در حال ویرایش صفویان

{{جعبه اطلاعات خاندان
| نام             = صفویه
| تصویر           = 
| اندازه تصویر    =
| نام کامل        = سلسله صفویان
| نسب             =
| محل حکومت       = [[ایران]]
| مدت حکومت       =  ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ق
| مکان قبیله      =
| سرسلسله         = [[شاه اسماعیل اول]]
| اشخاص مهم       = [[شاه اسماعیل اول]] . [[شاه طهماسب]] . [[شاه عباس اول]] . [[شاه سلطان حسین]]
| جمعیت           =
| جنگ‌ها           =
| شاخه‌ای از       =
| زیرشاخه‌ها       =
| مهم‌ترین اقدامات = مذهب رسمی شدن شیعه در ایران
| مناصب مهم       =
| مذهب            = شیعه
}}
'''صفویه'''، دودمانی [[شیعه|شیعه‌مذهب]]، که بین سال‌های ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ق. بر [[ایران]] حکومت می‌کردند. این سلسله پادشاهی، شیعه را برای اولین بار مذهب رسمی کشور اعلام نمود.

اختلاف‌های سیاسی [[ایران]] و [[عثمانی]] تأثیر زیادی بر حج [[ایرانیان]] داشت؛ زیرا مسیر حج از قلمرو عثمانی می‌گذشت. در برخی سال‌ها، به‌ویژه هنگام جنگ، حج ایرانیان محدود یا ممنوع شد و حتی در سال ۱۰۴۷ قمری ایرانیان از [[مکه]] اخراج شدند. با این حال، در دوره‌های صلح، حج با آزادی بیشتری انجام می‌شد. روابط صفویان با حاکمان مکه گاه خصمانه و گاه دوستانه بود، اما آنان با [[اشراف حسینی|شرفای شیعه مدینه]]، به‌ویژه خاندان [[بنو شدقم]]، روابطی نزدیک و حمایتی داشتند.

شاهان صفوی علاقه زیادی به [[عتبات عالیات]] داشتند و بارها برای زیارت به آنجا رفتند. همچنین برخی شاهان صفوی مانند [[شاه اسماعیل اول]] و [[شاه عباس اول]] اقدامات زیادی برای توسعه، گسترش، مرمت و تزیین حرم‌های [[اهل‌بیت(ع)]] در عراق انجام دادند.
[[پرونده:نقشه ایران اواخر صفوی.jpg|بندانگشتی|نقشه ایران در اواخر دوره صفوی]]
== معرفی و جایگاه ==
صفویه سلسله‌ای پادشاهی است که از سال ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ قمری در ایران سلطنت داشت.<ref>تبریز در گذر تاریخ، ص۷۳؛ صفویان در گذرگاه تاریخ، ص۱۲۵.</ref> بنیانگذار این سلسله [[شاه اسماعیل اول]]<ref>صفویه از ظهور، ص۷۰.</ref> و آخرین پادشاه آن، شاه سلطان حسین بود.<ref>صفویان در گذرگاه تاریخ، ص۱۲۵.</ref> این سلسله، [[شیعه دوازده امامي|شیعه]] را مذهب رسمی ایران نمودند.<ref>صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۲۲ و ۲۳.</ref>

سلسله صفوی به عنوان یکی از مهم‌ترین حکومت‌های تاریخ ایران شمرده می‌شود.<ref>«آثار روانی خرافه‌گرایی و نقش آن در سقوط سلسله صفوی»، ص۳۹۱.</ref> در این دوره ایران پس از نُه قرن، به عنوان یک واحد سیاسی مستقل، صورت پیش از اسلام خویش را بازیافت.<ref>صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۱۳.</ref> دوران حکومت صفویان همچنین از نظر شکوفایی اقتصادی و نیز از نظر گسترش فرهنگ و میراث مکتوب شیعه ستوده شده است.<ref>صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۱۴ و ۱۵.</ref>

