در حال ویرایش صفویان
این ویرایش را میتوان خنثی کرد. لطفاً تفاوت زیر را بررسی کنید تا تأیید کنید که این چیزی است که میخواهید انجام دهید، سپس تغییرات زیر را ذخیره کنید تا خنثیسازی ویرایش را به پایان ببرید.
| نسخهٔ فعلی | متن شما | ||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{ | {{در دست ویرایش|ماه=[[خرداد]]|روز=[[۱۶]]|سال=[[۱۴۰۵]]|کاربر=Mo.ali.rezapour }} | ||
[[رده:مقالههای در حال ویرایش]] | |||
'''صفویه'''، دودمانی [[شیعه|شیعهمذهب]]، که بین سالهای ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ق. بر [[ایران]] حکومت میکردند. این سلسله پادشاهی، شیعه را برای اولین بار مذهب رسمی کشور اعلام نمود. | |||
اختلافات صفویه با حکومت عثمانی در آن دوره سبب شد حجگزاری ایرانیان در برخی سالهای حکومت آنها با مشکل روبهرو شود. مسیر حج ایرانیان از سرزمینهای زیر نظر دولت عثمانی میگذشت و سفر آنان به قلمرو دشمن، به ویژه هنگامی که آتش نبرد میان دو دولت برافروخته بود، با موانع و مشکلاتی روبهرو میشد. گزارشها حاکی از تعطیلی حج به دلیلهای سیاسی در برخی سالها بوده است. | |||
| | |||
| | شاهان صفوی علاقه زیادی به [[عتبات عالیات]] داشتند و بارها به زیارت به آنجا رفتند. همچنین برخی شاهان صفوی مانند [[شاه اسماعیل اول]] و [[شاه عباس اول]] اقدامات زیادی برای توسعه و گسترش و مرمت و تزیین حرمهای اهلبیت(ع) در عراق انجام دادند. | ||
| | |||
'''صفویه'''، دودمانی [[شیعه|شیعهمذهب]]، که بین سالهای ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ق. بر [[ایران]] حکومت میکردند. این سلسله پادشاهی، شیعه را برای اولین بار مذهب رسمی کشور اعلام نمود. | |||
==معرفی و جایگاه== | |||
صفویه سلسلهای پادشاهی است که از سال ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ قمری در ایران سلطنت داشت.<ref>عزتپور، تبریز در گذر تاریخ، ۷۳؛ صفاکیش، صفویان در گذرگاه تاریخ، ۱۲۵.</ref> بنیانگذار این سلسله [[شاه اسماعیل اول]]<ref>جعفریان، صفویه از ظهور، ۷۰.</ref> و آخرین پادشاه آن، شاه شلطان حسین بود.<ref>صفاکیش، صفویان در گذرگاه تاریخ، ۱۲۵.</ref> این سلسله، شیعه را مذهب رسمی ایران نمودند.<ref>صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۲۲ و ۲۳.</ref> | |||
سلسله صفوی به عنوان یکی از مهمترین حکومتهای تاریخ ایران شمرده میشود.<ref>«آثار روانی خرافهگرایی و نقش آن در سقوط سلسله صفوی»، ص۳۹۱.</ref> در این دوره ایران پس از نه قرن، به عنوان يک واحد سياسى مستقل، در دورۀ صفوى، صورت پيش از اسلام خويش را بازيافت.<ref>صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۱۳.</ref> گفته شده دوره صفویه نقطه قوت تاریخ ایران به شمار می آید؛چرا که پس از تثبیت، تحولی عمیق در ایران آغاز و سبب شکوفایی همه جانبه شد. آبادى ايران از لحاظ اقتصادى، ساخت و بازساخت آثار تاريخى، مدارس بىشمار، موقوفات فراوان، امكانات علمى گسترده، حفظ ميراث مكتوب گذشته، به ويژه ميراث مكتوب شيعه، كتابت صدها هزار نسخۀ خطى، ايجاد مساجد بزرگ و بسيارى از امور ديگر، نشان مىدهد كه ايران دورۀ صفوى، دورهاى درخشان در تاريخ ايران اسلامى بوده است.<ref>صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۱۴ و ۱۵.</ref> | |||
