم]] و اولیای الهی، لمس جای پای پیامبر(ص) در سنگی در بخش جنوبی [[مسجدالحرام]].<ref>سفرنامه ناصر خسرو، ص128.</ref>

گاه در موارد مشابهت با موجودات و اشیای دارای برکت، آن شباهت افزون بر این‌که خود مایه برکت است، قدرت برکت‌دهی نیز دارد؛ همچون: طلب برکت از تصاویر [[مکه]] و [[مدینه]] که مسلمانان در خانه‌های خویش دارند یا تابوت‌واره‌های همانند قبر و تابوت [[امام حسین(ع)]] در مراسم تعزیه.<ref>نخل‌گردانی، ص23-32</ref>

تبرک گاهی بر خواست و التفات شخصی استوار است. در این حالت، خداوند یا کسی که قدرت برکت‌بخشی دارد، آگاهانه کسی یا چیزی را متبرک می‌کند. ممکن است این کار تنها با بیان اراده یا با دست نهادن بر کسی یا چیزی و یا با دعای خیر و طلب برکت برای کسی یا چیزی صورت گیرد. در این حال، انتقال برکت به صورت ابتدایی و بدون درخواست شخص خواهان برکت است؛ همچون موردی که خداوند به یعقوب برکت داد<ref>کتاب مقدس، سفر پیدایش، 32: 30؛کتاب مقدس، سفر پیدایش، 28: 1-4.</ref> و نیز اسحاق(ع) به پسرش یعقوب برکت بخشید<ref>کتاب مقدس، سفر پیدایش، 27: 8-40.</ref> و یعقوب(ع) با دعای خیر به پسرانش برکت بخشید و آن‌ها را مبارک ساخت<ref>کتاب مقدس، سفر پیدایش، 48: 20.</ref> و یا رسول خدا(ص) دختر و دامادش را متبرک نمود.<ref>ازالة الخفاء، ج2، ص254.</ref> وجه مشترک در این سه نوع، وجود التفات و اراده‌ای از سوی خداوند یا شخصی مقدس است که مایه برکت می‌شود.

==پیشینه برکت در متون دینی==

پیشینه برکت جستن در متون دینی آمده است. در [[عهد عتیق]]، درباره احوال حضرت یعقوب و [[یوسف]]، از تبرّک سخن رفته است.<ref>کتاب مقدس، سفر پیدایش، 48: 20.</ref> در «ده فرمان» [[حضرت موسی]] آمده که روز هفتم و سبَّت (شنبه) را مبارک قرار داده است.<ref>کتاب مقدس، سفر خروج، 20: 8-11.</ref> در انجیل مرقس نیز بیان شده که [[حضرت مسیح(ع)]] با کشیدن دست بر سر کودکان، به آنان برکت می‌داد.<ref>کتاب مقدس، مرقس، 10: 13-16.</ref>

در میان [[بنی‌اسرائیل]] رسم بوده که برای تبرک جستن، با روغن زیتون متبرک، خود را روغن‌مالی می‌کردند. آورده‌اند که وجه تسمیه حضرت عیسی به مسیح، همین است که با روغن زیتون متبرک، مسح شده است.<ref>المیزان، ج3، ص194.</ref>

==مشروعیت تبرک==

بر پایه دیدگاه رایج میان مسلمانان، زیارت قبور بزرگان و تبرک به آثار منسوب به ایشان، کاری پسندیده بوده است. برکت و مغفرت الهی به واسطه انبیا و اولیا نازل می‌گردد.<ref>مجموعه آثار مطهری، ج1، ص259، «عدل الهی. </ref> در این فرایند، واسطه‌هایی از سوی خداوند قرار داده شده‌اند که ریشه آن، برکت خداوند است<ref>مجموعه آثار مطهری، ج1، ص261-262، «عدل الهی. </ref> و امور مقدس که مسلمانان از آن‌ها برکت می‌طلبند، شانی مستقل از خداوند ندارند. از این رو، تبرک جستن از آن‌ها با [[شرک]] ملازم نیست.

===تبرک به قبر پیامبر نزد اهل سنت===

علما و فقیهان اهل سنت، میان جواز و استحباب و کراهت تبرک به قبر رسول خدا(ص) اختلاف نظر دارند.<ref>نک: الغدیر، ج5، ص146-155.</ref> حکم به کراهت نیز شاید به علت ترس از منافات آن رفتار با ادب‌ورزی در حق پیامبر باشد.<ref>کشف الارتیاب، ص344-345؛ الغدیر، ج5، ص146.</ref> [[احمد بن حنبل]] تبرک به منبر و [[قبر پیامبر]] و بوسیدن آن را مجاز می‌داند.<ref>العلل، ج2، ص492.</ref> [[شهاب‌الدین خفاجی حنفی]] نیز به کراهت مس و بوسیدن و چسباندن سینه به قبر پیامبر(ص) باور دارد.<ref>الغدیر، ج5، ص153.</ref>