== تأثیر اختلاف ایران و عثمانی در حج ایرانیان ==
در دوران صفویه، اختلاف‌های سیاسی ایران و عثمانی تأثیر زیادی بر حج ایرانیان داشت؛ زیرا مسیر حج از سرزمین‌های تحت سلطه عثمانی می‌گذشت و در زمان جنگ با مشکلات و محدودیت‌هایی همراه می‌شد.<ref>اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال ۱۰۱۵ تا ۱۰۳۸، ص۲۹؛ شاه طهماسب صفوی، ص۲۰۳ تا ص۲۰۷؛ از شیخ صفی تا شاه صفی، ص۲۱۳.</ref> در برخی سال‌ها حج به دلایل سیاسی تعطیل شد؛ از جمله در سال ۱۰۴۷ق که به فرمان سلطان عثمانی مراد چهارم ایرانیان از مکه اخراج و چند سال از حج بازداشته شدند.<ref>منائح الکرم، ج۴، ص۱۸۱ و ص۱۸۲.</ref> همچنین گفته شده که [[شاه عباس اول|شاه عباس صفوی]] برای جلوگیری از خروج پول به سرزمین دشمن، مدتی سفر حج را ممنوع کرد.<ref>سفرنامه کروسینسکی، ص25؛ تاریخ منتظم ناصری، ج2، ص1037.</ref>با این حال، در دوره‌های صلح میان ایران و عثمانی، حج ایرانیان با آزادی بیشتری انجام می‌شد و گزارش‌هایی از سفرهای فراوان ایرانیان، از جمله بزرگان دولت صفوی و دانشوران شیعه، و حتی اقامت برخی از آنان در مکه و مدینه وجود دارد.<ref>منائح الکرم، ج۵، ص۲۵۶ و ص۲۶۵.</ref>

== رابطه صفویان با حاکمان مکه‌ ==
اختلاف صفویان و دولت عثمانی، به شایعات ضد ایرانی و احساسات ضد شیعی در مکه دامن زد.<ref>الاعلام باعلام بیت الله الحرام، ص۲۷۷ تا ص۲۸۱.</ref> درباره رابطه دولت صفوی با حاکمان مکه نیز گزارش‌های گوناگون در دست است. خبر اعلام جشن و پایکوبی شریف مکه به مناسبت پیروزی سلطان عثمانی بر شاه تهماسب صفوی (۹۴۱ و ۹۴۲ق) در منابع آمده است.<ref>نیل المنی، ج۲، ص۵۸۲ و ص۶۰۹.</ref> اما گزارش‌هایی نیز در زمینه ارتباط خوب دولت صفوی با اشراف مکه یافت می‌شود. نامه‌ای که شاه عباس دوم (حک: ۱۰۵۲–۱۰۷۷ق) به شریف مکه نوشته و در آن به بهبود روابط خود با اشراف مکه اشاره کرده، نشانه‌ای از این روابط است.<ref>مقالات تاریخی، دفتر۱۱، ص۷۰ و ص۷۱.</ref> نیز گزارش پذیرایی شایان توجه شریف مکه از بزرگان حکومت صفوی حاضر در کاروان حج ایرانی در سال ۱۱۱۱ق. بدبینی و ناخرسندی شماری از تاریخ‌نگاران سنی را برانگیخته است.<ref>منائح الکرم، ج۵، ص۲۵۵ و ص۲۵۶.</ref>

=== صفویان و خاندان شرفای مدینه ===
دولت صفوی با خانواده‌های شرفای شیعه مدینه، به ویژه از دوران شاه عباس کبیر (۹۹۶–۱۰۳۸ق) روابطی دوستانه داشت. از این خاندان‌ها [[اشراف بنو شدقم]] بودند که شماری از ایشان در دوران صفویه به ایران آمدند و مورد احترام شاهان صفوی قرار گرفتند. این دسته از شرفا با آمدن به ایران، افزون بر فراگیری علوم نزد دانشوران ایران، با دربار شاهان ارتباط می‌یافتند و هدایای بسیار دریافت می‌کردند و موقت یا دائم در ایران سکونت می‌یافتند. موقوفه بزرگی که در دوران شاه عباس کبیر به سادات مدینه اختصاص یافت و شامل نیمی از اجاره دکان‌ها، کاروانسراها و حمام در میدان نقش جهان [[اصفهان]] بود، نشانه دلبستگی صفویان به سادات مدینه است.<ref>مقالات تاریخی، دفتر۱۱، ص۷۶ و ص۷۷؛ مهاجران آل ابوطالب، ص۱۴۶، ص۶۴۶ و ص۶۴۷.</ref>

== موقوفات ==
در دوره صفویه تحول بزرگی در موضوع وقف رخ داد. به طور مثال [[شاه عباس اول|شاه عباس]] در سال ۱۰۱۶ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر چهارده معصوم(ع) وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.<ref>سیاست و اقتصاد عصر صفوی، ص۷۴.</ref>