حکومت صفویه، حکومتی مذهبی، بر پایه شاخص های دینی موجود در جامعه بود. حاکمان صفویه توانستند با اتکاء بر دین روند شکلگیری قدرت خود را تسریع بخشند. از این جهت نقش دین و مذهب در شکلگیری، رسمیشدن، تداوم و استمرار و سرانجام فروپاشی دولت صفویه نمایان است.<ref>«مشروعیت دولت صفوی و شکل گیری نهادهای دینی شیعی»، ص۳۹.</ref> در اواخر دوران صفوی، عوامل متعددی از جمله خرافهگرایی، تضعیف ساختار حکومتی و نفوذ عناصر غیرعقلانی در تصمیمگیریهای سیاسی، به سقوط این سلسله منجر شد.<ref>«آثار روانی خرافهگرایی و نقش آن در سقوط سلسله صفوی»، ص۳۹۱.</ref> | |||
== تأثیر اختلاف ایران و عثمانی در حج ایرانیان == | == تأثیر اختلاف ایران و عثمانی در حج ایرانیان == | ||
در دوران صفویه، اختلافهای سیاسی ایران و | در دوران صفویه، اختلافهای سیاسی ایران و عثمانی، در حجگزاری ایرانیان اثر فراوان داشت. مسیر حج ایرانیان از سرزمینهای زیر نظر دولت عثمانی میگذشت و سفر آنان به قلمرو دشمن، به ویژه هنگامی که آتش نبرد میان دو دولت برافروخته بود، با موانع و مشکلاتی روبهرو میشد. گزارشها حاکی از تعطیلی حج به دلیلهای سیاسی در برخی سالها بوده است؛ از جمله به سال۱۰۴۷ق؛ که نبرد صفوی با عثمانی جریان داشت، ایرانیان به فرمان سلطان عثمانی مراد چهارم (حک: ۱۰۳۲–۱۰۴۹ق) از مکه اخراج و برای چند سال از حجگزاری بازداشته شدند.<ref>منائح الکرم، ج4، ص181-182.</ref> | ||
[[شاه عباس صفوی]] (حک: ۹۹۵–۱۰۳۸ق) که حجگزاری ایرانیان را عامل سرازیر شدن پول بسیار به کشور دشمن میدید، سفر حج را مدتی ممنوع کرد.<ref>سفرنامه کروسینسکی، ص25؛ تاریخ منتظم ناصری، ج2، ص1037.</ref> جز این موارد، گزارشهای مشخصی درباره قطع شدن حج ایرانیان در دوران صفویه در دست نیست. | |||
دولت عثمانی برای حفظ وجهه دینی خود به عنوان [[خادم حرمین]]، از ممنوع کردن حج ایرانیان پرهیز میکرد؛ اما با توجه به روابط ایران و عثمانی در این دوران، میتوان حدس زد که حجگزاری ایرانیان در زمانی که دو دولت در نبرد بودهاند، متوقف یا سخت محدود بوده است. توقف حج ایرانیان و مشکلات آنها را از نامههای دو دولت عثمانی و صفوی میتوان دریافت. در این نامهها به مشکلات حج ایرانیان و بسته بودن راه آنان اشاره و رسیدن به صلح برای آسایش حاجیان ضروری دانسته شده است.<ref>اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال 1038 تا 1105، ص29؛ شاه طهماسب صفوی، ص203-237؛ نک: از شیخ صفی تا شاه صفی، ص213.</ref> | |||
دولت | |||