برخی از فقیهان شافعی همانند [[رملی شافعی]]، لمس قبر نبی، ولیّ خدا یا عالم و نیز سردرهای ورودی قبر اولیا و بوسیدن آن را به قصد تبرک مجاز می‌داند.<ref>نک: الغدیر، ج5، ص222.</ref> [[محب‌الدین طبری شافعی]] نیز مس قبر و بوسیدن آن را جایز و موافق با سیره دانشوران و صالحان می‌شمرد.<ref>نک: الغدیر، ج5، ص223.</ref>[[زرقانی مالکی]] نیز باور دارد که بوسیدن قبر پیامبر(ص) به قصد تبرک ایرادی ندارد.<ref>شرح الزرقانی علی المواهب، ج12، ص215.</ref> 

=== دیدگاه وهابیان ===
به باور [[وهابیان]]، تبرک نوعی عبادت است؛ پس تبرک جستن تنها در مواردی مانند نام خدا، قرآن، پیامبر در زمان زندگانی ایشان، و آثار مربوط به هنگام حیات پیامبر که دلیلی بر جواز آن‌ها در [[قرآن]] یا [[سنت پیامبر]] و [[صحابه]] یافت می‌شود، جایز است<ref>التبرک، جدیع، ص329، 343، 401.</ref> و در موارد دیگر که نصی بر جواز آن در قرآن و سنت در دست نیست و پیشینه‌ای میان سلف صالح وجود ندارد، تبرک غیر مشروع<ref>العبودیه، ص72؛ التبرک، جدیع، ص329-332.</ref> و [[بدعت]]<ref>اقتضاء الصراط المستقیم، ج2، ص193؛ التبرک، جدیع، ص426-427؛ تسهیل العقیدة الاسلامیه، ص336-337.</ref> است و هر بدعتی نیز ضلالت و گمراهی به شمار می‌رود.<ref>صحیح مسلم، ج3، ص11.</ref> از این رو، استلام دو رکن پیرامون حجرالاسود، دیوارهای کعبه، [[مقام ابراهیم]]، صخره بیت‌المقدس، و قبرهای پیامبران و صالحان بدعت و نادرست است.<ref>زیارة القبور، ج1، ص31؛ مجموع فتاوی ابن تیمیه، ج27، ص79؛ نک: التبرک، جدیع، ص426-428؛ التبرک، جدیع، ص449-453؛ التبرک، جدیع، ص458-460.</ref> از این رو، برخی از صحابه، لمس حجرالاسود را تنها به عنوان پیروی از رفتار پیامبر(ص) مفید می‌دانستند.<ref>مسند احمد، ج2، ص3.</ref>

==== رد دیدگاه وهابیت ====
یکم. عبادت کاری است که به نیت [[پرستش]] خداوند انجام پذیرد؛ اما کسی که در صدد تبرک‌جویی از آثار بزرگان دین برمی‌آید، هرگز این افراد را دارای مقام الوهیت نمی‌داند و در تبرک‌جویی هرگز قصد عبادت ندارد. بنا بر این، کار او مصداق عبادت نیست<ref>تهذیب الاصول، ج1، ص147.</ref> تا با توحید در [[الوهیت]] و عبودیت منافات داشته باشد یا غلوآمیز قلمداد گردد. شاهد این سخن، نهی نکردن پیامبر از مواردی است که در محضر ایشان به دست صحابه انجام می‌گرفته،<ref>التبرک، جدیع، ص244.</ref> حال آن‌که ایشان از برخی الفاظ غلوآمیز منع می‌نمودند.<ref>التوحید، ص106-108.</ref>

دوم. با وجود ادله و شواهد گوناگون بر جواز این کار، نمی‌توان آن را بدعت‌آمیز شمرد. از این گذشته، هر‌گونه بدعتی ناپسند و حرام نیست؛ بلکه [[بدعت]] ناپسند و حرام، امری جدید است که در دین درونی شود و دلیلی بر مشروعیت آن نباشد و با سنت سازگار نگردد.<ref>جامع العلوم و الحکم، ج2، ص127.</ref> تبرک را که دارای ادله و شواهد گوناگون از [[سنت]] و سیره مسلمانان است، نمی‌توان بدعت ناپسند دانست؛ بلکه بر پایه نظر شافعی، بدعتی پسندیده است.<ref>جامع العلوم و الحکم، ج2، ص131.</ref> در مواردی هم که نصی بر جواز در میان نیست، بر خلاف نظر وهابیان، اصل عملی مورد استناد، اصل [[اباحه]] است که بر پایه آن، هر کاری که دلیلی استوار بر عدم جواز و حرمتش در دست نباشد، مجاز و مباح است.<ref>کشف الارتیاب، ص82.</ref>