== جشن‌های مذهبی ==
بخشی از آیین‌های دوره صفوی مربوط به مراسم شادمانه‌های دینی و مذهبی بود. جشن‌های عمومی مسلمانان مانند [[عید فطر]] و [[عید قربان]]، به شکل فراگیر و با حضور مستقیم شاه برگزار می‌شد. به نظر می‌رسد، وجود رقابت‌های سیاسی و دینی صفویه با عثمانی‌ها نیز عامل مؤثری بود بر اینکه شاهان صفوی با تبلیغات فراوان و با سروصدای زیاد، این جشن‌ها را برگزار نمایند. گفته شده شاهان صفوی توجه ویژه‌ای بر این جشن‌ها داشتند. در کنار آن، جشن‌های خاص مذهبی نظیر [[عید غدیر|غدیر خم]] و ولادت امامان شیعه با برگزاری مولودی و آیین‌های شادمانه در بستر اجتماع، حضور قابل توجهی داشته‌اند و به نظر می‌رسد، خود شاهان نیز بر برگزاری این گونه از جشن‌ها اصرار داشته‌اند.<ref>«جستاری در جشن‌های دینی و مذهبی در ایران عصر صفویه»، ص۲۶۲.</ref>

== سفرهای زیارتی شاهان صفوی ==
بررسی سفرهای زیارتی شاهان صفوی نشان می‌دهد اولویت با زیارت [[حرم امام رضا(ع)]] بود که تقریباً میان تمامی شاهان صفوی عمومیت داشت؛ اما تنها چهار تن از آنها به زیارت اماکن مقدس عراق مشرف شدند؛ که عبارتند از:<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۳.</ref> [[شاه اسماعیل اول]]، بنیانگذار سلسله صفوی که در 914 پس از تصرف بغداد از عتبات زیارت کرد؛ شاه طهماسب صفوی؛ شاه عباس و شاه صفی. <ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۴ و ۳۵.</ref><ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶ و ص۳۷.</ref>

== اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات ==
در عصر صفویان، اقدامات عمرانی عمده‌ای در عتبات صورت گرفت<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۱.</ref> به گونه‌ای که بنا بر نظر برخی از پژوهشگران برآنند که معماری عراق پس از عصر صفوی تحت تأثیر سبک معماری ایرانیان است<ref>''سفرنامه'' تاورنیه، ص۵۵.</ref>

اقدامات عمرانی صفویان در عتبات عراق، گاه بنیادی و شامل بازسازی کامل بنا  بود و گاه به تزیین و تعمیرات جزئی محدود می‌شد. بیشتر این تعمیرات از زمان [[شاه اسماعیل اول|شاه اسماعیل]] آغاز شد، در دوره [[شاه عباس اول]] به اوج رسید. <ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۲.</ref>

[[شاه اسماعیل اول]] پس از زیارت عتبات در سال ۹۱۴ق، حرم‌ها را با فرش‌های ابریشمی ایرانی، پرده‌های زرین و قندیل‌های طلا و نقره آراست؛ این نخستین کاربرد طلا در تزیین اعتاب مقدس بود.<ref>''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب''، ص496.</ref>مهم‌ترین اقدام عمرانی او بازسازی کامل [[آستان مقدس کاظمین|حرم کاظمین]] بود.<ref>''تاریخ حرم کاظمین''، ترجمة غلامرضا اکبری، ص62''-''63.</ref>

در دوره [[شاه طهماسب اول]]، [[آستان مقدس امام حسین(ع)|حرم امام حسین(ع)]] و [[آستان مقدس حضرت عباس(ع)|حرم حضرت عباس(ع)]] به‌طور گسترده بازسازی شد و برای رفاه زائران و بهبود وضعیت شیعیان کربلا، نهر «طهماسیه» از [[فرات]] به سوی [[کربلا]] حفر گردید.<ref>''عتبات عالیات در روابط ایران و عثمانی قرن نوزدهم'' (با تأکید بر عصر عبدالحمید دوم)، ص۲۵.</ref> در زمان [[شاه عباس اول]] بازسازی عتبات شتاب بیشتری گرفت و به سبب ارادت ویژه او به [[امام علی(ع)]]، بنای اصلی [[نجف]] به دست وی پایه‌گذاری شد.<ref>''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص۹۴؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{منابع}}