هنگامی که دولت ایران و عثمانی در صلح به سر میبردند، حجگزاری ایرانیان با آزادی و گستردگی بیشتر انجام میشده است. گزارشهایی از سفر پر شمار ایرانیان در برخی سالها و نیز سفر افراد، به ویژه بزرگان دولت صفوی و دانشوران شیعی و [[مجاوران ایرانی در مدینه و مکه|سکونت شماری از آنان در مکه و مدینه]]، در دوران صفویه در دست است.<ref>منائح الکرم، ج5، ص256، 265؛ </ref> | |||
در | |||
== | == رابطه صفویان با حاکمان مکه == | ||
درباره رابطه دولت صفوی با حاکمان مکه نیز گزارشهای گوناگون در دست است. خبر اعلان جشن و پایکوبی شریف مکه به مناسبت پیروزی سلطان عثمانی بر شاه تهماسب صفوی (۹۴۱ و ۹۴۲ق) در منابع آمده است.<ref>نیل المنی، ج2، ص582، 609.</ref> اما گزارشهایی نیز در زمینه ارتباط خوب دولت صفوی با اشراف مکه یافت میشود. نامهای که شاه عباس دوم (حک: ۱۰۵۲–۱۰۷۷ق) به شریف مکه نوشته و در آن به بهبود روابط خود با اشراف مکه اشاره کرده، نشانهای از این روابط است.<ref>مقالات تاریخی، دفتر11، ص70-71.</ref> نیز گزارش پذیرایی شایان توجه شریف مکه از بزرگان حکومت صفوی حاضر در کاروان حج ایرانی در سال ۱۱۱۱ق. بدبینی و ناخرسندی شماری از تاریخنگاران سنی را برانگیخته است.<ref>منائح الکرم، ج5، ص255-256.</ref> | |||
== | === صفویان و خاندان شرفای مدینه === | ||
دولت صفوی با خانوادههای شرفای شیعه مدینه، به ویژه از دوران شاه عباس کبیر (۹۹۶–۱۰۳۸ق) روابطی دوستانه داشت. از این خاندانها [[اشراف بنو شدقم]] بودند که شماری از ایشان در دوران صفویه به ایران آمدند و مورد احترام شاهان صفوی قرار گرفتند. این دسته از شرفا با آمدن به ایران، افزون بر فراگیری علوم نزد دانشوران ایران، با دربار شاهان ارتباط مییافتند و هدایای بسیار دریافت میکردند و موقت یا دائم در ایران سکونت مییافتند. موقوفه بزرگی که در دوران شاه عباس کبیر به سادات مدینه اختصاص یافت و شامل نیمی از اجاره دکانها، کاروانسراها و حمام در میدان نقش جهان [[اصفهان]] بود، نشانه دلبستگی صفویان به سادات مدینه است.<ref>مقالات تاریخی، دفتر11، ص76-77؛ مهاجران آل ابوطالب، ص146، 646-647.</ref> | |||
== | === احساسات ضد ایرانی در مکه === | ||
در | احساسات ضد ایرانی در میان مردم و علمای حجاز در آن دوران بیشتر بود و همین به کشته شدن برخی ایرانیان در مکه انجامید. نویسندگان کتابهای تاریخ مکه نیز در این دوران از اینگونه احساسات دور نماندند و در آثار خود، اشارات فراوان به نبردهای دولت عثمانی با ایرانیان کردند و داستانهای دروغین درباره صفویان نقل نمودند و به شایعات ضد ایرانی و احساسات ضد شیعی دامن زدند.<ref>نک: الاعلام باعلام بیت الله الحرام، ص277-281.</ref> در همین فضای ضد صفوی بود که میر ویس افغانی در اواخر دوران صفویان توانست از علمای مکه بر ضد صفویان شیعه فتوا بگیرد و به حمله خود به اصفهان مشروعیت بخشد.<ref>تاریخ جهانگشای نادری، ص447-448؛ تاریخ منتظم ناصری، ج2، ص1048؛</ref> | ||
==سفرهای زیارتی شاهان صفوی== | |||