از دیدگاه فقیهان شیعی، طلب برکت از چیزهایی که در [[شرع]] از قداست، عظمت و طهارت برخوردارند، جایز و بلکه راجح و مستحب است.<ref>فرهنگ فقه، ج2، ص335.</ref> از دیدگاه ایشان، تبرک جستن به نام [[امامان(ع)]] با نوشتن بر کفن و جریدتین (دو تکه چوب تازه)<ref>جواهر الکلام، ج4، ص225-241.</ref> و نیز به واسطه نام‌گذاری فرزندان به نام ایشان،<ref>جواهر الکلام، ج31، ص254.</ref> قرار دادن [[تربت]] در قبر به قصد تبرک،<ref>مختلف الشیعه، ج2، ص312؛ جواهر الکلام، ج4، ص304.</ref> تبرک به [[قرآن]] با نوشتن آن بر کفن<ref>جواهر الکلام، ج31، ص254؛ مستمسک العروه، ج4، ص182.</ref> و مس کلمات و حروف آن<ref>مصباح الهدی، ج3، ص170.</ref> مستحب است.

==تبرک در قرآن کریم==

قرآن کریم در چند آیه به موضوع تبرک پرداخته است. تبرک [[یعقوب(ع)]] به پیراهن یوسف(ع) یکی از این موارد است. هنگامی که [[یوسف]] به برادرانش گفت که پیراهنش را بر چشمان پدرشان بیفکنند: {{قلم رنگ|سبز|﴿اذْهَبُواْ بِقَمِیصیِ هَذَا فَاَلْقُوهُ عَلیَ‌ وَجْهِ اَبیِ یَاْتِ بَصِیرًا﴾}} ([[سوره یوسف]]، آیه 93) رحمت حق از مجرای پیراهن یوسف بر حضرت یعقوب جاری شد و یعقوب با برکت جستن از آن لباس،<ref>توحید در قرآن، ص534.</ref> بینایی خود را بازیافت.<ref>البحر المحیط، ج6، ص324؛ تبیین القرآن، ج2، ص57.</ref>

نمونه دیگر، تبرک [[بنی‌اسرائیل]] به [[تابوت موسی]] بوده است. این تابوت، صندوقی بود که در آن، امور متعلق به خاندان موسی و‌ [[هارون]] و الواح مقدس نازل شده بر موسی(ع) قرار داشت.<ref>نمونه، ج2، ص240.</ref> و بنی‌اسرائیل این صندوق را بسیار مقدس می‌دانستند و در نبرد با بت‌پرستان آن را با خود حمل می‌نمودند:<ref>مجمع البیان، ج2، ص614-615؛ الدر المنثور، ج1، ص314-315.</ref> و به آن تبرک می‌جستند.<ref>تفسیر قمی، ج1، ص81-82.</ref><ref>نک: فی ظلال التوحید، ص294.</ref>[[مقام ابراهیم]] نیز که اثر گام‌های [[حضرت ابراهیم(ع)]] بر آن قرار دارد، به همین سبب محل نماز خواندن مردم گشته است.<ref>مجمع البیان، ج1، ص383؛ آلاء الرحمن، ج1، ص125.</ref> به جهت تماس آن سنگ با پای حضرت ابراهیم(ع) مردم به آن تبرک می‌جویند.<ref>کشف الارتیاب، ص341-343.</ref>

==تبرک در سنت نبوی==

برخی روایات حکایت دارند که رسول خدا اصحاب را به این تبرک‌جویی برمی‌انگیخت.<ref>نک: التبرک، میانجی، ص42-62.</ref> برای نمونه، ایشان به اصحاب امر فرمود که از [[چاه ناقه صالح]] تبرک جوید.<ref>تفسیر قرطبی، ج10، ص47؛ مواهب الجلیل، ج1، ص68.</ref> آورد‌ه‌اند که پیامبر آب وضویش را بر فردی بیمار ریخت و او به برکت آن شفا یافت.<ref>صحیح البخاری، ج1، ص56-57.</ref> روایاتی از تبرک جویی اصحاب به قطرات وضوی رسول خدا روایت شده است که پیامبر از آن نهی نکرد.<ref>صحیح البخاری، ج1، ص56.</ref> در چند روایت گزارش شده که ایشان پس از انجام [[اعمال حج]]، موهای خویش را تراشید و آن‌ها را میان مسلمانان تقسیم نمود.<ref>نک: السنن الکبری، ج2، ص42؛ فضائل الخمسه، ج1، ص21؛ البدایة و النهایه، ج5، ص189.</ref> پیامبر به هنگام دفن [[فاطمه بنت اسد]]، او را با لباس خودش کفن نمود<ref>المستدرک، ج3، ص108؛ المعجم الکبیر، ج24، ص352.</ref> و در قبر او خوابید تا به برکت ایشان سختی قبر بر وی آسان گردد.<ref>جامع الاحادیث، ج32، ص42؛ المستدرک، ج3، ص116.</ref> [[عبدالله بن ابیّ]] نیز از حضرت درخواست کرد که او را در لباسی که بر تن داشته‌، به خاک بسپارد.<ref>تفسیر سمرقندی، ج2، ص79.</ref> 