{{دانشنامه
 | آدرس = http://hzrc.ac.ir/post/8027
 | عنوان = ایران
 | نویسنده = کامران محمدحسینی
}}
* '''«آثار روانی خرافه‌گرایی و نقش آن در سقوط سلسله صفوی»'''، حسنوند، علی، کنفرانس ملی مدیریت، روان‌شناسی و علوم رفتاری مجموعه مقالات هشتمین کنفرانس بین‌المللی و یازدهمین همایش ملی مدیریت، روان‌شناسی و علوم رفتاری.
* '''از شیخ صفی تا شاه صفی'''، حسینی استرآبادی، سید حسن بن مرتضی، به کوشش اشراقی، تهران، نشر علمی، ۱۳۶۶ش.
* '''اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال ۱۱۰۵ تا ۱۱۳۵ق'''، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳ش.
* '''الاعلام باعلام بیت الله الحرام'''، نهروالی، محمد بن احمد، به کوشش علی محمد، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه، ۱۴۲۵ق.
* '''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه‌طهماسب'''، خواندمیر، امیرمحمود، تهران، ادبی، ۱۳۷۰ش.
* '''تاریخ حرم کاظمین'''، آل یاسین، شیخ محمدحسن، ترجمه غلامرضا اکبری، [بی‌جا]، کنگرة جهانی حضرت رضا، ۱۳۷۱ش.
* '''تاریخ جهانگشای نادری'''، استرآبادی، محمدمهدی، دنیای کتاب، ۱۳۶۸ش.
* '''تاریخ منتظم ناصری'''، اعتماد السلطنه، محمد حسن خان، به کوشش رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۷ش.
* '''تبریز در گذر تاریخ'''، عزت‌پور، عدالت، مجله کتاب ماه، تاریخ و جغرافیا، شماره ۱۵۰، ۱۳۹۰ش.
* '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.
* '''«جستاری در جشن‌های دینی و مذهبی در ایران عصر صفویه»'''، متولی، عبدالله، بیگی، محمدحسن، صبوری‌فر، فرهاد، تاریخ اسلام، شماره ۸۹، ۱۴۰۱ش.
* '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندربیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.
* '''''سفرنامه'' تاورنیه'''، تاورنیه، ژان باتیست، ترجمه ابوتراب نوری، تهران، کتابخانه سنایی، ۱۳۳۶ش.
* '''سفرنامه کروسینسکی یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی'''، ترجمه: عبدالرزاق دنبلی مفتون، به کوشش میراحمدی، تهران، ۱۳۶۳ش.
*'''سیاست و اقتصاد عصر صفوی'''، باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، تهران، بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ۱۳۴۸ش.
* '''شاه طهماسب صفوی'''، نوایی، عبدالحسین، تهران، ارغوان، ۱۳۶۸ش.
* '''صفویه از ظهور تا زوال'''، جعفریان، رسول، تهران، دانش و اندیشه معاصر، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.
* '''صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست'''، جعفریان، رسول، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۷۹ش.
* '''صفویان در گذرگاه تاریخ'''، صفاکیش، حمیدرضا، تهران، سخن، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.
* '''عتبات عالیات در روابط ایران و عثمانی قرن نوزدهم''' (با تأکید بر عصر عبدالحمید دوم)، عربخانی، رسول، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۳ش.
* '''گنجینه آثار تاریخی اصفهان'''، هنرفر، لطف‌الله، اصفهان، ثقفی، ۱۳۵۰ش.
* '''«مشروعیت دولت صفوی و شکل‌گیری نهادهای دینی شیعی»'''، علوی، نصرت خاتون، مطالعات سیاسی-اجتماعی تاریخ و فرهنگ ایران، شماره ۱۷، بهار ۱۴۰۵ش.
* '''مقالات تاریخی'''، جعفریان، رسول، قم، دلیل ما، ۱۳۸۷–۱۳۸۸ش.
* '''منائح الکرم'''، سنجاری، علی بن تاج‌الدین، به کوشش المصری، مکه، جامعة ام القری، ۱۴۱۹ق.
* '''مهاجران آل ابوطالب'''، ابن طباطبا، ابراهیم بن ناصر، ترجمه: عطایی، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۲ش.
* '''نیل المنی بذیل بلوغ القری'''، ابن فهد مکی، جارالله محمد، به کوشش الهیله، الفرقان، ۱۴۲۰ق.
{{پایان}}
{{خاندان‌ها}}

[[رده:خاندان‌ها]]
[[رده:خاندان‌های حکومت‌گر]]
[[رده:خاندان‌های تاثیرگذار در حرمین]]