بررسی سفرهای زیارتی شاهان صفوی نشان ميدهد اولویت با زیارت مشهد امام رضا بود که تقریباً میان تمامی شاهان صفوی عمومیت داشت؛ اما تنها چهار تن از آنها به زیارت اماکن مقدس عراق مشرف شدند؛ که عبارتند از:<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۳.</ref> [[شاه اسماعیل اول]]، بنیانگذار سلسلة صفوی، به دنبال سفرهای نظامی خود به عراق در جمادیالآخر سال 914 قمري و به بهانة زیارت به اين اماکن مشرف شد. شاه طهماسب صفوی نیز به زیارت عتبات رفته بود. [[شاه عباس اول]] از کساني بود که فرهنگ زیارت را در جامعة شیعي ایران احیا و رایج کرد و بارها با خضوع و خشوع به زیارت عتبات رفت.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۴ و ۳۵.</ref> شاهصفی، چهارمین و آخرین پادشاه صفوی است که موفق به زیارت عتبات شد. وی در سال 1048 قمري تن به عهدنامهای داد که سراسر خاک عراق را از ایران جدا، و به [[امپراتوری عثمانی]] ضمیمه ميکرد. پس از آن دیگر هیچیک از شاهان صفوی به خاک عراق سفر نکردند و موفق به زیارت اماکن مقدس آن نشدند.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶ و ص۳۷.</ref> | |||
اقدامات عمرانی صفویان در | ==اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات== | ||
هنر و معماری ایرانیان با شروع سلطنت صفویان در ایران و عراق و در همة اماکن مقدس شیعیان در نجف، کربلا، سامرا و کاظمین به اوج رسيد. بعضی از این آثار معماری و اقدامات عمرانی به حدی زیبا و باشکوه است که امروز در ردیف بزرگترین و زیباترین آثار تاریخی و معماری سرزمین عراق عرب است.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۱.</ref> درواقع معماری عراق پس از عصر صفوی تحت تأثیر سبک معماری ایرانیان است.<ref>''سفرنامه'' تاورنیه، ص۵۵.</ref> | |||
آثار معماری و اقدامات عمرانی سلاطین صفوی در بعضی عتبات مقدس عراق مثل مشهد کاظمین در عصر شاهاسماعیل اول؛ کاملاً بنیادی بوده و بهضرورت اصل معماری بنا را از کف تا آخر در بر گرفته است؛ اما در بعضی دیگر تنها شامل تزئیین و تعمیرات جزئی میشود. همچنین اکثر این تعمیرات در زمان شاهاسماعیل اول آغاز شد و در زمان شاهعباس اول به اوج رسید و پس از آن تکامل یافت.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۲.</ref> شاهان صفوی در آبادانی عتبات عالیات و مراقد منسوب به اهل بیت: بسیار کوشا بودند؛<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۵۰. </ref> چنانکه همواره مبالغی را از درآمدهای عمومی و خصوصی بدان اختصاص ميدادند.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۴.</ref> | |||
[[شاه اسماعيل اول]]، بنیانگذار صفویه، پس از زیارت عتبات (914ق) همه آنها را با زیباترین و نفیسترین فرشهای ابریشمی ایرانی مفروش ساخت و پردههای زرین و قندیلهای طلا و نقره جهت تزئین و روشنایی حرمهای مطهر تقدیم کرد. اين نخستین بار در طول تاریخ بود که عنصر طلا به منظور تزئین اعتاب مقدس ائمة اطهار به کار رفت و پس از آن بسيار رواج يافت.<ref>''ايران در روزگار شاه اسماعيل و شاه طهماسب''، ص496.</ref> بزرگترین و اساسیترین اقدامات عمرانی شاهاسماعیل مشمول آستانة کاظمین شد؛ زیرا عتبة مقدس کاظمین بر اثر طغیان رود دجله و غفلتهای زمان گذشته و قرار داشتن در کانون منازعات فرقهای ویران شده بود.<ref>''تاريخ حرم کاظمين''، ترجمة غلامرضا اکبري، ص62''-''63.</ref> | |||