==تبرک به پیامبر==
{{اصلی|تبرک به حضرت محمد(ص)}}
تبرک‌جویی مسلمانان به رسول خدا بر سه‌گونه بوده است: تبرک به اجزایی از بدن ایشان، تبرک به اشیای متعلق به ایشان، و تبرک به مکان‌های مرتبط با ایشان.

در متون روایی و تاریخی، مواردی فراوان از تبرک‌جویی [[اهل بیت]] و امامان شیعه به پیامبر(ص) گزارش شده است. فاطمه، دختر پیامبر، پس از وفات ایشان بر مزارش حضور می‌یافت و خاک آن را به نشانه تبرک بر سر و صورت خویش می‌مالید.<ref>وفاء الوفاء، ج4، ص217؛ احقاق الحق، ج10، ص435.</ref> در منابع روایی، تبرک [[امام حسین]]،<ref>الفتوح، ج5، ص18-19؛ بحار الانوار، ج44، ص328.</ref> [[امام صادق]]،<ref>بحار الانوار، ج97، ص150-153.</ref> [[امام رضا]]<ref>بحار الانوار، ج80، ص314؛ ج93، ص153.</ref> و [[امام جواد(ع)]]<ref>نک: الکافی، ج1، ص353؛ بحار الانوار، ج50، ص68.</ref> به مزار پیامبر گزارش شده است. 

[[صحابه]] نیز هم‌زمان با پیامبر و بعد از ایشان به وی تبرک می‌جستند. بررسی زندگانی پیامبر گرامی و چگونگی رفتار یاران ایشان حکایت از این دارد که مسلمانان در روزگار آغاز اسلام، به برکت‌جویی از وجود وی و امور متعلق به او اهتمام داشته‌اند.<ref>تبرک الصحابه، ص15-17.</ref> گاهی این اهتمام از سوی یک فرد چندان اوج می‌گرفت که گمان می‌رفت او مجنون شده است.<ref>سیر اعلام النبلاء، ج3، ص213.</ref> از همین رو، صحابه به نگهداری آثار حضرت و بزرگداشت آن‌ها می‌پرداختند.

==تبرک‌جویی به غیر پیامبر==

شماری از فقیهان اهل سنت فتوا داده‌اند که تبرک به آثار صالحان<ref>صحیح مسلم، نووی، ج15، ص82؛ فتح الباری، ج10، ص277.</ref> و قبر نبوی و مکان‌های مشرفه<ref>عمدة القاری، ج9، ص241.</ref> جایز است و حتی بوسیدن دست و پای صالحان و دانشوران نیز در باور برخی از دانشمندان اهل سنت جایز شمرده شده است.<ref>عمدة القاری، ج9، ص241.</ref>تبرک به قبور نیز در میان مسلمانان منحصر به قبر پیامبر نبوده است. آنان به قبرهای صحابه و تابعین و صالحان نیز متبرک می‌شدند.<ref>التبرک، بیاتی، ج5، ص11.</ref> سبکی باور دارد که از دیدگاه دین، حتی تبرک به قبرهای برخی از اموات صالح جایز است.<ref>شفاء السقام، ص196.</ref> 

[[علی بن میمون]] از امام شافعی گزارش می‌کند که او به [[ابوحنیفه]] متبرک می‌شده و برای گزاردن حاجت نزد قبر او می‌آمده است.<ref>الاصول الاربعة فی تردید الوهابیه، ص35.</ref> نیز آورده‌اند که احمد بن حنبل لباس امام شافعی را شست و آب بازمانده از آن را نوشید.<ref>عمدة القاری، ج9، ص241.</ref> تبرک [[سفیان ثوری]]، از افراد مورد احترام اهل سنت، به [[عمرو بن قیس]]<ref>التذکرة فی احوال الموتی، ص476.</ref> و نیز تبرک به لباس و خاک قدم [[ابواسحاق شیرازی]] در منابع روایی و تاریخی گزارش شده است.<ref>طبقات الشافعیة الکبری، ج4، ص219-220.</ref> در تشییع جنازه [[ابن‌تیمیه]] نیز برخی به جنازه او تبرک می‌جستند.<ref>البدایة و النهایه، ج14، ص135-136</ref>