== پانویس == | در سلطنت شاهطهماسب اول، بازسازي گستردة ای در آستانة مطهر امام حسین و آستانة مطهر حضرت ابوالفضل انجام شد.<ref>''عتبات عاليات در روابط ايران و عثماني قرن نوزدهم (با تأکيد بر عصر عبدالحميد دوم)، ص25؛ گنجينه آثار تاريخي اصفهان''، ص420.</ref> شاهطهماسب همچنین در جهت بهبود شرایط اقتصادی شیعیان کربلا و آسایش حال زائران به حفر نهری از سوی رودخانة فرات به سمت کربلا و آستانة حسینی دستور داد که به نهر «طهماسیه» معروف شد.<ref>''عتبات عاليات در روابط ايران و عثماني قرن نوزدهم'' (با تأکيد بر عصر عبدالحميد دوم)، ص25.</ref> با ورود [[شاهعباس اول]] به عراق عرب بازسازی عتبات بار ديگر سرعت گرفت. با توجه به علاقة شدید شاهعباس به امیرالمؤمنین بنای اصلی نجف به دست او گذاشته شد.<ref>''ذيل تاريخ عالمآراي عباسي''، تصحيح سهيلي خوانساري، ص94.</ref>.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.</ref> | ||
==پانویس== | |||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
== منابع == | ==منابع== | ||
{{منابع}} | {{منابع}} | ||
| خط ۶۷: | خط ۵۵: | ||
| نویسنده = کامران محمدحسینی | | نویسنده = کامران محمدحسینی | ||
}} | }} | ||
* '''«آثار روانی خرافهگرایی و نقش آن در سقوط سلسله صفوی»'''، حسنوند، علی، کنفرانس ملی مدیریت، | {{پایان}} | ||
* '''از | * '''«آثار روانی خرافهگرایی و نقش آن در سقوط سلسله صفوی»'''، حسنوند، علی، کنفرانس ملی مدیریت، روان شناسی و علوم رفتاری مجموعه مقالات هشتمین کنفرانس بین المللی و یازدهمین همایش ملی مدیریت، روان شناسی و علوم رفتاری، | ||
* '''اسناد و | * '''از شيخ صفي تا شاه صفي'''، سيد حسن بن مرتضي استرآبادي (م.قرن۱۲ق.)، به كوشش اشراقي، تهران، نشر علمي، ۱۳۶۶ش. | ||
* '''الاعلام باعلام | * '''اسناد و مكاتبات سياسي ايران از سال ۱۱۰۵ تا ۱۱۳۵ق'''، به كوشش عبدالحسين نوايي، تهران، موسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي، ۱۳۶۳ش. | ||
* ''' | * '''الاعلام باعلام بيت الله الحرام'''، محمد بن احمد النهروالي (م,۹۹۰ق.)، به كوشش علي محمد، قاهره، مكتبة الثقافة الدينيه، ۱۴۲۵ق. | ||
* ''' | * '''ايران در روزگار شاه اسماعيل و شاهطهماسب'''، خواندمير، اميرمحمود، تهران، ادبي، 1370ش. | ||
* ''' | * '''تاريخ حرم کاظمين'''، آل ياسين، شيخ محمدحسن، ترجمه غلامرضا اکبري، [بيجا]، کنگرة جهاني حضرت رضا، 1371ش. | ||
* ''' | * '''تاريخ جهانگشاي نادري'''، مهدي خان استرآبادي (م,۱۱۸۰ق.)، دنياي كتاب، ۱۳۶۸ش. | ||
* '''تاريخ منتظم ناصري'''، محمد حسن خان اعتماد السلطنه (م,۱۳۱۳ق.)، به كوشش رضواني، تهران، دنياي كتاب، ۱۳۶۷ش. | |||
* '''تبریز در گذر تاریخ'''، عزتپور، عدالت، مجله کتاب ماه، تاریخ و جغرافیا، شماره ۱۵۰، ۱۳۹۰ش. | * '''تبریز در گذر تاریخ'''، عزتپور، عدالت، مجله کتاب ماه، تاریخ و جغرافیا، شماره ۱۵۰، ۱۳۹۰ش. | ||
* '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، | * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، رمضان محمدی، محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زيارت. | ||
* ''' | * '''ذيل تاريخ عالمآراي عباسي'''، ترکمان، اسکندربيک، تصحيح سهيلي خوانساري، تهران، اسلاميه، 1371ش. | ||
* ''' | * '''سفرنامه كروسينسكي يادداشتهاي كشيش لهستاني عصر صفوي'''، ترجمه: عبدالرزاق دنبلي مفتون، به كوشش ميراحمدي، تهران، ۱۳۶۳ش. | ||
* '''''سفرنامه'' تاورنیه'''، تاورنیه، ژان باتیست، ترجمه ابوتراب نوری، تهران، کتابخانه | * '''''سفرنامه'' تاورنیه'''، تاورنیه، ژان باتیست، ترجمه ابوتراب نوری، تهران، کتابخانه سنايی، ۱۳۳۶ش. | ||
* '''شاه طهماسب صفوي'''، عبدالحسين نوايي، تهران، ارغوان، ۱۳۶۸ش. | |||
* '''شاه طهماسب | |||
* '''صفویه از ظهور تا زوال'''، جعفریان، رسول، تهران، دانش و اندیشه معاصر، چاپ اول، ۱۳۷۸ش. | * '''صفویه از ظهور تا زوال'''، جعفریان، رسول، تهران، دانش و اندیشه معاصر، چاپ اول، ۱۳۷۸ش. | ||
* '''صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست'''، جعفریان، رسول، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۷۹ش. | * '''صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست'''، جعفریان، رسول، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۷۹ش. | ||
* '''صفویان در گذرگاه تاریخ'''، صفاکیش، حمیدرضا، تهران، سخن، چاپ اول، ۱۳۹۰ش. | * '''صفویان در گذرگاه تاریخ'''، صفاکیش، حمیدرضا، تهران، سخن، چاپ اول، ۱۳۹۰ش. | ||
* '''عتبات | * '''عتبات عاليات در روابط ايران و عثماني قرن نوزدهم''' (با تأکيد بر عصر عبدالحميد دوم)، 1. عربخاني، رسول، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1393ش. | ||
* ''' | * '''گنجينه آثار تاريخي اصفهان'''، 1. هنرفر، لطفالله، اصفهان، ثقفي، 1350ش. | ||
* '''«مشروعیت دولت صفوی و | * '''«مشروعیت دولت صفوی و شکل گیری نهادهای دینی شیعی»'''، علوی، نصرت خاتون، مطالعات سیاسی-اجتماعی تاریخ و فرهنگ ایران، شماره ۱۷، بهار ۱۴۰۵ش. | ||
* '''مقالات | * '''مقالات تاريخي'''، رسول جعفريان، قم، دليل ما، ۱۳۸۷-۱۳۸۸ش. | ||
* '''مهاجران آل ابوطالب'''، ابراهيم بن ناصر بن طباطبا، ترجمه: عطايي، آستان قدس رضوي، ۱۳۷۲ش | |||
* '''مهاجران آل ابوطالب'''، | |||
* '''منائح الكرم'''، علي بن تاج الدين السنجاري (م,۱۱۲۵ق.)، به كوشش المصري، مكه، جامعة ام القري، ۱۴۱۹ق. | |||
* '''نيل المني بذيل بلوغ القري'''، جارالله محمد بن فهد المكي (م,۹۵۴ق.)، به كوشش الهيله، الفرقان، ۱۴۲۰ق | |||