{{پانویس}}

==منابع ==

{{منابع}}

{{دانشنامه

| آدرس = http://hzrc.ac.ir/post/7528

| عنوان = تبرک

| نویسنده = حسن رضایی

}}

*'''آثار اسلامي مكه و مدينه''': رسول جعفريان، قم، مشعر، 1386ش؛

*'''آثار البلاد''': زكريا بن محمد القزويني (م.682ق.)، ترجمه: ميرزا جهانگير، تهران، امير كبير، 1373ش؛

*'''آلاء الرحمن''': البلاغي (م.1352ق.)، تهران، بعثت، 1420ق؛

*'''احسن الحديث''': سيد علي اكبر قرشي، تهران، بنياد بعثت، 1366ق؛

*'''احقاق الحق''': نورالله الحسيني الشوشتري (م.1019ق.)، تعليقات: شهاب الدين نجفي، قم، مكتبة النجفي، 1406ق؛

*'''احكام القرآن''': ابن العربي (م.543ق.)، به كوشش محمد عطاء، لبنان، دار الفكر؛

*'''اخبار مكه''': الازرقي (م.248ق.)، به كوشش رشدي الصالح، مكه، مكتبة الثقافه، 1415ق؛

*'''اخبار مكه''': الفاكهي (م.279ق.)، به كوشش ابن دهيش، بيروت، دار خضر، 1414ق؛

*'''ارشاد الاذهان الي تفسير القرآن''': محمد سبزواري (م.1409ق.)، بيروت، دار التعارف، 1419ق؛

*'''ازالة الخفاء عن خلافة الخلفاء''': ولي الله محدث دهلوي، پاکستان، سهيل اکيديمي، 1396ق؛

*'''اسد الغابه''': ابن اثير (م.630ق.)، بيروت، دار الكتاب العربي؛

*'''الاستيعاب''': ابن عبدالبر (م.463ق.)، به كوشش البجاوي، بيروت، دار الجيل، 1412ق؛

*'''الاصابه''': ابن حجر العسقلاني (م.852ق.)، به كوشش علي معوض و عادل عبدالموجود، بيروت، دار الكتب العلميه، 1415ق؛

*'''الاصول الاربعة في ترديد الوهابيه''': حکيم معراج الدين (م.1346ق.)، به کوشش مولوي، استانبول، اشيق؛

*'''الاعتصام''': الشاطبي (م.790ق.)، به كوشش عبدالرزاق المهدي، بيروت، دار الكتاب العربي، 1417ق؛

*'''اقتضاء الصراط المستقيم''': ابن تيميه (م.728ق.)، به کوشش ناصر عبدالکريم، بيروت، دار عالم الکتاب، 1419ق؛

*'''بحار الانوار''': المجلسي (م.1110ق.)، بيروت، دار احياء التراث العربي، 1403ق؛

*'''البحر المحيط''': ابوحيان الاندلسي (م.754ق.)، بيروت، دار الفكر، 1412ق؛

*'''البحر المديد''': ابن عجيبه (م.1224ق.)، به كوشش القرشي، قاهره، حسن عباس زكي، 1419ق؛

*'''البداية و النهايه''': ابن كثير (م.774ق.)، بيروت، مكتبة المعارف؛

*'''البراهين الجليلة في رفع تشکيکات الوهابيه''': محمد حسن قزويني، قاهره، 1397ق؛

*'''تاريخ الخميس''': حسين الدياربكري (م.966ق.)، بيروت، مؤسسة شعبان، 1283ق؛

*'''تاريخ المدينة المنوره''': ابن شبّه (م.262ق.)، به كوشش شلتوت، قم، دار الفكر، 1410ق؛

*'''تبرک الصحابه''': محمد طاهر بن عبدالقادر، جده، دار المنهاج، 1433ق؛

*'''التبرک''': صباح البياتي، مرکز الابحاث العقائديه؛

*'''التبرك''': علي الاحمدي الميانجي، تهران، مشعر، 1422ق؛

*'''التبرک انواعه و احکامه''': ناصر بن عبدالرحمن الجديع، رياض، مکتبة الرشد، 1421ق؛

*'''التبرک و التوسل و الصلح مع العدوّ الصيهوني''': فتح الله بن تقي النجار، تهران، مشعر، 1428؛

*'''تبيين القرآن''': سيد محمد الشيرازي، کربلا، المجتبي، 1389ق؛

*'''التحقيق''': المصطفوي، تهران، وزارت ارشاد، 1374ش؛

*'''التحذير من تعظيم الآثار غير المشروعه''': عبدالمحسن بن حمد العباد البدر، مصر، دار الحديثه، 1425ق؛

*'''التذکرة في احوال الموتي و امور الآخره''': قرطبي، المکتبة الاسلاميه؛

*'''ترتيب المدارک''': قاضي عياض (م.544ق.)، به کوشش گروهي از نويسندگان، مغرب، مطبعة فضالة المحمديه، 1981م؛

*'''تسنيم''': جوادي آملي، قم، اسراء، 1378ش؛

*'''تسهيل العقيدة الاسلاميه''': عبدالله بن عبدالعزيز الجبرين، رياض، دار العصيمي؛

*'''تفسير ابن كثير (تفسير القرآن العظيم)''': ابن كثير (م.774ق.)، به كوشش شمس الدين، بيروت، دار الكتب العلميه، 1419ق؛

*'''تفسير الجلالين''': جلال الدين المحلي (م.864ق.)، جلال الدين السيوطي (م.911ق.)، بيروت، النور، 1416ق؛

*'''تفسير القمي''': القمي (م.307ق.)، به كوشش الجزائري، قم، دار الكتاب، 1404ق؛

*'''التفسير الكبير''': الفخر الرازي (م.606ق.)، بيروت، دار الكتب العلميه، 1421ق؛

*'''تفسير بيضاوي (انوار التنزيل)''': البيضاوي (م.685ق.)، به كوشش مرعشلي، بيروت، دار احياء التراث العربي، 1418ق؛

*'''تفسير سمرقندي (بحر العلوم)''': السمرقندي (م.375ق.)، به كوشش عمر بن غرامه، بيروت، دار الفكر، 1416ق؛

*'''تفسير شاهي (آيات الاحكام)''': ابوالفتح جرجاني (م.976ق.)، به كوشش اشراقي، تهران، نويد، 1362ش؛

*'''تفسير شريف لاهيجي''': شريف لاهيجي (م.1088ق.)، به كوشش حسيني و آيتي، انتشارات علمي، 1363ش؛

*'''تفسير قرطبي (الجامع لاحكام القرآن)''': القرطبي (م.671ق.)، بيروت، دار احياء التراث العربي، 1405ق؛

*'''توحيد در قرآن''': جوادي آملي، قم، اسراء، 1383ش؛

*'''التوحيد''': صالح بن فوزان، رياض، وزارت اوقاف، 1423ق؛

*'''تهذيب الاصول''': تقريرات بحث امام خميني1، السبحاني، تهران، نشر آثار امام، 1423ق؛

*'''تهذيب التهذيب''': ابن حجر العسقلاني (م.852ق.)، به كوشش مصطفي، بيروت، دار الكتب العلميه، 1415ق؛

*'''جامع الاحاديث''': جلال الدين السيوطي (م.911ق.)؛

*'''جامع العلوم و الحکم''': عبدالرحمن السلامي (م.795ق.)، به کوشش الارنؤوط و ابراهيم باجس، بيروت، الرساله، 1408ق؛

*'''جغرافياي حافظ ابرو''': عبدالله حافظ ابرو (م.833ق.)، به کوشش سجادي، تهران، ميراث مکتوب، 1375ش؛

*'''جلاء الافهام في الصلاة و السلام علي خير الانام''': ابن قيم الجوزيه (م.751ق.)، به کوشش الارنؤوط، کويت، دار العروبه، 1407ق؛

*'''الجواب الباهر لزوار المقابر''': ابن تيميه (م.728ق.)؛

*'''جوامع الجامع''': الطبرسي (م.548ق.)، به كوشش گرجي، تهران، 1378ش؛

*'''جواهر الكلام''': النجفي (م.1266ق.)، به كوشش قوچاني و ديگران، بيروت، دار احياء التراث العربي؛

*'''حکم الجديرة بالاذاعه''': عبدالرحمن السلامي (م.795ق.)، به کوشش الارنؤوط، دمشق، دار المأمون، 1990م؛

*'''دائرة المعارف بزرگ اسلامي''': زير نظر بجنوردي، تهران، مركز دائرة المعارف بزرگ، 1372ش؛

*'''الدر المنثور''': السيوطي (م.911ق.)، بيروت، دار المعرفه، 1365ق؛

*'''دعائم الاسلام''': النعمان المغربي (م.363ق.)، به كوشش فيضي، قاهره، دار المعارف، 1383ق؛

*'''دلائل النبوه''': البيهقي (م.458ق.)، به كوشش عبدالمعطي، بيروت، دار الكتب العلميه، 1405ق؛

*'''رحلة ابن بطوطه''': ابن بطوطه (م.779ق.)، به كوشش التازي، الرباط، المملكة المغربيه، 1417ق؛

*'''رحلة ابن جبير''': محمد بن احمد (م.614ق.)، بيروت، دار مكتبة الهلال، 1986م؛

*'''روح المعاني''': الآلوسي (م.1270ق.)، به كوشش عبدالباري، بيروت، دار الكتب العلميه، 1415ق؛

*'''زيارة القبور و الاستنجاد بالمقبور''': ابن تيميه (م.728ق.)، رياض، ادارة العامه، 1410ق؛

*'''سبل الهدي''': محمد بن يوسف الصالحي (م.942ق.)، به كوشش عادل احمد و علي محمد، بيروت، دار الكتب العلميه، 1414ق؛

*'''السجود علي الارض''': علي احمدي، بيروت، مرکز جواد، 1414ق؛

*'''سفرنامه ناصر خسرو''': ناصر خسرو (م.481ق.)، تهران، زوّار، 1381ش؛

*'''سلفي‌گري و پاسخ به شبهات''': علي اصغر رضواني، قم، مسجد جمکران، 1384ش؛

*'''سنن ابن ماجه''': ابن ماجه (م.275ق.)، به كوشش محمد فؤاد، بيروت، دار احياء التراث العربي، 1395ق؛

*'''السنن الكبري''': البيهقي (م.458ق.)، بيروت، دار الفكر؛

*'''سير اعلام النبلاء''': الذهبي (م.748ق.)، به كوشش گروهي از محققان، بيروت، الرساله، 1413ق؛

*'''شذرات الذهب''': عبدالحي بن العماد (م.1089ق.)، به كوشش الارنؤوط، بيروت، دار ابن كثير، 1406ق؛

*'''شرح الزرقاني علي المواهب اللدنيه''': محمد الزرقاني (م.1122ق.)، قاهره، دار الکتب العلميه، 1417ق؛

*'''شرح نهج البلاغه''': ابن ابي‌الحديد (م.656ق.)، به كوشش محمد ابوالفضل، دار احياء الكتب العربيه، 1378ق؛

*'''شفاء السقام''': تقي الدين السبكي (م.756ق.)، به كوشش الحسيني الجلالي، 1419ق؛

*'''الشفاء بتعريف حقوق المصطفي9''': قاضي عياض (م.544ق.)، بيروت، دار الفكر، 1409ق؛

*'''الصحاح''': الجوهري (م.393ق.)، به كوشش العطار، بيروت، دار العلم للملايين، 1407ق؛

*'''صحيح البخاري''': البخاري (م.256ق.)، بيروت، دار الفكر، 1401ق؛

*'''صحيح مسلم بشرح النووي''': النووي (م.676ق.)، بيروت، دار الكتاب العربي، 1407ق؛

*'''صحيح مسلم''': مسلم (م.261ق.)، بيروت، دار الفكر؛

*'''صفة الصفوة''': ابوالفرج الجوزي (م.597ق.)، بيروت، دار الجيل، 1412ق؛

*'''طبقات الشافعية الکبري''': تاج‌ الدين السبکي (م.771ق.)، به کوشش الطناحي و عبدالفتاح، هجر للطباعة و النشر، 1413ق؛

*'''الطبقات الكبري''': ابن سعد (م.230ق.)، بيروت، دار صادر؛

*'''العبوديه''': ابن تيميه (م.728ق.)، به کوشش الشاويش، بيروت، المکتب الاسلامي، 1426ق؛

*'''العلل و معرفة الرجال''': احمد بن حنبل (م.241ق.)، به کوشش وصي ‌الله، بيروت، المکتب الاسلامي، 1408ق؛

*'''عمدة القاري''': العيني (م.855ق.)، بيروت، دار احياء التراث العربي؛

*'''الغدير''': الاميني (م.1390ق.)، تهران، دار الكتب الاسلاميه، 1366ش؛

*'''فتح الباري''': ابن حجر العسقلاني (م.852ق.)، بيروت، دار المعرفه؛

*'''فتح القدير''': الشوكاني (م.1250ق.)، بيروت، دار ابن كثير، 1414ق؛

*'''الفتوح''': ابن اعثم الكوفي (م.314ق.)، به كوشش علي شيري، بيروت، دار الاضواء، 1411ق؛

*'''فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت''': سيد محمود شاهرودي، قم، دائرة المعارف فقه اسلامي، 1382ش؛

*'''فضائل الخمسة من الصحاح الستة و غيرها''': مرتضي حسيني فيروزآبادي، بيروت، اعلمي، 1393ق؛

*'''في ظلال التوحيد''': جعفر سبحاني، قم، مؤسسه امام صادق7، 1412ق؛

*'''قاموس قرآن''': علي اكبر قرشي، تهران، دار الكتب الاسلاميه، 1371ش؛

*'''الكافي''': الكليني (م.329ق.)، به كوشش غفاري، تهران، دار الكتب الاسلاميه، 1375ش؛

*'''كتاب مقدس''': ترجمه: فاضل خان همداني، ويليام گلن، هنري مرتن، تهران، اساطير، 1380ش؛

*'''كشف الارتياب''': سيد محسن الامين (م.1371ق.)، به كوشش امين، مكتبة الحريس، 1382ق؛

*'''كنز العمال''': المتقي الهندي (م.975ق.)، به كوشش الدمياطي، بيروت، دار الكتب العلميه، 1419ق؛

*'''الكني و الالقاب''': شيخ عباس القمي (م.1359ق.)، تهران، مكتبة الصدر، 1368ش؛

*'''لسان العرب''': ابن منظور (م.711ق.)، قم، ادب الحوزه، 1405ق؛

*'''لغت‌نامه''': دهخدا (م.1334ش.) و ديگران، مؤسسه لغت‌نامه و دانشگاه تهران، 1377ش؛

*'''مجمع البيان''': الطبرسي (م.548ق.)، بيروت، دار المعرفه، 1406ق؛

*'''مجمع الزوائد''': الهيثمي (م.807ق.)، بيروت، دار الكتاب العربي، 1402ق؛

*'''مجموع الفتاوي''': ابن تيميه (م.728ق.)، به كوشش عبدالرحمن، مكتبة ابن تيميه؛

*'''مجموعه آثار''': مرتضي مطهري (م.1358ش.)، تهران، صدرا، 1377ش؛

*'''مختلف الشيعه''': العلامة الحلي (م.726ق.)، قم، النشر الاسلامي، 1412ق؛

*'''مسالک الابصار في ممالک الامصار''': احمد العمري (م.749ق.)، به کوشش الشاذلي، ابوظبي، المجمع الثقافي، 1423ق؛

*'''مستدرك الوسائل''': النوري (م.1320ق.)، بيروت، آل البيت:، 1408ق؛

*'''المستدرك علي الصحيحين''': الحاكم النيشابوري (م.405ق.)، به كوشش مرعشلي، بيروت، دار المعرفه، 1406ق؛

*'''مستمسك العروة الوثقي''': سيد محسن حكيم (م.1390ق.)، قم، مكتبة النجفي، 1404ق؛

*'''مسند احمد''': احمد بن حنبل (م.241ق.)، بيروت، دار صادر؛

*'''مصباح الهدي في شرح العروة الوثقي''': ميرزا محمد تقي آملي، تهران، ناشر: مؤلف، 1380ش؛

*'''المعجم الكبير''': الطبراني (م.360ق.)، به كوشش حمدي عبدالمجيد، دار احياء التراث العربي، 1405ق؛

*'''معجم مقاييس اللغه''': ابن فارس (م.395ق.)، به كوشش عبدالسلام، قم، دفتر تبليغات، 1404ق؛

*'''المغني''': عبدالله بن قدامه (م.620ق.)، بيروت، دار الكتب العلميه؛

*'''مفاهيم يجب ان تصحح''': سيد محمد بن علوي المالکي الحسني، دبي، دائرة الاوقاف و الشؤون الاسلاميه، 1415ق؛

*'''مفردات''': الراغب (م.425ق.)، نشر الكتاب، 1404ق؛

*'''من لا يحضره الفقيه''': الصدوق (م.381ق.)، به كوشش غفاري، قم، نشر اسلامي، 1404ق؛

*'''المناقب''': الخوارزمي (م.568ق.)، به كوشش مالك محمودي، قم، نشر اسلامي، 1411ق؛

*'''مواهب الجليل''': الحطاب الرعيني (م.954ق.)، به كوشش زكريا عميرات، بيروت، دار الكتب العلميه، 1416ق؛

*'''المواهب اللدنيه''': القسطلاني (م.923ق.)، قاهره، المکتبة التوفيقيه؛

*'''الموسوعة الفقهيه''': كويت، وزارة الاوقاف و الشؤون الاسلاميه، 1410ق؛

*'''الميزان''': الطباطبائي (م.1402ق.)، بيروت، اعلمي، 1393ق؛

*'''نخل‌گرداني''': علي بلوکباشي، تهران، دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1380ش؛

*'''نمونه''': مكارم شيرازي و ديگران، تهران، دار الكتب الاسلاميه، 1375ش؛

*'''النهايه''': مبارك ابن اثير (م.606ق.)، به کوشش الزاوي و الطناحي، قم، اسماعيليان، 1367ش؛

*'''واژه‌هاي دخيل در قرآن مجيد''': آرتور جفري، ترجمه: بدره‌اي، توس، 1372ش؛

*'''وسائل الشيعه''': الحر العاملي (م.1104ق.)، قم، آل البيت، 1412ق؛

*'''وفاء الوفاء''': السمهودي (م.911ق.)، به كوشش خالد عبدالغني، بيروت، دار الكتب العلميه، 2006م؛

*'''وفيات الاعيان''': ابن خلكان (م.681ق.)، به كوشش احسان عباس، بيروت، دار صادر؛

*'''ينابيع الموده''': القندوزي (م.1294ق).
{{پایان}}
{{اصطلاحات فقهی}}

[[رده:اصطلاحات فقهی]]
[[رده:اصطلاحات قرآنی]]
[[رده:اصطلاحات کلامی]]
[[رده:واژه شناسی]]
[[رده:مستحبات زیارت]]
[[رده:مستحبات حج]]